Małgorzata Szpakowska - Życie i twórczość | Artysta

Historyczka literatury i kultury polskiej, krytyczka literacka, profesorka Instytutu Kultury Polskiej UW. Badaczka przemian obyczajowych XX wieku, środowiska „Wiadomości Literackich” i światopoglądu Witkacego. Według samej siebie – outsiderka.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Małgorzata Szpakowska, 2004, fot. Krzysztof Żuczkowski / Forum

Text positon (deprecated)

Center

Małgorzata Szpakowska urodziła się w 1940 w Warszawie ze związku Olgierda Szpakowskiego, inżyniera elektryka i jednego z liderów przedwojennego ONR, zamordowanego w Charkowie przez NKWD w tym samym roku, oraz Jadwigi z Gepnerów, z wykształcenia inżynierki chemiczki. Po wojnie zamieszkała w Warszawie przy ulicy Mokotowskiej 52 i dorastała pod okiem matki oraz babci Marii Gepner.

Wychowywałam się w domu, w którym były same kobiety. Było ich aż cztery: od zawsze mieszkałam z matką i jej matką, a kiedy miałam piętnaście lat, zamieszkały z nami jeszcze matka mego ojca i jego siostra. [...] [W]yrosłam bez żadnych wdrukowanych wyobrażeń na temat ról czy zachowań męskich. [...] Matka była dla mnie najważniejszą osobą, to była tak silna więź emocjonalna, że chyba nie starczało mi jej już dla innych. [...] Babcia Gepnerowa niewątpliwie wychowywała mnie bardziej niż matka, bo matka po prostu nie miała na to czasu – pracowała na dwóch posadach, żeby nas utrzymać, i jeszcze brała robotę do domu. Matka była atrakcją. A na co dzień była babcia Gepnerowa, która się odznaczała tym, że chyba bardziej kochała swoje dzieci niż wnuki, co jest podobno rzadkie. I była rzeczywiście w symbiotycznym związku z moją matką. Może nie byłam o to zazdrosna, ale wobec babci zachowywałam się już dosyć agresywnie, rozmaite jej odezwania wydawały mi się niemądre. (Szpakowska. Outsiderka, 2013, s. 10, 121.)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Okładka książki „Outsiderka. Szpakowska”, rozm. Agata Chałupnik, Justyna Jaworska, Justyna Kowalska-Leder, Joanna Krakowska, Iwona Kurz, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2013

Obrazek

outsiderka.jpg

Do tego okresu Szpakowska wróci po latach jako antropolożka kultury. W książce Chcieć i mieć. Samowiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003) stwierdzi, że po wojnie w polskich rodzinach utrzymały się silne więzi międzygeneracyjne („babcia-joker”), osłabł monopol męża-ojca, a kobiety musiały wykazać się samodzielnością, która zapewniała im faktyczną emancypację. Książka oparta na rozmaitych materiałach ankietowych i pamiętnikarskich była także, jak przyznawała autorka, zakorzeniona w jej osobistym doświadczeniu.

W obronie enklawy

Wszystko mogło potoczyć się jednak inaczej. Po zdaniu matury w 1957 roku Szpakowska rozpoczęła… studia chemiczne na Politechnice Warszawskiej. Kierowało nią poczucie, że w komunistycznej Polsce nie można uprawiać humanistyki w niezależny sposób. Po dwóch latach była już jednak na Wydziale Polonistyki UW, a po dwóch kolejnych na Wydziale Filozofii – i wbrew wcześniejszym obawom odnalazła to, czego szukała.

To był najlepszy wydział, na jakim można było wtedy studiować. Stąd biorą się te wszystkie egzaltowane opowieści na temat warszawskiej szkoły historyków idei, ale i ja ją wspominam w sposób egzaltowany. [...] Chodziłam na seminaria do Bronka Baczki, który był rewelacyjny, do Krzysztofa Pomiana, mojego przyjaciela do dziś, i do Leszka Kołakowskiego, który miał genialne wykłady i średnie seminaria. [...] [T]en wydział był enklawą w świecie schodzącym na psy. Mówiąc podniośle, kwitła tam wolna myśl i wolne poszukiwania (Szpakowska. Outsiderka, 2013, s. 136–137).

Studentka polonistyki i filozofii, od 1966 roku doktorantka na filozofii (na temat pracy wybrała światopogląd Witkacego), rozwijała się także poza uczelnią. Publikowała recenzje i szkice w „Nowej Kulturze”, „Współczesności”, „Twórczości” czy „Nowych Książkach”. Dla różnych jej zajęć cezurą okazały się wydarzenia Marca 1968.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Uniwersytet Warszawski, marzec 1968, fot. Tadeusz Zagoździński / PAP

Obrazek

wydarzenia_marcowe_15-03-1968_fot_tadeusz_zagozdzinski_pap_19680000_017-s.jpg

Choć już wcześniej obracała się w środowisku opozycyjnej inteligencji, to uważała się w nim za „outsiderkę”, a na polskie zamiłowanie do konspiracji patrzyła z charakterystycznym dla siebie przekornym dystansem. Swoją reakcję na wydarzenia marcowe tłumaczyła osobistym sprzeciwem wobec niszczenia uniwersyteckiej enklawy. Po protestach studenckich zaangażowała się wspólnie z Jakubem Karpińskim w zbieranie materiałów dotyczących represji wobec ich uczestników, które wysłano następnie za granicę do Jerzego Giedroycia. W wyniku wsypy została aresztowana w marcu 1969 i skazana w ramach tzw. „sprawy taterników” na karę trzech lat pozbawienia wolności, obniżoną do półtora roku na mocy amnestii z 22 lipca 1969 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Małgorzata Szpakowska zeznaje w tzw. procesie taterników, 1970, fot. Stanisław Czarnogórski / PAP

Obrazek

malgorzata_szpakowska_proces_taternikow_1970_fot_stanislaw_czarnogorski_pap_19700200_00a-s.jpg

W latach 70., po wyjściu z więzienia, zatrudniła się w redakcji „Dialogu”, weszła w skład PEN Clubu i Związku Literatów Polskich, współpracowała także z „Tygodnikiem Powszechnym”. Doktorat ukończyła w 1975 roku w Instytucie Badań Literackich PAN. Za jej książkowe wydanie pt. Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewicza otrzymała Nagrodę Fundacji Kościelskich w Genewie. Mimo doświadczenia więzienia nie zrezygnowała z działań opozycyjnych, w styczniu 1976 podpisała „Memoriał 101” przeciw zmianom w Konstytucji PRL, a w listopadzie apel ludzi kultury w sprawie represji wobec strajkujących w Radomiu i Ursusie. W czasie stanu wojennego współpracowała z pismami drugoobiegowymi. To zaangażowanie kosztowało ją m.in. wstrzymanie na kilka lat wydania kolejnej książki – wybór esejów pt. O kulturze i znachorach mógł się ukazać się dopiero w 1983 roku.

Wykładowczyni, autorka, nie-filozofka

W latach 80. Szpakowska współpracowała z Teatrem im. Stanisława Jaracza w Łodzi i Państwową Wyższą Szkołą Teatralną w Warszawie. W 1991 została zatrudniona na Wydziale Polonistyki UW w Katedrze Kultury Polskiej, gdzie uzyskała habilitację na podstawie książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem (1996), a dwa lata później współtworzyła Instytut Kultury Polskiej (IKP). W swoich zainteresowaniach oddaliła się od filozofii, dochodząc do przekonania, że „w gruncie rzeczy studia filozoficzne dają tylko jedno: świadomość, że są takie miejsca, w które nie warto włazić, bo już byli tacy, co wleźli i wyszli z podwiniętym ogonem” – zdaniem Szpakowskiej był to np. Witkacy – a interesujący jest raczej „fakt, że to samo zagadnienie przez kolejne generacje jest ujmowane za każdym razem inaczej”.

Wybór historii idei i antropologii kulturowej, a precyzyjniej: dziejów obyczaju, mentalności i praktyk społecznych, zaznaczył się mocno w kolejnych pracach Szpakowskiej. W 2003 roku opublikowała nominowaną do literackiej Nagrody Literackiej Nike książkę Chcieć i mieć. Samowiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian, gdzie porównała miejsce rodziny i role społeczne jej członków doby lat 50. i 60. XX wieku z okresem transformacji po 1989 roku. Wreszcie, w 2012 roku światło ujrzała monografia „Wiadomości Literackie”. Prawie dla wszystkich, również nominowana do Nagrody Literackiej Nike, a uhonorowana Nagrodą im. Kazimierza Wyki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Małgorzata Szpakowska otrzymuje nagrodę im. Kazimierza Wyki, 2014, fot. Grzegorz Kozakiewicz / Forum

Obrazek

malgorzata_szpakowska_otrzymuje_nagrode_kazimierza_wyki_2014_fot_grzegorz_kozakiewicz_forum-0428972112-s.jpg

W analizie losów jednego z bardziej opiniotwórczych środowisk II RP autorka połączyła warsztat literaturoznawczy z błyskotliwymi obserwacjami historyczno-socjologicznymi. Zauważała, że autorów czasopisma oskarżanego o bezprogramowość – Stefan Kisielewski, publicysta „Buntu Młodych”, określił linię „Wiadomości Literackich” mianem „terroryzmu bezideowości” – łączyło konsekwentne „praktykowanie ironii”. To jednak nie wyjaśniało wszystkiego, ponieważ „mógł Boy żartem podpisywać się Boy-Mędrzec, ale w tym żarcie było sporo przekonania o własnej roli; mógł Słonimski nazwać się heretykiem na ambonie, ale swoją ambonę traktował całkiem poważnie”. Za ironią kryła się poważna intencja, przekonywała autorka, aby wychowywać społeczeństwo w duchu racjonalnego, postępowego liberalizmu. Krytyka pisma podnosiła się nie tylko z powodu takiego a nie innego światopoglądu, kontynuowała Szpakowska, ale także z powodu elitarystycznej maniery, jak i zwykłej rywalizacji z młodszymi grupami literackimi, które trudno znosiły prymat „Wiadomości” w środowisku inteligencji. W ten sposób dochodziła do kluczowego dla pracy zjawiska „salonu”, które zaproponowała rozważyć w perspektywie długiego trwania:

Cóż, wydaje się, że osobliwa historia inteligencji polskiej, która przez sto kilkadziesiąt lat aspirowała do roli przewodniczki narodu, z konieczności zastępując normalne mechanizmy społeczne, właśnie w dwudziestoleciu zaczęła ujawniać swój rewers. Do głosu zaczęły dochodzić emocje negatywne, kierowane przeciw samozwańczym nauczycielom. Głos zyskali ci, którzy wcześniej – z konieczności – pozostawali niemi, a ten głos bardzo szybko stał się narzędziem demagogów. Problem zresztą trwa do dziś, a powracające cyklicznie dyskusje o autorytetach lub ich zmierzchu są odległym echem tamtego sporu, którego rzeczywistym przedmiotem jest legitymizacja prawa do roli nauczyciela w społeczności równych.
(M. Szpakowska, „Wiadomości Literackie”. Prawie dla wszystkich, 2012, s. 443)

Oprócz książek autorskich Szpakowska brała udział w pracach redakcyjnych przy tomach zbiorowych, zwłaszcza: Antropologia ciała. Zagadnienia i wybór tekstów (2008) i Obyczaje polskie. Wiek XX w krótkich hasłach (2008). Od 2004 jako profesor zwyczajny kierowała Zespołem Antropologii Ciała i Przemian Obyczaju w IKP. Na emeryturę przeszła w 2010 roku, pozostając aktywna w życiu akademickim.