Przedmiotem prac Jana Miodka stała się polszczyzna współczesna i dawna, ogólna i regionalna. Zainteresowaniem badawczym objął szeroki zakres wiedzy o języku – od gramatyki, przez leksykologię, leksykografię i frazeologię, po dialektologię, socjolingwistykę, onomastykę, język mediów, dyskurs religijny, publicystyczny i polityczny. W swojej działalności reprezentuje preskryptywne podejście do języka.
Jan Franciszek Miodek urodził się 7 czerwca 1946 w Tarnowskich Górach, w rodzinie nauczycielskiej.
Ja też po ojcu jestem Ślązakiem i choć wychowałem się w domu nauczycielskim, inteligenckim, to śląską gwarę znam bardzo dobrze. Jak graliśmy w piłkę nożną, to mówiłem, że gramy w bala – czyli w piłkę, trafiałem balą w latę – czyli w poprzeczkę, a po faulu strzelałem z elwra – czyli z jedenastki. Im jestem starszy, tym chętniej używam gwary. Jak idę wyrzucić śmieci, to oczywiście mówię żonie, że ida je wyciepnąć na hasiok!
["Profesor Miodek tyż godo po śląsku", nto.pl,19 marca 2011]
W 1963 roku zdał egzamin dojrzałości w II Liceum Ogólnokształcącym im. Stanisława Staszica w rodzinnych Tarnowskich Górach. Na świadectwie maturalnym uzyskał średnią 4,9 – z wszystkich przedmiotów otrzymał ocenę bardzo dobrą, z wyjątkiem matematyki, zdanej na czwórkę.
W latach młodości marzył o zawodzie dziennikarza. Zamierzał zostać sprawozdawcą sportowym, (mimo że: "Oni są biedni. Oglądalność programów sportowych jest bardzo duża i każdy ich błąd językowy później jest długo komentowany. Podpisałbym się pod słowami Stanisława Tyma, który powiedział, że sprawozdawcy sportowi często narażają się na śmieszność, gdy chcą być w swoich sprawozdaniach bardzo poetyccy"), komentatorem spraw międzynarodowych, lub też podróżującym po świecie reporterem. Ostatecznie w 1963 roku rozpoczął studia na polonistyce Uniwersytetu Wrocławskiego. Po obronie pracy magisterskiej "Nazwy miejscowe kulturalne typu Środa, Piątek, Wola, Osiek" zaproponowano mu staż asystencki w tamtejszej katedrze języka polskiego.
W 1983 roku, w wieku 37 lat, Jan Miodek otrzymał stopień naukowy doktora habilitowanego, a także stanowisko docenta Uniwersytetu Wrocławskiego. Podstawę kolokwium stanowiły dwie książki – "Rzecz o języku. Szkice o współczesnej polszczyźnie" oraz "Kultura języka w teorii i praktyce".
Często też mówię swoim studentom, że każdego z nas dopada czasami amnezja językowa. Sam miałem taki przypadek we Wrocławiu. Na jednym ze spotkań z czytelnikami wydanej właśnie mojej książki dziewczyna poprosiła o autograf z dedykacją "Dla Sylwii Kwiatkowskiej". A ja zapomniałem, czy Sylwii napisać przez jedno, czy dwa "i". W końcu piszę jej dedykację: "Sylwia Kwiatkowska niech przyjmie tę książkę na pamiątkę". Następnego dnia opowiadam tę historię studentom. I co słyszę? Salwę śmiechu. Po chwili wstaje moja studentka i mówi, że rok wcześniej wpisałem jej na innej książce dedykację "Sylwce Kwiatkowskiej na pamiątkę".
["Pomorze mówi poprawnie", gs24.pl, 24 kwietnia 2008]
Od maja 1989 do sierpnia 2016 roku Jan Miodek był dyrektorem Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1991 roku senat tej uczelni przyznał mu stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w 1995 roku Jan Miodek odebrał tytuł profesorski z rąk prezydenta Lecha Wałęsy. 20 października 2005 roku został doktorem honoris causa Pedagogicznego Uniwersytetu Wileńskiego, a 10 marca 2006 roku otrzymał tenże tytuł na Uniwersytecie Opolskim.
Jan Miodek, fot. Paweł Kozioł/AW
Kariera naukowa nie przeszkodziła mu w szeroko zakrojonej popularyzacji wiedzy. Od 1968 roku Jan Miodek pisał do cotygodniowej rubryki językowej "Rzecz o języku" ("Słowo Polskie", obecnie "Gazeta Wrocławska"). W latach 1987–2007 w Telewizji Polskiej stworzył i prowadził program "Ojczyzna polszczyzna". Od 1995 roku zadomowił się we wrocławskim oddziale TVP, gdzie odtąd prowadził na żywo cykliczny program: "Profesor Miodek odpowiada".
Miał również cotygodniowy felieton w "Dzienniku Zachodnim" i comiesięczny w "Śląsku". Publikował także w miesięczniku "Wiedza i Życie". Jest autorem kilkudziesięciu książek, kilkuset artykułów w pracach zbiorowych i czasopismach, kilkuset recenzji, komentarzy, komunikatów i not oraz tysięcy felietonów i opracowań popularnonaukowych.
Językowym […] znakiem wyjątkowej roli literatury w dziejach naszego narodu jest stała jej obecność w różnego typu tekstach w postaci tzw. skrzydlatych słów, czyli często przytaczanych cytatów ze znanych utworów, wchodzących do frazeologii języka potocznego i odgrywających w nim rolę aluzyjnych powiedzeń stosowanych w odpowiednich sytuacjach, nierzadko bez wyraźnej świadomości ich pochodzenia.
["Rozmyślajcie nad mową!", Prószyński i S-ka, Warszawa 2002]
Domknięciem myśli profesora Miodka może być cytat z zakończenia jego słowa wstępnego do antologii "Aforyzmy polskie" Danuty i Włodzimierza Masłowskich (Kęty 2001):
Każdy znajdzie w tym tomie coś dla siebie: optymista – wiarę w przewagę dobra nad złem, pesymista – marność nad marnościami i tylko marność, miłośnik kobiet – ich apologię, wróg – potwierdzenie ich przewrotności. Bo mądrość tego świata na dopełnianiu się przeciwieństw polega.
Od 2009 roku Jan Miodek prowadzi na antenie TVP Polonia program "Słownik polsko@polski", w latach 2009–2013 wraz z Agatą Dzikowską, po czym z Magdaleną Bober (2013–2014), a od września 2014 roku – z dr Justyną Janus-Konarską. Podczas programu widzowie z Polski i zagranicy mogą zadawać pytania dotyczące języka polskiego za pośrednictwem internetowego komunikatora Skype lub wysyłając e-maile. Na co profesor, znany ze swady, znakomitego poczucia humoru i trzeźwego dystansu do siebie z miejsca odpowiadał.
Widzowie pytają Miodka: "Panie profesorze, czy poprawne jest sformułowanie: «Stary Sącz?»". Na co pada odpowiedź: "Lepiej powiedzieć: «Dziadku, pij przez słomkę»".
Od 2015 roku współtworzy cykl programów "Polska z Miodkiem", w których w ciągu kilku minut wyjaśnia pochodzenie nazw polskich miast, regionów, jezior itp. Premierowe emisje odbywają się na antenie TVP Polonia, a wszystkie wydania dostępne są w serwisie TVP VOD.
Jan Miodek, fot.Bartłomiej Sowa/AW
Popularność Jana Miodka zdyskontowało kino. Jego debiutem ekranowym był film "Wtorek" (2002) w reżyserii Witolda Adamka. W jednej z rozmów profesor wspominał pracę na planie zdjęciowym:
Reżyser filmu umyślił sobie taki szczegół fabularny, że bohaterzy jego filmu mają język dość wulgarny – najłagodniej mówiąc. I tak się składa, że w każdym momencie, w którym oni się z tym wulgaryzmem ujawniają, to z telewizora gada albo Miodek, albo Bralczyk. Obydwaj gadają o brzydocie wulgaryzmów. I gdy bohater mówi w filmie jakieś słowo na "p", "k" czy "ch", to w tym momencie następuje zbliżenie na telewizor i ja z tego telewizora grożę. W pewnym momencie bohaterowie filmu mówią: "Wyłączcie w końcu tego Miodka, bo on nas wykończy".
W filmie "Bezmiar sprawiedliwości" (2006) w reżyserii Wiesława Saniewskiego profesor Miodek zagrał samego siebie. W obrazie "Od pełni do pełni" (2012) pojawił się u boku Andrzeja Grabowskiego i Hanny oraz Antoniego Gucwińskich.
Jan Miodek dwukrotnie został wybrany najpopularniejszym mieszkańcem Wrocławia. Jest również honorowym obywatelem: Wrocławia, Tarnowskich Gór i Kalet oraz singularis incola (wyjątkowy mieszkaniec) wsi Bielice. Otrzymał także tytuł Honorowego Obywatela Dolnego Śląska Civi Honorario (2016).
Profesor jest wielokrotnym laureatem telewizyjnych "Wiktorów" (1988, 1991, 1998) oraz "Superwiktora" za całokształt twórczości w 1998 roku. Znalazł się także na czwartej pozycji w plebiscycie organizowanym przez tygodnik "Polityka" na najwybitniejsze postacie telewizji XX wieku (2000). W 2019 roku Miodek został wyróżniony przez MPK Wrocław, które zwróciło się do niego o nagranie zapowiedzi przystanku "Uniwersytet Wrocławski".
Twórczość
Wybrane publikacje
- "Syntetyczne konstrukcje leksykalne w języku polskim", Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1976
- "Kultura języka w teorii i praktyce", Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1983
- "Rzecz o języku. Szkice o współczesnej polszczyźnie", Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1983
- "Odpowiednie dać rzeczy słowo. Szkice o współczesnej polszczyźnie", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1993
- "Ojczyzna polszczyzna dla uczniów", Wydawnictwa Radia i Telewizji, Warszawa 1990
- "Przez lata ze słowem polskim", Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991
- "Śląska ojczyzna polszczyzna", Wojewódzka Biblioteka Publiczna, Katowice 1991
- "O języku do kamery", Krajowa Agencja Wydawnicza, Rzeszów 1992
- "Nie taki język straszny. O polszczyźnie do uczniów", Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Gdańsk 1996
- "Miodek drąży skałę", Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1993
- "Jaka jesteś, polszczyzno?", Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1996
- "Rozmyślajcie nad mową!", Prószyński i S-ka, Warszawa 2002
- "ABC polszczyzny", Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2004
- "Słownik ojczyzny polszczyzny", Wydawnictwo Europa, Wrocław 2002
- "Słowo jest w człowieku", Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007
- "Słownik polsko@polski z Miodkiem. Rozmowy profesora Jana Miodka o języku polskim z telewidzami z kraju i ze świata", Wydawnictwo Marina, Wrocław 2010
- "Słownik polsko@polski z Miodkiem" drugi tom cyklu "Rozmowy profesora Jana Miodka o języku polskim z telewidzami z kraju i ze świata", Wydawnictwo Marina, Wrocław 2013
- "Wszystko zależy od przyimka", Wydawnictwo Agora, Warszawa 2014 (wspólnie z Jerzym Bralczykiem i Andrzejem Markowskim)
- "Trzy po 33", Wydawnictwo Agora, Warszawa 2016 (wspólnie z Jerzym Bralczykiem i Andrzejem Markowskim).
- "Słownik polsko@polski z Miodkiem" trzeci tom cyklu "Rozmowy profesora Jana Miodka o języku polskim z telewidzami z kraju i ze świata", Wydawnictwo Marina, Wrocław 2016
- "Polszczyzna. 200 felietonów o języku", Wydawnictwo Znak, Kraków 2022
Odznaczenia
- Srebrny Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" (2015)
- Medal "Zasłużony dla Polszczyzny"
- Medal Za zasługi w krzewieniu wiedzy obronnej (2012)
Nagrody
- Nagroda im. Wojciecha Korfantego
- Śląska Nagroda im. Juliusza Ligonia (2006)
- Nagroda im. Profesora Hugona Steinhausa
- Nagroda Towarzystwa Przyjaciół Śląska w Warszawie
- Nagroda Loży Liderów w Katowicach
- Nagroda Ministra Edukacji Narodowej
- Nagroda rektora Uniwersytetu Wrocławskiego
- Nagroda "Złotej Kuli" przyznawana przez Wrocławską Izbę Gospodarczą
