Ludwika Jędrzejewiczowa - Życie i twórczość | Artysta

Kompozytorka i pisarka. Najstarsza siostra Fryderyka Chopina i jego pierwsza nauczycielka muzyki. Urodzona prawdopodobnie 6 kwietnia 1807 roku w Warszawie, zmarła 29 października 1855 roku w Warszawie.

pon., 04/06/1807 - 12:00 - sob., 09/29/1855 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Ludwika z Chopinów Jędrzejewiczowa z synkiem Henrykiem, fragment obrazu Antoniego Ziemięckiego, 1833, fot. domena publiczna

Text positon (deprecated)

Center

O Ludwice Mariannie Jędrzejewiczowej pamięta się przede wszystkim jako o najstarszej siostrze Fryderyka Chopina – nie wszyscy pamiętają, że była również pisarką i autorką utworów muzycznych, niestety żadna z jej kompozycji nie zachowała się do dzisiaj. Jej rodzicami byli Mikołaj Chopin i Tekla Justyna z domu Krzyżanowska.

Dokładny dzień narodzin Ludwiki nie jest znany – data 6 kwietnia podawana jest za Mieczysławem Karłowiczem, który powoływał się na rewers nieistniejącego dziś portretu autorstwa Antoniego Ziemięckiego przedstawiającego Ludwikę z synem. Wiemy za to, gdzie się urodziła – siostra Fryderyka Chopina przyszła na świat nie, jak on, w Żelazowej Woli, ale w domu na Nowym Mieście przy ulicy Przyrynek, pod numerem hipotecznym 1899, w mieszkaniu należącym do wdowy po Ignacym Kołomińskim, bliskim krewnym rodziny Krzyżanowskich. Ochrzczona została 14 kwietnia w kościele Najświętszej Marii Panny – niestety akta parafii nowomiejskiej zostały zniszczone w trakcie powstania warszawskiego.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Obrazek

matka-chopina-1930-94371061.jpg

Wiedza o siostrach Chopina nigdy nie weszła do szerokiej świadomości Polaków. Każda z nich otrzymała gruntowne wykształcenie, wykazywała zainteresowania muzyczne i literackie. Średnia siostra – Izabella Barcińska (1811–1881) działała społecznie, m.in. w Związku Dobroczynności Patriotycznej Pań Polskich i Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności. We wrześniu 1863 roku była uczestniczką wydarzeń opisanych w poemacie Fortepian Chopina Cypriana Kamila Norwida. Najmłodsza siostra – Emilia Chopin (1812–1827) obdarzona była wieloma talentami i chorowitym organizmem. Już w dzieciństwie pisała wiersze, krótkie komedie. Zmarła w wieku 15 lat, prawdopodobnie na gruźlicę.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Emilia i Ludwika, siostry Chopina, fot. Polona.pl

Obrazek

siostry-chopina-emilia-ludwika-1930-polona-94371041.jpg

Na niedostateczną wiedzę o siostrach Chopina narzekał Jarosław Iwaszkiewicz:

Brak nam na przykład jakichś obszerniejszych prac o jego siostrach. A przecież stosunek Chopina do Ludwiki Jędrzejewiczowej, powiernicy jego młodości, świadka jego miłości do George Sand i świadka jego śmierci, upoważnia nas chyba do tego, aby zająć się tą kobiecą indywidualnością. Jeżeli tak wiele pisuje się o żonach i kochankach wielkich ludzi, o ich matkach, to dlaczego tak mało mówi się o siostrach? A przecież właśnie od sióstr zależała atmosfera dzieciństwa takich artystów, jak Chopin lub Szymanowski.

Ich zażyłość, koleżeństwo i zrozumienie porównywał Iwaszkiewicz do atmosfery stworzonej przez Lwa Tołstoja w "Wojnie i pokoju", mowa o rodzeństwie Rostowskich. „Mimo całej różnicy obyczajowości, mimo olbrzymiej różnicy sfery: tam jest to magnateria, tu skromne mieszczaństwo. Ale ta sama kultura, to samo życie umysłowe – wyhodowane na francuszczyźnie – i do pewnego stopnia to samo oderwanie się od rzeczywistości” – pisał Iwaszkiewicz. Izabela Barcińska-Chopin w liście do brata żałowała, że nie mógł jej zobaczyć „jako kobiety w towarzystwie już pewną funkcję piastującej, to jest żony i matki […] przywiązanie do niej Twoje bez wątpienia zwiększyłoby się bo trudno znać ją i co dzień mocniej jej nie kochać, nie cenić jej duszy”.

Nauka i mazurki

Uczęszczała do pensji dla panien prowadzonej przez Józefę Werbusz przy Nowym Świecie, albo do pensji Bogumiły Wiłuckiej, również przy Nowym Świecie. Lekcje muzyki pobierała od kompozytora i pianisty Wojciecha Żywnego, muzyka pochodzącego z Czech (urodził się w 1756 roku w Mšenie jako Vojtěch Živný). Żywny przyjechał do Polski na zaproszenie Kazimierza księcia Sapiehy, wykładał muzykę na jego dworze. Po trzecim rozbiorze Polski wyjechał do Warszawy, gdzie kontynuował działalność pedagogiczną. Pisano, że: „talent jego, dobroć, szlachetność, uczynność zjednały mu powszechną wziętość”.

Zdarzały się również odmienne opinie, Andrzej Koźmian twierdził, że był to "jeden z najpośledniejszych nauczycieli muzyki w Warszawie". Po ponad 200 latach nie jesteśmy w stanie obiektywnie podsumować umiejętności pedagogicznych Żywnego, ale bez wątpienia był bardzo ważną osobą w życiu Ludwiki i jej brata. Żywny kształcił Fryderyka w latach 1816–1822, młody wirtuoz bardzo cenił swojego czeskiego mistrza, w dowodzie wdzięczności dedykował mu Polonez As-dur. Jednak to Ludwika była pierwszą nauczycielką młodego Frycka: uczyła go czytać i pisać po polsku i francusku oraz gry na fortepianie.

Siostra Chopina skomponowała kilka mazurków, niestety żaden z nich nie został opublikowany ani odnaleziony. „Być może jej zasługą było wczesne zainspirowanie młodszego brata tą formą muzyczną, której ludowe, wiejskie wydanie napotkał później Fryderyk osobiście w czasie wakacji w Ziemi Dobrzyńskiej (1824, 1825)” – zastanawiali się Piotr Mysłakowski i Andrzej Sikorski, autorzy książki Chopinowie. Krąg rodzinno-towarzyski. W 1825 roku Fryderyk pisał w liście do Jana Białobockiego:

Ludwika zrobiła mazura doskonałego, jakiego Warszawa nie tańczyła.

Nigdy nie rozwijała swojej kariery muzycznej, ale wszystko wskazuje na to, że była też zdolną pianistką. Uczyła się utworów swojego brata „dla siebie”. W jednym z listów pisała:

No, nikt tego nie słucha, tylko my, bo ciebie kochamy; bo ja nie dla kogo, a raczej nie dla popisu się Twoich rzeczy uczę, tylko żeś mój brat i że nic nie odpowiada tyle mojej duszy ile Ty.

Twórczość literacka i salony

W 1826 roku towarzyszyła rodzinie Skarbków – słynnemu pisarzowi i ekonomiście Fryderykowi Skarbkowi, jego żonie Praksedzie i synowi Józiowi – w podróży do Kudowy. Skarbkowie byli właścicielami Żelazowej Woli, majątku, w którym prawdopodobnie poznali się rodzice Ludwiki i Fryderyka Chopinów. W drodze do dolnośląskiego uzdrowiska odwiedzili m.in. Duszniki, w których na kuracji przebywali Fryderyk wraz z matką. Od 1946 roku w Dusznikach-Zdroju odbywa się Międzynarodowy Festiwal Chopinowski, któremu towarzyszą bardzo cenione kursy mistrzowskie.

Podróż na Dolny Śląsk Ludwika opisała w książce Podróż Józia z Warszawy do wód szląskich przez niego samego opisana. Odczucia z wyjazdu opisała z perspektywy kilkuletniego Józia Skarbka, późniejszego współredaktora Słownika geograficznego Królestwa Polskiego. Książka została wydana w 1829 roku, była wznawiana dwukrotnie, w latach 1830 i 1844. Na stronie tytułowej Podróży Józia… nie znajdziemy nazwiska autorki. Na jednej z pierwszych kart książki narrator opowiada:

Autorka… Czemu ona nie napisała na książce swojego nazwiska? ja tego długo nie rozumiałem co to jest Autorka? ale mi Papa wytłomaczył, i powiedział, że Pani co tę książkę napisała, przez skromność zataiła swe nazwiska.

Ludwika bywała częstą gościnią na warszawskich salonach; często można było ją spotkać na poniedziałkowych spotkaniach u Magdaleny Niny Łuszczewskiej, matki Deotymy i piątkowych u Katarzyny Lewockiej, redaktorki „Pierwiosnka”, pierwszego polskiego czasopisma tworzonego przez kobiety. W salonie prowadzonym przez Ninę Łuszczewską gościło czasami ponad sto osób, np. podczas koncertów Antoniego Kątskiego, Józefa Sikorskiego albo przedstawień teatralnych, jak w przypadku pierwszego w Polsce publicznego wykonania – tak twierdzi Hipolit Skimbrowicz – kilku scen z Fausta Goethego. Salon Katarzyny Lewockiej przyciągał m.in. braci Norwidów. Był prowadzony z mniejszym rozmachem, Eugeniusz Skrodzki wspominał:

Otóż towarzystwo zbierało się wtedy nieliczne, ale najczęściej dobrane, i takie wieczory należały do najprzyjemniejszych, zapoznawano się bowiem wzajemnie bliżej, dyskutowano swobodniej, tworzyło się koło miłośników gawędki potocznej, literackiej.

Bliską przyjaciółką Ludwiki była Eleonora Ziemięcka, uważana za pierwszą polską filozofkę, autorka m.in. Myśli o wychowaniu kobiety (1843) i Zarysu filozofii katolickiej (1857) i przekładów z filozofii francuskiej. Poglądy Ziemięckiej na literaturę miały duży wpływ na twórczość Jędrzejewiczowej – filozofka krytykowała powieść realistyczną, przeżywającej wtedy czas swojego największego rozkwitu. Zwracała się ku powieściom dydaktycznym.

Twórczość Ludwiki Jędrzejewiczowej miała charakter dydaktyczny. W 1828 roku opublikowała, znowu anonimowo, powieść Ludwik i Emilka, opatrzoną podtytułem „powieść moralna dla dzieci”, wzorowaną na tekście Christiana Gotthilfa Salzmanna – „wytłumaczoną i do polskich obyczajów zastosowaną”. Książka dedykowana jest Klementynie Tańskiej, czyli Klementynie Hoffmanowej:

W dowód wysokiego poważania i wdzięczności, za wzory i zachęcenie do tej pracy, poświęcają dziełko niniejsze – Dwie Polki.

Prawdopodobnie współautorką Ludwika i Emilki była Emilia Chopin. Część komentatorów twierdzi, że współautorką tekstu była Izabella, według innych jest to wspólna praca Emilii i Izabelli.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Izabella, Siostra Chopina, fot. Polona.pl

Obrazek

siostra-chopina-izabella-94371090.jpg

Wraz z siostrą Izabellą z Chopinów Barcińską napisały dwutomową pozycję dedykowaną rzemieślnikom, robotnikom, służącym i wyrobnikom – Pan Wojciech, czyli wzór pracy i oszczędności. Została ona wydana pięciokrotnie (1836, 1843, 1848, 1858 i 1864). Siostry Chopina hołdowały takim wartościom, jak ciężka praca, pilna nauka, uczciwość, skromność, oszczędność i bogobojność. We wstępie do Pana Wojciecha… pisały:

Spoglądając na niedostatek i utrapienia, jakim podlegają po większej części ludzie waszego powołania, i zarazem wchodząc w przyczyny tak bolesnego wypadku, zapragnęliśmy ostrzec was i nauczyć: jak macie postępować, jeżeli chcecie zapewnić sobie życie swobodne; jak i czego się chronić, jeżeli nie chcecie przyjść do ostatniej nędzy na stare lata wasze; ani umierać z pełnem wyrzutów sumieniem, lub zostawiać dzieci wasze w biedzie i rozpaczy.

Ostatnią książką napisaną przez Ludwikę były Wiadomości krótkie z nauk przyrodzonych i niektóre najważniejsze wynalazki (1848), wydana nakładem księgarni Henryka Natansona. Książka ma charakter popularyzatorski, starsza siostra Chopina napisała ją „dla ludu i szkółek elementarnych”. Bohaterem powieści jest pan Maciej, mieszkający pod Krakowem wdowiec niosący w swojej okolicy kaganek oświaty. W pierwszym rozdziale książki stara się zwalczyć złodziejskie tendencje chłopów pańszczyźnianych. W dalszych fragmentach książki tłumaczy fizyczne właściwości ciał, definiuje ciepło, objaśnia przyczyny pojawiania się różnych zjawisk meteorologicznych, pokazuje możliwości barometru i kompasu.

Na łamach „Pierwiosnka” w 1838 roku opublikowała rozprawkę O pisaniu dzienników. Jest również autorką przekładu żywota św. Weroniki (z włoskiego).

Ludwika Jędrzejewiczowa była aktywna również na polu społecznym, patriotycznym. Po powstaniu listopadowym związała się z kręgami Związku Patriotycznego Dobroczynności Pań Polskich. Od 1848 roku działała w Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności, rok później została opiekunką w Zakładzie Sierot i Ubogich Dzieci.

Szczęśliwe rodzeństwo, nieszczęśliwe małżeństwo

22 listopada 1832 roku Ludwika Chopin poślubiła Józefa Kalasantego-Jędrzejewicza (1803–1853). Ceremonia odbyła się w kościele w Brochowie, niedaleko Żelazowej Woli – w tej samej świątyni ślub brali jej rodzice. Innym ważnym wydarzeniem w historii brochowskiej świątyni był chrzest Fryderyka Chopina. Jarosław Iwaszkiewicz w swoim "Chopinie" przypuszczał:

[Rodzice] wyznaczyli na miejsce obrzędu ten właśnie kościół. Ludzie nieszczęśliwi w małżeńskiej miłości nie pragną, aby ich dzieci wchodziły w życie przez te samo co i oni wrota.

Józef Kalasanty-Jędrzejewicz był prawnikiem, studiował również filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1837 roku aż do swojej śmierci wykładał prawo i administrację w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa we wsi Marymont pod Warszawą. Jędrzejewiczowie mieszkali w domu przy ulicy Podwale 526.

Korespondencje Ludwiki z Fryderykiem i ludźmi z emigracyjnych kręgów bliskich kompozytorowi są jednym z najważniejszych źródeł do biografii autora dwóch koncertów fortepianowych. Do brata zwracała się najczęściej pieszczotliwie „Fryciu”, albo poważniej: „Najdroższy Fryderyku”. W latach 1844-1849 prowadziła obfitą korespondencję z George Sand. Po śmierci Fryderyka trzymała pieczę nad pozostawioną przez niego spuścizną materialną i artystyczną.

Ludwika dwukrotnie odwiedziła swojego brata w Paryżu. Po raz pierwszy w lipcu 1844 roku, po śmierci Mikołaja Chopina, ojca; podróżowała wraz z mężem. W trakcie tej podróży odwiedzili rezydencję George Sand w Nohant, gdzie między 1839 a 1846 rokiem Chopin spędzał każde lato. Fryderyk uwielbiał wizyty swojej siostry. „Ludwiko ukochana” – pisała Georges Sand do Ludwiki kilka tygodni po wyjeździe Chopinowskiej rodziny – „Możesz sobie wyobrazić, jak Fryderyk cierpiał z powodu rozstania, lecz zdrowie jego dość dobrze zniosło tę próbę. W rezultacie wasze dobre i zbożne postanowienie wydało owoce. Usunęło wszelką gorycz z jego duszy, uczyniło go silnym i odważnym”.

Wróciła do Paryża, kiedy Fryderyk był już bardzo ciężko chory – 8 sierpnia 1849 roku, zmarł 17 października tegoż roku. Napisała wtedy do swojego męża:

O mój najdroższy, już go nie ma – zdrowa jestem i Ludka; i ściskam was w duszy. – Pamiętaj o matce i Izabeli. Àdieu.

Przy organizacji pogrzebu pomogła jej uczennica Chopina, Jane Stirling, która pożyczyła jej znaczną kwotę 5000 franków. W stolicy Republiki Francuskiej pozostała do grudnia 1849 roku.

Pod koniec listopada zorganizowała licytację spuścizny po Fryderyku. Część rękopisów przekazała przyjaciołom kompozytora. Potajemnie wywiozła do Warszawy serce brata i pukiel jego włosów. Pasmo Chopinowskich włosów znalazł się w kolekcji Sekcji Chopinowskiej Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego powołanej w 1899 roku.

Przewoziła też korespondencję pomiędzy kompozytorem a George Sand. Z obawy przed kontrolą graniczną nie wiozła jej jednak do Królestwa Polskiego, zostawiła ją u znajomego w Myslowitz (Mysłowicach). Została ona wypożyczona Aleksandrowi Dumas (synowi), który przekazał listy francuskiej pisarce. Niestety, Sand spaliła je wszystkie.

W 1853 roku wraz z matką i siostrą Izabellą upoważniły notarialnie Juliusza Fontanę do przygotowania do druku rękopisów niewydanych utworów i zajęcie się ich publikacją.

Wszystko wskazuje na to, że małżeństwo Ludwiki nie było szczęśliwe. Józef Jędrzejewicz miał nie ukrywać swojej niechęci do rodziny Chopinów, był zazdrosny o czas poświęcany przez Ludwikę sprawom rodzinnym. Małżonek rozsiewał plotki przedstawiające w złym świetle Fryderyka i teściów. Wyniszczający konflikt pomiędzy małżonkami trwał aż do śmierci Józefa w 1853 roku.

Mieli czworo dzieci: Henryka Bronisława (1833–1899) podpułkownika w powstaniu styczniowym, zmarł na emigracji w Paryżu; Ludwikę Magdalenę Ciechomską (1835–1890), Fryderyka Bolesława (1840–1857) i Antoniego Żelisława (1843–1922), urzędnika Towarzystwa Kredytowego miasta Warszawy. Po śmierci Ludwiki jej nieletnimi dziećmi zajmowała się starsza siostra Izabella.

Ludwika Jędrzejewiczowa z domu Chopin zmarła 29 października 1855 roku. Przyczyną jej śmierci była prawdopodobnie panujące wtedy w Warszawie epidemia cholery. Najstarsza siostra Chopina została pochowana w grobowcu rodziny Jędrzejowiczów na Starych Powązkach w Warszawie. W tym samym grobowcu spoczywa jej siostra Emilia, syn Fryderyk Jędrzejewicz (zmarł w wieku 17 lat) i mąż Jerzy. W książce Warszawa: luźne kartki z przeszłości syreniego grodu Ferdynand Hoesick opisywał:

O kilkadziesiąt kroków od katakumb znajduje się ogrodzony żelaznemi sztachetkami placyk, zakupiony niegdyś przez rodziców Chopina po śmierci najmłodszej jego siostry Emilji. Niema tu żadnego pomnika, tylko są dwie mogiły, z których jedna, po lewej stronie, jest porośnięta darniną, druga zaś, na lewo, pod piękną akacją, przykrywa pozieleniała płyta kamienna z prawie niedostrzegalnym napisem, który, odcyfrowany z trudnością, brzmi jak następuje: „Emilia Chopin / znikła w 14-tej/ wiośnie życia/ jak kwiat/ w którym piękna/ owocu kwitła/ nadzieja/ 10 kwietnia 1827”. Tuż obok, w mogile, która jeszcze czeka na swoją płytę, spoczywa najstarsza siostra Chopina, ś. p. Ludwika Jędrzejewiczowa wraz z synem swym Fryderykiem Jędrzejewiczem.

Źródła: Agnieszka Czajkowska, Szlachcic w salonie, Wieczory w literaturze XIX i XX wieku wobec romantycznej gawędy; Hipolit Skrimborowicz, Magdalena (Nina) z Żółtowskich Łuszczewska i jej salon : wspomnienie pośmiertne; Elżbieta Szczepańska–Lange, Romantyzm. Życie muzyczne w Warszawie; Listy Chopina dostępne na stronie NIFC

#fryderyk chopin

rodzina fryderyka chopina

konkurs chopinowski

muzyka klasyczna

literatura dydaktyczna