Choć Begin nie komentuje szerzej tego wydarzenia, możemy się domyślać, że dla dwojga więźniów – Polaka i Żyda – wersy te stają się symbolem sekretnego porozumienia i solidarności, komunikowanych poetyckim szyfrem pełniącym funkcję czegoś na kształt więziennej grypsery. Wersy te na wpół żartobliwie sugerują uczestnictwo w spisku przeciwko wrogowi i podsycają nadzieję na zemstę, która w tych ciężkich chwilach musiała być dla obu więźniów oparciem.
W 1941 roku Beginowi na fali amnestii udało się opuścić sowiecki obóz. Na mocy układu Sikorski-Majski wstąpił do formowanej wtedy Armii Andersa, z którą następnie przez Persję wydostał się ze Związku Radzieckiego. W Palestynie opuścił szeregi Armii i włączył się w działania Irgunu, podziemnej organizacji zbrojnej walczącej z Brytyjską administracją w Palestynie, nierzadko sięgającej w swoich działaniach po środki terrorystyczne. Begin był gorącym zwolennikiem tych często radykalnych i kontrowersyjnych metod walki. Przyczyniły się one ostatecznie do powstania państwa Izrael w 1947 roku. Jaka w tym wszystkim była rola Wallenroda – bohatera Mickiewiczowskiego poematu, o którym mówiło się, że uświęca wszelkie środki?
Lektury Żabotyńskiego i Begina stanowią zwieńczenie długiej historii recepcji dzieła Mickiewicza i polskiego romantyzmu przez czytelników żydowskich. Związek tej lektury z syjonistycznym radykalizmem politycznym – obejmującym zbrojną walkę metodami uznawanymi za terrorystyczne – ma oczywiście charakter hipotetyczny. Można w nim jednak dostrzec przejaw szerszych i głębokich związków dwóch nacjonalizmów. Nie ulega wątpliwości, że w procesie ich wzajemnego przenikania się Mickiewicz odegrał centralną rolę.
Autor: Mikołaj Gliński, wrzesień 2023
Źródła: Menachem Begin, “Czas białych nocy”, tłum. Henryk Szafir, 2010; Ryszard Löw, “Mickiewicz w kręgu hebrajskim”, 1999; Jörg Schulte, “Saul Tchernichovsky (Crimean Sonnets)”, 2014.
