Andrzej Mencwel - Życie i twórczość | Artysta

Kulturoznawca, krytyk literacki, eseista. Badacz Brzozowskiego.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Andrzej Mencwel, fot. Adam Lach / Forum

Text positon (deprecated)

Center

Syn krawca Antoniego Mencwela i Stanisławy z domu Walkowiak, pochodzenia chłopskiego. Urodził się w 1940 roku w Tarnobrzegu, matka zmarła przy porodzie. Po wojnie wyjechał z ojcem i jego nową żoną na Ziemie Zachodnie, do Jeleniej Góry. Po początkowych sukcesach ojciec utracił warsztat i trafił do więzienia. Andrzej trafił pod opiekę starszej siostry, dzięki czemu ukończył edukację w Żarach. Z ojcem miał później kontakty już tylko epizodyczne.

Debiutant

W 1957 roku niespełna 17-letni Mencwel przyjechał do Warszawy. Dostał się na polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim, był pierwszym studentem w swojej rodzinie. Aby się utrzymać, udzielał korepetycji, pomagał przy remontach, pilnował parkingów, zakładał odgromniki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Warszawa w 1957 roku, okolice pl. Za żelazną bramą, fot. Tadeusz Rolke / Agencja Wyborcza

Obrazek

warszawa_okolica_pl_za_zelazna_brama_fot_tadeusz_rolke_aw_tr027_11-s.jpg

Jeszcze na studiach zadebiutował we "Współczesności" i "Nowej Kulturze", potem pisał dla "Twórczości" i "Dialogu". Poza polonistyką uczęszczał na seminaria filozoficzne, prowadzone przez Leszka Kołakowskiego, Bronisława Baczkę czy Krzysztofa Pomiana. W 1963 roku literaturoznawca Stefan Żółkiewski zaproponował mu asystenturę. Mencwel zgodził się i w latach 1963–1968 pozostawał asystentem-doktorantem na Wydziale Filologii Polskiej UW. Jak wspominał:

Środowisko humanistyczne, w jakie wrastałem coraz mocniej, położone na skrzyżowaniu literaturoznawstwa i filozofii, w którym dojrzewały dwie ważne szkoły naukowe – "warszawska szkoła strukturalna" i "warszawska szkoła historii idei" – było zapewne jednym z najżywszych na kontynencie, a na pewno najlepszym w całym tzw. obozie [krajów demokracji ludowej]. Uczestniczyłem w różnych formach jego aktywności, nie tylko w poszczególnych seminariach, także w dyskusjach publicznych, konferencjach i półprywatnych konwersatoriach. Jedno z takich konwersatoriów odbywało się w gabinecie Stefana Żółkiewskiego w siedzibie Polskiej Akademii Nauk (21 piętro Pałacu Kultury i Nauki) i skupiało grono wybrane. Byłem chyba najmłodszym, onieśmielonym jego uczestnikiem, ale rozumiałem, że jest to doborowy rewizjonistyczny think tank, zajęty projektami reformowania tego ustroju, który niezadługo miał zostać uznany za niereformowalny.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stefan Żółkiewski, fot. Aleksander Jałosiński / Forum

Obrazek

stefan_zolkiewski_forum-0430064476.jpg

Problemy opozycji

Doktorant zaangażował się w działalność kółek dyskusyjnych i kontestatorskich, współorganizując je m. in. z Aleksandrem Smolarem, Janem Grossem, Jakubem Karpińskim, Marcinem Królem, Barbarą Toruńczyk czy Jadwigą Staniszkis. Znalazł się w kręgu tzw. komandosów z Adamem Michnikiem na czele. Jednocześnie nie popierał zbyt konfrontacyjnych posunięć, łagodził ostrze akcji bezpośrednio politycznych, widział przed sobą "ciągle nie wyzyskane możliwości rozwoju naukowego i awansu społecznego". W 1967 został przyjęty do Związku Literatów Polskich, co stanowiło pożądaną nobilitację i dawało szansę na wydanie zbioru dotychczasowych tekstów. Wydarzenia Marca ’68 zatrząsły jednak rzeczywistością, a następujące po nim represje i aresztowania przybrały dla Mencwela szczególnie kontrowersyjny obrót. Oddajmy mu głos:

Po klęsce marcowej, bo w moim doświadczeniu była to klęska (rozbito środowisko uniwersyteckie, aresztowano moich kolegów, represje dotknęły setek przypadkowych uczestników wydarzeń) popadałem stopniowo w rozrachunkową obsesję. Narastaniu tej obsesji sprzyjało niewątpliwie osamotnienie (mieszkałem sam, w wynajętym pokoju, a wokół mnie zrobiło się dość pusto) oraz to, że aresztowano mnie stosunkowo późno, bo dopiero w połowie czerwca 1968. Ledwie znosiłem już swoją wolność i zamknięcie przyjąłem z ulgą. Byłem od razu zdecydowany zeznawać, gdyż w swojej rozrachunkowej obsesji uważałem, że może się to przyczynić do zmniejszenia strat. Śledztwo było już zresztą zaawansowane, a ja nie byłem ani rozważny, ani przezorny. Cokolwiek zresztą w nim powiedziałem, a powiedziałem za dużo (dopiero po paru miesiącach zrozumiałem, że każde słowo w tej sytuacji jest słowem za dużo), nikt po moich zeznaniach nie został aresztowany. Choć nadmiernie wymowny, trzymałem się więc jakoś dotychczasowego zakresu śledztwa i odmówiłem też jakiejkolwiek rozmowy o swoich profesorach. Gdyby nadzorcy represji natrafili wówczas na ślad owego konwersatorium Żółkiewskiego, zapewne stałoby się ono polityczną tarczą strzelniczą. Napisałem też zideologizowane oświadczenie "Sprawa komandosów", które było stymulowane przez śledczych, ale napisałem je własnowolnie. Kiedy zwolniono mnie z aresztu (około 10 sierpnia), w ciągu paru dni pojąłem, że to ja ściągnąłem na siebie klęskę, z której być może się nie podźwignę. Odwołałem następnie na dwóch rozprawach (w grudniu 1968 i w styczniu 1969) zarówno zeznania, jak i oświadczenie. Odwołanie takie jest aktem prawnym i nie zmienia zasadniczo sytuacji moralnej. Byłem niewątpliwie winny w tej sprawie i czuję się winny nadal. Ale nie muszę ujawniać stanu mojego sumienia każdemu samozwańczemu sędziemu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wydarzenia marcowe 1968 roku w Warszawie, wiec studencki na Uniwersytecie Warszawskim, fot. Krzysztof Wojciewski / Forum

Obrazek

1968_protest.jpg

"Sprawa komandosów", w której Mencwel ostrym, sugestywnym językiem zarzucił grupie Adama Michnika społeczne uprzywilejowanie i sprzeniewierzenie się myśli komunistycznej, odbiła się szerokim echem w środowisku opozycyjnym, wywołując konflikty i głębokie urazy (por. Jan Tomasz Gross w rozmowie z Aleksandrą Pawlicką, "bardzo dawno temu, mniej więcej w zeszły piątek", Warszawa 2018).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rocznica marca 1968, na zdjęciu: Adam Michnik, Jacek Kuroń, Grażyna Kuroń, Jan Lityński, marzec 1981, fot. Adam Szymański / Forum

Obrazek

komandosi_rocznica_marca_68_-_nz_adam_michnik_jacek_kuron_grazyna_kuron_jan_litynski_1981_fot_adam_szymanski_forum-0431115370-s.jpg

Mencwel otrzymał jednak wsparcie od przyjaciół i części opozycyjnego środowiska. Dostał pracę w Państwowym Instytucie Wydawniczym i "Miesięczniku Literackim". W 1970 roku ożenił się z Anną Gettlich, rok później urodził im się syn, Stanisław (drugi syn, Jan, dzisiejszy radny i lider stowarzyszenia Miasto Jest Nasze, urodzi się w 1983 roku). Wznowił pracę nad doktoratem, który poświęcił ostatecznie Stanisławowi Brzozowskiemu. Analogia była oczywista.

Temat, można powiedzieć, narzucił mi się sam – był nim Stanisław Brzozowski i choć, poszukując właściwego ujęcia, kilkakroć zmieniałem redakcję pracy, to ostateczna wersja ("Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej", Czytelnik, Warszawa 1976), nie tylko została obroniona, ale i przeszła próbę czasu. Była jakaś analogia pomiędzy sytuacją Brzozowskiego i moją, zaś badając "sprawę Brzozowskiego" rozumiałem lepiej sprawę swoją, ale książka cała nie była tworem ezopowym, lecz opracowaniem historycznym wielkiego pisarza i myśliciela.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Brzozowski z "Stan. Wyspiański" (wyd. pośmiertne)", 1912, Kraków, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Obrazek

stanislaw_brzozowski_polona.jpg

Kulturoznawca

Rok 1976 był dla niego przełomowy także z innych względów. Przyjął propozycję pracy w nowo powstałej Katedrze Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW, co wyznaczyło trajektorię kariery zawodowej Mencwela aż po dziś. W 1976 roku wstąpił też do PZPR, upatrując w tym szansy na realne wpływanie na system. Udało mu się otrzymać mieszkanie. W latach 1977–1980 próbował, jak pisze, współtworzyć "trzecią drogę" między władzą a opozycją jako redaktor "Literatury". Z radością przyjął utworzenie "Solidarności". PZPR opuścił po ogłoszeniu stanu wojennego. W latach 80. nie angażował się bezpośrednio w działalność polityczną, skupiając się na pracy uniwersyteckiej.

W roku 1984, a więc w środku tamtych "ciemnych lat", podjąłem decyzję napisania książki "Etos lewicy", którą do roku 1987 napisałem (ukazała się dopiero w 1990, bo tak wówczas drukowano). Choć była to habilitacja, która została przyjęta, motywy, jakie mną powodowały, poza naukę wykraczały. Chciałem mianowicie dowieść, że lewica w Polsce ma inną własną tradycję, niż bolszewicka, która w roku 1981 była zbrojna już tylko w nagą przemoc; chciałem też powrócić do właściwego tej tradycji języka i współcześnie go ożywić, bo bez żywego języka nie ma żywych idei. Zadania te, mimo że od czasu, gdy je wyznaczyłem, minęło prawie ćwierć wieku, pozostają nadal aktualne, wierzę zatem, że "Etos lewicy" czeka jeszcze na swoją porę. W roku 1990 bowiem, gdy książka ta się ukazała, została właściwie, wyjąwszy kilka przyjaznych recenzji, przemilczana.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Andrzej Mencwel, “Etos lewicy”, fot. PIW

Obrazek

mencwel_etos_lewicy-fot_piw.jpg

Po upadku komunizmu kierował Katedrą Kultury Polskiej, przekształconą w 1998 roku w Instytut Kultury Polskiej, którego był dyrektorem do 2005 roku. Pisał kolejne książki naukowe i popularne o zasadniczym znaczeniu dla polskiej humanistyki, m.in.: "Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku" (1996); "Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia" (2006); "Stanisław Brzozowski. Postawa Krytyczna. Wiek XX" (2014); "Toast na progu" (2019) czy "Przedwiośnie czy potop. Nowe krytyki postaw polskich" (2019). Wypromował kilkudziesięciu magistrów i 19 doktorów. Senat UW powołał go na promotora w doktorskim przewodzie honorowym dla Olgi Tokarczuk. Położył wielkie zasługi dla Uniwersytetu Warszawskiego i polskiego kulturoznawstwa.

…

Działalność naukowa

Od 1976 roku pracownik naukowy Katedry Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW, kierował Katedrą w latach 1991–1998. W latach 1988–2011 redaktor serii podręczników akademickich "Wiedza o kulturze". Wieloletni redaktor naukowy serii "Communicare" Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1998 do 2005 roku dyrektor Instytutu Kultury Polskiej, a następnie przewodniczący Rady Naukowej IKP (2005–2008). Profesor Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie (1998–2008). Członek senatu UW dwóch kadencji (2002–2005, 2005–2008). Członek Rady Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie (1995–2009), Rady Programowej Narodowej Galerii Sztuki "Zachęta" (2001–2016), Rady Narodowego Centrum Kultury (2002–2006), członek Zespołu Nauk Humanistycznych w MEN (1995–2001), a następnie jego przewodniczący (2001–2011). Prezes Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego (2002–2007), od 2009 – jego prezes honorowy. Członek Rady Programowej Warszawskiego Festiwalu Nauki (od 1999), a następnie jej przewodniczący (2011–2016). Założyciel Komitetu Nauk o Kulturze PAN, kilkakrotnie członek Komitetu Nauk o Literaturze PAN oraz Rad Naukowych ILP, ISZiP, Ośrodka Studiów Amerykańskich, Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych.

Najważniejsze publikacje

"Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej" (doktorat 1976; nagroda Ministra Edukacji Narodowej);
"Etos Lewicy. Esej o narodzinach kulturalizmu polskiego" (habilitacja; 1990; 2009; Warszawska Premiera Literacka);
"Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku" (1996; Nagroda Ministra Edukacji Narodowej; Nagroda PEN-Clubu Polskiego im. Jana Strzeleckiego);
"Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia" (2006; Nagroda im. Jana Baudoina de Courtenay; nominacja do Nagrody Literackiej Nike);
"Stanisław Brzozowski. Postawa Krytyczna. Wiek XX" (2014; Książka Roku miesięcznika "Nowe Książki"; Nagroda miasta Krakowa im. Kazimierza Wyki; nominacja do Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego; Nominacja do Nagrody Gdynia);
"Nauczyciele i Przyjaciele" (2017; 2023);
"Toast na progu" (2019; Warszawska Premiera Literacka; Nominacja do Nagrody Literackiej Nike; Nominacja do Nagrody Miasta Stołecznego Warszawy);
"Przedwiośnie czy potop. Nowe krytyki postaw polskich" (2019; Nagroda Clio drugiego stopnia);
"Książka o «Kulturze»" (2024).

Laureat subsydium profesorskiego programu "Mistrz" Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej (1994–1997). Kierował grantem zamawianym KBN "Polska myśl kulturoznawcza XX wieku", którego efektem jest dwutomowa publikacja "Kulturologia polska XX wieku" (2013), dostępna na stronie: www.kulturologia.uw.edu.pl.

Odznaczenia
Medal Komisji Edukacji Narodowej (2001), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2004), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2011), Medal Uniwersytetu Warszawskiego (2006), Zasłużony Kulturze Gloria Artis (srebrny) 2005, Medal 200-lecia Uniwersytetu Warszawskiego (2016), Złoty Medal Akademii Polskiego Sukcesu (2017).

Zob.
http://andrzejmencwel.pl/category/o-sobie/zyciorys-wlasny/