“Starszy brat w wierze”
Powyższe gesty kulturowe Jana Pawła II względem jego rodaków bynajmniej nie wyczerpują całości zagadnienia Mickiewiczowskiego wpływu na nauczanie Kościoła w tym czasie. W tym kontekście warto wspomnieć o jeszcze innym słynnym papieskim cytacie z Mickiewicza. Chodzi o słowa o “starszym bracie w wierze, Izraelu”, wypowiedziane po raz pierwszy w rzymskiej synagodze w 1986 roku. Słowa te – powtórzone w 2000 roku w Jerozolimie wobec rabinów – można uznać za symboliczny wyraz szerszej ekumenicznej postawy Papieża względem judaizmu – opartej na dążeniu do porozumienia i uznaniu historycznej winy Kościoła w stosunku do judaizmu i Żydów. (Za wybaczenie win popełnionych przez katolików wobec Żydów modlił się Papież pod Ścianą Płaczu podczas tej przełomowej pielgrzymki.)
Słowa o “starszym bracie w wierze” zaczerpnięte zostały z Mickiewiczowskiego “Składu zasad” (1848), gdzie poeta wyznaczał równoprawne miejsce obywatelom żydowskim w projektowanym ustroju politycznym odrodzonego państwa polskiego, a jednocześnie uznawał ich “starszeństwo” w porządku historycznym i duchowym. Cytując Mickiewicza, papież niejako wydobywał pionierską rolę Mickiewicza w ustanawianiu równoprawności i braterstwa we wzajemnych stosunkach chrześcijańsko-żydowskich. Także tutaj – w aspekcie ekumenicznym – rola Mickiewicza byłaby więc nie do przecenienia.
Jak się okazuje, Mickiewiczowski wpływ na światopogląd i nauczanie Papieża był głęboki i wszechstronny. Owocował nie tylko dowartościowaniem roli narodów i kultur oraz wsparciem ich wolnościowych dążeń na arenie międzynarodowej, ale też specyficznym myśleniem o Europie jako o “wspólnocie kulturalnej”, która powinna rządzić się zasadą solidarności. To ostatnie pojęcie rozumiał Papież, przynajmniej częściowo, w Mickiewiczowskim duchu: jako wprowadzenie etyki i zasad chrześcijańskich do życia społecznego i politycznego. Mickiewicz, jak pokazywaliśmy, zdaje się też patronować idei dialogu chrześcijańsko-żydowskiego, który był ważnym elementem tego pontyfikatu. Na planie filozoficznym i religijnym z Mickiewiczem może zaś wiązać się szczególne mesjańskie rozumienie aktywnej roli człowieka i Kościoła w planie historii i zbawienia.
To wszystko sprawia, że możemy spokojnie powtórzyć za Michałem Masłowskim, że “w pewien sposób Jan Paweł II zrealizował Mickiewiczowski ideał papieża, które jest jednocześnie przywódcą duchowym ludów, prorokiem zaangażowanym w przemienianie świata Ducha”. W tym sensie papież-Polak – jak sugeruje badacz – zrealizował “to, co może największe i najbardziej uniwersalne w polskiej kulturze”.
Autor: Mikołaj Gliński, październik 2023
Źródła: Michał Masłowski: “Mickiewiczowski Gestus Karola Wojtyły” oraz tegoż, “Ostatni polski romantyk” w: Masłowski, “Problemy tożsamości. Szkice mickiewiczowskie i (post)romantyczne; Paweł Rojek, “Liturgia dziejów”, 2016.
