"A może »Pornografia« to polski, nowoczesny, erotyczny, poemat narodowy?" – zastanawiał się Gombrowicz w "Dzienniku". Jego trzecia, prowokacyjnie zatytułowana powieść nawiązuje do licznych kontekstów i odniesień, jej głównym tematem pozostaje jednak starcie młodości z dojrzałością.
Witold Gombrowicz rozpoczął prace nad powieścią w 1955 roku. Był już wówczas uznanym pisarzem, autorem powieści "Ferdydurke" i "Trans-atlantyk", a także dramatów "Iwona, księżniczka Burgunda" i "Ślub" oraz zbioru opowiadań "Bakakaj". "W ataku rozpaczliwego bohaterstwa" rzucił swoją posadę w Banco Polaco w Buenos Aires, by dzięki oszczędnościom i drobnym zasiłkom zająć się znów pisaniem.
Text
Pisać? Znów pisać? Co pisać? Jak zawsze, zacząłem coś babrać na papierze w niepewności, w niewiedzy, w okropnym ubóstwie, które wszystkie moje początki nawiedza. Powoli bogaciło się to, natężało, i tak powstał nowy kształt, nowy utwór, powieść, którą nazwałem "Pornografią".
Autor cytatu
Gombrowicz, W. (2004). "Testament". Kraków: Wydawnictwo Literackie
Choć początkowo zamierzał nazwać ją imieniem mitologicznego podglądacza – "Akteon" – ostatecznie wybrał tytuł szokujący, a co za tym idzie: atrakcyjny. "Wtedy był […] nie taki zły – pisał później w "Testamencie". – Dziś wobec nadmiaru pornografii stał się banalny i w kilku językach zmieniono go na »Uwiedzenie«". Rzeczywiście, za zgodą autora kilka zagranicznych wydań nosiło zmieniony tytuł, obecnie jednak wszystkie edycje nazywają się zgodnie z oryginałem. Samo słowo "pornografia", prócz wartości obrazoburczej, niesie przecież także znaczenie greckiego źródłosłowu z pornographos – "piszącego o nierządnicach".
Powieść ukazała się w czasie emigracji pisarza w czerwcu 1960 roku w Instytucie Literackim w Maisons-Lafitte pod Paryżem. W 1962 roku w prestiżowej serii "Les Lettres nouvelles" wydawnictwa Julliard wyszło tłumaczenie francuskie, zaś w Polsce, w oficjalnym obiegu, powieść została wydana dopiero w 1986 roku.
Styl wyświetlania galerii
wyświetl slajdy
Polska imaginacyjna
Powieść poprzedza odautorska "Informacja". Gombrowicz, który od 1939 roku przebywał na emigracji, tłumaczył się w niej z osadzenia historii w Polsce lat wojennych – w rzeczywistości, której nie znał z własnego doświadczenia, jednak opisał ją według swoich wyobrażeń, określając miejsce akcji "Polską imaginacyjną". Według Agnieszki Daukszy powieść jest w pewien sposób zapisem fantazji autora, jego wyobrażeń o tym, jak mogłaby wyglądać jego rzeczywistość, gdyby pozostał w kraju. Przeżywał w ten sposób wydarzenia, przy których nie był osobiście, ale które nie były mu obojętne. Nawet narratorem powieści jest bohater o personaliach autora, nazywający siebie wprost z nazwiska: "Ja, pisarz polski, ja, Gombrowicz".
Z jednej strony klimat wojny, jak pisał Gombrowicz w "Informacji", odpowiadał jego powieści, z drugiej zaś:
Text
trochę na przekór – żeby podsunąć narodowi, iż w jego łonie zmieszczą się inne konflikty, dramaty, idee, oprócz tych… teoretycznie ustalonych.
Jakie mogą być "teoretycznie ustalone" dramaty czasu wojennego? Cierpienie ofiar, zbrodnie wroga, sprawa honoru – autor już na wstępie zapowiada, że jego powieść nie będzie o tym. Konstruuje historię z charakterystycznymi dla swojej twórczości ironią i groteską, czerpie z powieści łotrzykowskiej, romansu, powieści wiejskiej, co było zupełnie nieoczywistym podejściem do opowiadania o czasach wojny. W "Informacji" oczyszcza się także z zarzutów zniesławiania AK, podkreślając raz jeszcze, że wszystkie sytuacje przedstawione w powieści zostały całkowicie wymyślone.
"Bo jeśli młody zabije starszego…"
Historia zaczyna się w 1943 roku w kawiarni w Warszawie. Witold – narrator oraz alter-ego autora – poznaje Fryderyka, postać "nie pozbawioną ogłady", ekscentryczną i tajemniczą, niegdyś związaną z teatrem. Nawiązuje z nim bliższą znajomość i wkrótce obaj otrzymują zaproszenie od Hipolita, ziemianina z Sandomierskiego, z propozycją odwiedzin. Przybywają na wieś, gdzie poznają parę szesnastolatków: Henię, córkę Hipa, oraz Karola, młodego pracownika. Starsi panowie dostrzegają w młodych "bijący w oczy sex appeal", jakby byli oni dla siebie wprost stworzeni, i nie mogą odepchnąć od siebie wizji Heni i Karola razem. Młodzi nie są sobą zainteresowani, ponadto Henia zaręcza się z Wacławem, doskonałą partią, jednak i to nie przeszkadza Fryderykowi i Witoldowi prowadzić gry, która ma na celu zbliżyć ich do siebie. Obojętność młodych tylko rozbudza ambicje dorosłych. Wpierw snują swoje intrygi osobno, później zmawiają się listownie w swoich planach. Prowadzą ze sobą dialog jak szaleńcy, oboje tym szaleństwem żyją i czują, że muszą je wypełniać.
Główna intryga tego przedziwnego kwadratu erotycznego zaplata się na tle innych wątków, w tym śmierci Amelii, matki Wacława, by dojść do kulminacyjnego momentu, w którym dorośli zmuszeni są zabić członka podziemnej organizacji, Siemiana, stwarzającego zagrożenie zdrady. Nawet w obliczu tak doniosłego wydarzenia mężczyźni nie rezygnują ze swoich dotychczasowych planów – Fryderyk pisze do Witolda:
Text
Trzeba współdziałać w Hipa akcji podziemnej. Nie zdradzając, że nasza akcja podziemna jest inna. Niech pan zachowuje się, jakby pan tkwił, w walce narodowej, w AK, w dylemacie Polska-Niemcy, jakby o to chodziło… gdy naprawdę nam chodzi aby
HEŃKA Z KAROLEM
Ale tego nie można objawiać.
Dwójka powierza zabicie Siemiana Karolowi. Gombrowicz tłumaczył w "Testamencie":
Text
Czyn przerastający nas, dorosłych, wiedzących, czym jest śmierć, nas, świadomych, nas, poważnych. Ale ktoś lekki dokona go lekko – i chłopcu powierzamy to morderstwo, które w jego rękach stanie się chłopięce.
Witold z Fryderykiem oddelegowują do pomocy przy zadaniu także Henię. Fryderyk-reżyser głowi się, jak do przedsięwzięcia wciągnąć jeszcze trzeciego młodego – Józka Skuziaka, złodziejaszka i mordercę Amelii – by dopełnić tę sytuację niczym w teatrze, z myślą o doskonałości dramaturgicznej kompozycji. "Bo jeśli młody zabije starszego, to tu starszy zabije młodego" – obmyśla w końcu plan i gdy Karol z Henią idą zabić Siemiana, Fryderyk zabija Józka. Młodzi, owszem, zabijają, ale nie wojskowego – to już wcześniej uczynił Wacław. Gdy Henia puka do drzwi, otwiera jej narzeczony, jednak nim młodzi zorientują się w sytuacji, Karol zadaje cios Wacławowi.
"Człowiek jest między Bogiem a Młodym"
Jak podkreślają badacze literatury, żadne omówienie "Pornografii" nie jest w stanie wyczerpać jej sensów. Powieść utkana jest z licznych kontekstów, wątków i niuansów, a każda scena wymaga osobnego rozszyfrowania znaczeń. Z jednej strony jest to powieść eskapistyczna – zarówno na poziomie fabularnym, jak i w warstwie filozoficznej tekstu. Z drugiej strony "Pornografia" nawiązuje do mitu faustycznego – takie odczytanie proponuje Małgorzata Kacik, odnajdując w Witoldzie archetyp Fausta, zaś w roli Mefistofelesa obsadzając Fryderyka. Pisze:
Text
Jest tu wszystko, co w micie faustycznym powinno się znaleźć: pożądanie starego człowieka, by nie tylko duszą, lecz i ciałem powrócić do młodości i powtórnie ją przeżyć; usłużny, wyręczający Witolda w realizacji jego pragnień Fryderyk – niepozorny reprezentant świata zupełnej niewiary; uwiedzeni i wciągnięci w sieć intryg starszych panów młodzi oraz łańcuch zbrodni, koniecznych do dokonania, by spełnione mogło zostać – niemożliwe do spełnienia na drodze dobra – pożądanie; wreszcie klęska udręczonego Fausta.
Tematem przewodnim "Pornografii" jest młodość. W przedmowie do wydania francuskiego autor pisał "Człowiek jest między Bogiem a Młodym", co tłumaczył jako dwa ideały, ku którym każdy dąży, zaś w rozmowie z Dominikiem de Roux w "Testamencie" objaśniał prawdy, do których dotarł:
Text
Tak, być młodym oznaczało być słabszym, gorszym, nie zrobionym, niedostatecznym, niedojrzałym… być, zatem, poniżej wszelkiej wartości… i, (uwaga!) nawet poniżej siebie samego (w przyszłości).
Dlatego też według niego Dorosły ma władzę nad Młodym, co tłumaczy przyzwolenie autora na to, by Witold i Fryderyk reżyserowali życie Heni i Karola, tak pewni własnych racji i słuszności sprawy, by nie uznawać granic swoich posunięć.
Świat "Pornografii" i jej bohaterowie przypominają inscenizację. Gombrowicz stawia swoje postaci w sytuacjach dziwnych, przypisując im niewytłumaczalne zachowania i bada, co z tych dziwactw wyniknie. Tak też Amelia, bogobojna kobieta, w styczności z młodym złodziejem wpada w szał i atakuje go nożem. Co więcej – gryzie go i siłuje się z młodym, staje się "dzika". W innej scenie Karol unosi suknię starej baby, nie potrafiąc wyjaśnić swojego zachowania Witoldowi dopytującemu o motywację. Innym znowu razem Henia i Karol rozdeptują glistę – czyn z pozoru młodzieńczy, beztroski, jednak w kontekście powieści i trwającej wciąż w tle wojny zyskujący dodatkowe znaczenia. Wszystko bowiem jest grą, a każda sytuacja wymaga reakcji bohaterów.
"Pornografia" jest przedmiotem licznych rozważań badaczy literatury rozszyfrowujących jej sensy, filozofię i formę. W 2003 roku ukazała się ekranizacja powieści w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego.
Źródła:
Fiała, E. (2002). "Transgresje racji moralnych w »Pornografii« Witolda Gombrowicza". Teksty drugie, 3, s. 35–56.
Gombrowicz, W. (2004). "Testament: rozmowy z Dominique de Roux ". Kraków: Wydawnictwo Literackie
Kacik, M. (2003). "Mit faustyczny w »Pornografii« Witolda Gombrowicza". Pamiętnik Literacki, 4, s. 99–115.
