"Na srebrnym globie", reż. Andrzej Żuławski

Film Andrzeja Żuławskiego, zrealizowany w latach 1976–1977, ale ukończony dopiero w 1987 roku. Kultowy obraz fantastyczny, uznany przez serwis Taste of Cinema za najlepsze niehollywoodzkie dzieło science fiction w historii kina.

Losy filmu Andrzeja Żuławskiego były dramatyczne i przez długi czas wydawało się, że produkcja w ogóle nie zostanie sfinalizowana. Projekt był szczególnie ważny dla reżysera, ponieważ "Na srebrnym globie" stanowi swobodną adaptację "Trylogii Księżycowej", napisanej przez dziadka stryjecznego artysty, Jerzego Żuławskiego, w latach 1903–1911. Kiedy władze kinematografii niespodziewanie zezwoliły na realizację filmu, twórca wrócił do Polski po kilku latach przymusowej emigracji we Francji.

Żuławski utrzymywał, że "Na srebrnym globie" powstawało w warunkach chałupniczych. Mimo to produkcja miała duży rozmach i była kręcona m.in. na plażach Łeby, w kopalni Wieliczka oraz na pustyni Gobi. Budżet nie pozwalał co prawda na zastosowanie efektów specjalnych, ale kostiumolodzy i scenografowie wykazali się ogromna inwencją, tworząc futurystyczne uniwersum.

Niestety na skutek decyzji ówczesnego wiceministra kultury Janusza Wilhelmiego zdjęcia zostały nagle przerwane w 1977 roku. Wilhelmiemu nie spodobała się prawdopodobnie wymowa filmu, choć istotnym czynnikiem mogła być też obawa o komercyjną klęskę niekonwencjonalnej adaptacji. Reżyser dostał skromne środki na ukończenie produkcji dopiero w połowie lat 80. Do filmu zostały wówczas dołączone sceny, w których twórca, na tle materiałów przedstawiających ówczesną Warszawę, streszcza spoza kadru fragmenty, które nie zostały nigdy zrealizowane.

"Na srebrnym globie" opiera się na motywie zakładania nowej cywilizacji. Film zaczyna się od sceny, w której dwaj mężczyźni znajdują zapis ekspedycji na obcą planetę. Pierwsza część opowieści przedstawia odnaleziony wideodziennik, zrealizowany przez uczestników wyprawy oraz ich potomków. Na nagraniu czworo astronautów przybywa na planetę, by na terenie przypominającym Ziemię stworzyć nowe, lepsze społeczeństwo. Skazani tylko na siebie, osamotnieni bohaterowie szybko zaczynają jednak wątpić w misję, a w obrębie grupy pojawiają się napięcia i kłótnie.

Astronauci dają początek nowej cywilizacji, z pokolenia na pokolenie populacja jednak coraz bardziej dziczeje. Kiedy wiele lat później na miejsce przybywa Marek (Andrzej Seweryn), ludzie zostali już zniewoleni przez Szernów, ptakopodobne stworzenia, które są rdzennymi mieszkańcami planety. Marek zostaje wzięty za mitycznego zbawiciela, który uratuje uciskaną ludność. Czy jednak mężczyzna rzeczywiście przyniesie ludziom wolność?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu "Na srebrnym globie" w reżyserii Andrzeja Żuławskiego, 1987. Na zdjęciu: Maciej Góraj, fot. Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Obrazek

Kadr z filmu "Na srebrnym globie" w reżyserii Andrzeja Żuławskiego, 1987. Na zdjęciu: Maciej Góraj, fot. Studio Filmowe Kadr/Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Wielbiciele typowego science fiction mogą być rozczarowani filmem Żuławskiego, ponieważ "Na srebrnym globie" to kino trudne w odbiorze i pozbawione atrakcji charakterystycznych dla gatunku. Fabuła jest tu jedynie pretekstem do filozoficznego dyskursu o naturze człowieka. Historia cywilizacji na obcej planecie staje się w ujęciu reżysera zniekształconym odbiciem dziejów ludzkości na Ziemi.

W filmie znaleźć można wiele wątków biblijnych: zakładanie społeczności to poniekąd powtórzenie Genesis, a Marek jest wyraźnie odpowiednikiem Jezusa Chrystusa. Inaczej niż w Piśmie Świętym, to, co boskie, jest jednak w "Na srebrnym globie" jedynie wytworem zrozpaczonych ludzi, którzy tworzą mity, aby ulżyć swojej egzystencji. Żuławski jest zainteresowany nie tyle dekonstrukcją religii, ile pytaniem o duchową stronę człowieka. Czy jesteśmy w stanie przezwyciężyć w sobie zwierzęcą naturę i wznieść się ponad cielesne potrzeby i pragnienia? Właśnie te wątpliwości nieustannie prześladują Marka.

Z egzystencjalnym tematem filmu współgra gwałtowna, niekonwencjonalna forma. W sposób przywodzący na myśl koncepcję teatru okrucieństwa Antonina Artauda twórcy eksponują ekstremalne, fizyczne doświadczenia postaci, a jednocześnie oddają ich potrzebę transcendencji. Aktorzy wiją się w konwulsjach, wykrzykują swój ból, są unurzani we krwi, brudzie i błocie. Gorączkowa i "agresywna" jest też praca kamery. Żuławski i operator Andrzej Jaroszewicz zastosowali ujęcia subiektywne w pierwszej części dzieła, ale również późniejsze sekwencje są filmowane w sposób gwałtowny i dynamiczny, w dodatku przy użyciu szerokokątnych obiektywów, które deformują obraz. Ponura atmosfera budowana jest również przez brudno-niebieską kolorystykę oraz fenomenalną scenografię i kostiumy, oddające prymitywizm wykreowanej rzeczywistości.

Choć "Na srebrnym globie" zyskało status dzieła kultowego, to jednak nie przemówi do wrażliwości wszystkich odbiorców. Dla jednych widzów adaptacja Żuławskiego będzie audiowizualnym traktatem filozoficznym, dla innych wyrazem grafomanii reżysera, który ociera się o pretensjonalność i w niektórych scenach osiąga szczyt patosu. Niewątpliwie "Na srebrnym globie" zachwyca jednak stroną wizualną – brutalne i pełne fantazji obrazy, np. w scenie ukrzyżowania, zapadają głęboko w pamięć. Nawet jeśli trudno zgodzić się z opinią, że film Żuławskiego jest najlepszym dziełem w historii gatunku, to trzeba przyznać, że pozostaje jednym z najbardziej oryginalnych.

"Na srebrnym globie", reżyseria: Andrzej Żuławski, scenariusz: Andrzej Żuławski, zdjęcia Andrzej J. Jaroszewicz, scenografia: Tadeusz Kosarewicz, Jerzy Śnieżawski, muzyka: Andrzej Korzyński, obsada: Andrzej Seweryn (Marek), Jerzy Trela (Jerzy), Grażyna Dyląg (Ihezal), Waldemar Kownacki (Jacek), Iwona Bielska (Marta), Jerzy Grałek (Piotr), Elżbieta Karkoszka (Ada), Krystyna Janda (Aza), i inni. Produkcja Zespół Filmowy Pryzmat (1976–1978), Zespół Filmowy Kadr (1986–1987), Polska 1987, kolorowy, 157 minut.