Kazimierz Brandys, fot. Piotr Jaskow/East News

Prozaik i eseista, tłumaczony na wiele języków, laureat nagród: im. Jurzykowskiego (1982), Prato-Europa (1986), im. Ignatio Silone (1986), odznaczony w roku 1993 francuskim Orderem Sztuk Pięknych i Literatury. Urodził się 27 października 1916 roku w Łodzi. Zmarł 11 marca 2000 roku w Paryżu.

Przed wojną, jako student prawa na Uniwersytecie Warszawskim był działaczem lewicowego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Ze względu na swe żydowskie pochodzenie okupację niemiecką spędził na tzw. "aryjskich" papierach w Warszawie i w Krakowie. Po wojnie wkrótce zamieszkał w Warszawie. Od roku 1981 mieszkał w Paryżu. Zmarł wiosną 2000 roku.

Brandys, autor najlepszej chyba polskiej powieści, pisanej w myśl wskazań socrealistycznego realizmu, "Obywatele" (1954), opowiadającej o zwycięstwie polskiej rewolucji, oraz czterotomowego cyklu powieściowego "Między wojnami" ("Samson" - 1948, "Antygona" -1951, "Troja miasto otwarte" - 1949, "Człowiek nie umiera" -1951) stanowiącego panoramę losów polskiej inteligencji od lat trzydziestych po wczesne pięćdziesiąte, był laureatem wysokich nagród państwowych. Publikując "Matkę Królów" (1957) - opowieść o robotniczej rodzinie i o polskiej Mater dolorosa, matce synów, którzy byli zarówno budowniczymi ustroju stalinowskiego, jak i jego ofiarami, znalazł się wśród heroldów politycznego przełomu. Związany odtąd z liberalnym skrzydłem polskiej inteligencji, a począwszy od połowy lat 70. z jej częścią skupioną w demokratyczną opozycją, opowiadał o jej losach, dając portrety ludzi i zdarzeń. W tym nurcie jego twórczości mieszczą się zarówno debiutancka powieść "Drewniany koń" (1946), wspomniana tetralogia "Między wojnami", jak i późniejsza powieść w listach "Wariacje pocztowe" (1972), opowiadająca o dziejach kilkupokoleniowej rodziny szlacheckiej - od XVIII wieku po lata 60. wieku XX., "Nierzeczywistość" (1977 - pierwsza powieść autora krajowego wydana poza cenzurą), i czterotomowy "dziennik-powieść", "Miesiące" (1980-1987 ).

Twórczość Brandysa wymyka się scalającej formule. Na kartach jego książek powieściopisarz-kronikarz spotyka się ze storytellerem (tomy opowiadań "Romantyczność" -1960, "Jak być kochaną i inne opowiadania" - 1970). Jest tak zwłaszcza w tekstach, w których Brandys wraca do tematyki okupacyjnej: "Rondo" (1982) to opowieść o fikcyjnym ugrupowaniu konspiracyjnym, który narrator utworzył na własną rękę podczas okupacji, by uchronić ukochaną kobietę (gorącą patriotkę) przed niebezpieczeństwami konspiracji prawdziwej - ale rezultatami tej fikcji były autentyczne zamachy, śmierci i uwięzienia.

Z kronikarzem i storytellerem w prozie Brandysa sąsiaduje również intelektualista. Widać to w upowieściowionych eseistycznych rozważaniach ("Listy do pani Z." - 1958-62, "Sposób bycia" - 1963, "Dżoker" - 1966, "Rynek" - 1968) widać na kartach "Miesięcy", a także w ostatniej wspomnieniowej prozie "Zapamiętane" (1995), w której Brandys raz jeszcze pisze o dzieciństwie, odkrywa swoje żydowskie korzenie, przywołuje lata wojny, daje portrety spotkanych ludzi, snuje rozważania o literaturze współczesnej. Siłę jego eleganckiej, finezyjnej prozy (pisarz unika awangardowych rozwiązań, ale jest wielkim mistrzem stylizacji) stanowi także i to, że kronikarskie, zawsze zderzone jest z subiektywnym i jednostkowym. I tak na przykład, "Miesiące" obok zapisu wydarzeń oraz stanu umysłu i emocji pisarza z Europy Środkowo-Wschodnej, dysydenta a potem emigranta, stanowią jeden z najciekawszych utworów literackich, jakie napisano o małżeństwie. Opowiadają o historii miłości i niespokojnym związku dwojga ludzi, którzy poznali się jeszcze jako nastolatki, przed maturą. Zagadkowa i kapryśna historia, polityka, i romans (także z literaturą) - to nierozłączne tematy Brandysa.

"Naprawdę istniały dla mnie od początku tylko dwa tematy: 1) Kiedy i w jaki sposób rzeczywistość staje się opowiadaniem, a opowiadanie rzeczywistością; 2) czy, albo do jakiego stopnia, można stworzyć własne przeznaczenie, niezawisłe od Opatrzności i Historii." (Kazimierz Brandys)

Wybrana bibliografia:

  • Drewniany koń, Warszawa: Czytelnik, 1946.
  • Między wojnami (Samson), Warszawa: Czytelnik, 1948.
  • Antygona, Warszawa: Czytelnik, 1948.
  • Troja, miasto otwarte, Warszawa: Czytelnik, 1949.
  • Człowiek nie umiera, Warszawa: Czytelnik, 1951.
  • Obywatele, Warszawa: Czytelnik, 1954.
  • Matka królów, Warszawa: Czytelnik, 1957.
  • Romantyczność, (opowiadania), Warszawa: Czytelnik, 1960.
  • Sposób bycia, Warszawa: Czytelnik, 1963.
  • Jak być kochaną i inne opowiadania, Warszawa: Czytelnik, 1970.
  • Wariacje pocztowe, Warszawa: Czytelnik 1972.
  • Pomysł, Warszawa: PIW, 1974.
  • Nierzeczywistość, Warszawa: NOWA, 1977.
  • Rondo, Warszawa: Czytelnik, 1982.

Wspomnienia, dzienniki, eseje:

  • Miesiące, (t.1 - 1978-79, Warszawa: NOWA, 1981; t.2 - 1980-81, Paryż: Instytut Literacki, 1982; t.3 - 1982-84, Paryż, 1984; t.4 - 1985-87, Paryż, 1987).
  • Sztuka konwersacji konwersacji, Londyn: Aneks, 1990.
  • Charaktery i pisma, Londyn: Aneks, 1991.
  • Zapamiętane, Kraków: WL, 1995.
  • Przygody Robinsona, Warszawa: Iskry, 1999.

Tłumaczenia:

  • angielski:A question of reality (Nierzeczywistość), New York: C. Scribner's Sons, 1980.A warsaw diary: 1978-1981 (Miesiące), New York: Random House, 1983.Paris, New York: 1982-1984 (Miesiące), New York: Random House, 1988.Letters To Mrs. Z. (Listy do pani Z.), Highland Park, Ill.: December Press, 1987.Rondo (Rondo), New York: Farrar, Straus & Giroux, 1989.
  • duński:Maneder (Miesiące), Kopenhaga: Gyldendal, 1987.
  • francuski:En Pologne, c'est-a-dire nulle part (Nierzeczywistość), Paris: Editions du Seuil, 1978.Carnets Paris-New-York-Paris, 1982-84 (Miesiące), Paris: Gallimard, 1987.Rondo (Rondo), Paris: Gallimard, 1989.Hôtel d'Alsace et autres adresses, Paris: Gallimard, 1992.Le troisieme Henri (Pomysł). Paris: Gallimard, 1995.
  • kataloński: Rondó (Rondo), Barcelona: Anagrama, 1991.
  • niemiecki:Die Mutter der Könige (Matka Królów), Köln, Berlin: Kiepenheuer, 1959.Die Kunst geliebt zu werden und andere Erzählungen (Jak być kochaną i inne opowiadania), Berlin: Volk und Welt, 1968.Die sehr alten Beiden, Leipzig: Reclam, 1971.Der Mensch stirbt nicht (Człowiek nie umiera), Berlin: Aufbau-Verlag, 1955.Joker (Dżoker), Frankfurt a.M.: Insel, 1968.Briefe an Frau Z. (Listy do pani Z.), Frankfurt a. M.: Insel, 1965.Kleines Buch (Mała księga), Berlin: Volk und Welt, 1972.Warschauer Tagebuch. die Monate davor 1978-1981 (Miesiące), Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1984.Die Verteidigung des Granada (Obrona Grenady), Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1966.Der Marktplatz (Rynek), Frankfurt a.M.: Insel Verlag, 1971.Ruhige Jahre unter der Besatzung (Spokojne lata pod zaborem), Berlin: Lit. Coll., 1979.Die Art zu Leben (Sposób bycia), Frankfurt a.M.: Insel Verlag, 1970.Variationen In Briefen (Wariacje pocztowe), Berlin: Volk und Welt, 1975.

Źródło: www.polska2000.pl; copyright: Stowarzyszenie Willa Decjusza, maj 2002.