Zagadka
“Odwet” i jego zaskakująca polonocentryczność pozostaje jedną z największych zagadek rosyjskiej literatury. Jego autor to w końcu pisarz uznawany za piewcę ducha narodu rosyjskiego, przemawiającego niekiedy w niezwykle wojowniczym, także antyzachodnim duchu (jak w słynnym wierszu “Scytowie”, gdzie Błok poetycko wyrażał idee ideologii eurazjatyckiej). Był też Błok na swój sposób chwalcą Rewolucji (słynny poemat “Dwunastu”) i nowego radzieckiego reżimu.
Zdumiewający jest też czas pracy nad poematem (1919-1921) i jego ostatecznej publikacji, przypadający na wojnę polsko-bolszewicką. Dla Lednickiego oznaczało to, że wojna w żaden sposób nie zmieniła stanowiska Błoka – sama zaś publikacja utworu w sowieckiej Rosji, już po klęsce w Bitwie Warszawskiej, dowodzi wielkiej odwagi poety. A także głębokiej etyczności jego postawy oraz wagi, jaką przykładał do problemu, który nurtował go przez co najmniej ostatnią dekadę życia.
Niedokończony i do końca niewyartykułowany “Odwet” pozostaje głosem zupełnie niezwykłym, sformułowanym wszak w samym sercu rosyjskiej tradycji literackiej (w szerokich ramach “tekstu petersburskiego”), opowiadającym się przeciwko całej imperialnej tradycji rosyjskiej literatury i rosyjskiego modelu państwa – z jego imperializmem, rusyfikacją, podeptaniem praw jednostki. Tym bardziej niezwykłe jest, że formułując ten głęboko etyczny głos sprzeciwu i antyimperialnej krytyki własnego kraju, Błok sięgnął po obcy rosyjskiej literaturze idiom polskiego mesjanizmu.
Fakt, że poemat pozostał niedokończony może zaś być dla nas znakiem głębszych, nie dających się pogodzić sprzeczności tak zarysowanej problematyki (wolności, moralności, mesjanizmu) w ramach dominującego modelu i sfery wartości rosyjskiej literatury. A może także - wciąż otwartych możliwości stojących przed literaturą i kulturą rosyjską: tkwiących w niej alternatywnych dróg rozwoju i potencjalnych sposobów dekonstrukcji.
Autor: Mikołaj Gliński, październik 2023
Źródła: Aleksandr Błok, “Odwet”, tłum. Adam Gallis, 1989; Adam Gallis, “Osiemnaście dni Aleksandra Błoka w Warszawie”, 1976; Wacław Lednicki, “Blok’s ‘Polish Poem’” w: “Russia, Poland and the West”, 1966.
