Maciej Piotr Prus, "Papierosy"

Z notatek pisanych do szuflady podczas wieloletnich prób rzucenia papierosów narodziła się książka nie tylko dokumentująca osobiste zmagania autora, lecz także opowiadająca o tym, jak palenie ukształtowało kulturę ubiegłego wieku.

Kiedy Mac DeMarco w 2022 roku wyruszył, bez większego planu i celu, w samochodową podróż przez USA i Kanadę, skończyła się ona nagraniem albumu "Five Easy Hot Dogs" oraz rzuceniem palenia. W przypadku większości artystów byłaby to mało istotna ciekawostka z osobistego życia, ale kiedy papierosy odstawia autor "Ody do Viceroy'ów", stanowi to jednak koniec pewnej epoki.

Książka Macieja Piotra Prusa zatytułowana po prostu "Papierosy", z okładką stylizowaną na staroświecko elegancką paczkę fajek, to elegia dla tej właśnie epoki, w której dym papierosowy obecny był niemal wszędzie i bez przerwy. Zbiór literackich miniatur powstawał przez lata, pisany do szuflady podczas kolejnych, niezliczonych prób rzucenia nałogu, w których Prusowi udawało się wytrwać czasami długie tygodnie, a czasami do kolejnego poranka. Od momentu pierwszej decyzji twórcy o rzuceniu minęło już więcej czasu niż trwała biblijna wędrówka izraelitów przez pustynię. A jak pustynia, to wiadomo – Camele.

Jak mówił autor w rozmowie z Bartłomiejem Pasiakiem w portalu Poptown.eu:

Text

"Papierosy" nie były pisane z myślą o wydaniu książki. To była moja działalność czysto terapeutyczna. W momentach, kiedy rzucałem palenie, myślałem, że zrekompensuję sobie to pisaniem o papierosach. Podobnie jak alkoholicy na grupach AA; nie piją, ale opowiadają o alkoholu. Ja również – wtedy, kiedy rzucałem, zaczynałem pisać.

Tak jak wcześniejsze "Wyznania właściciela klubu Piękny Pies" tego samego autora nie były zbiorem sensacyjnych anegdot o znanych bywalcach krakowskiego klubu, a raczej wspomnieniami uzupełnionymi o rozważania o kulturze knajpianej jako takiej, tak "Papierosy" są czymś więcej niż tylko osobistą opowieścią o rzucaniu palenia. Z niewielkich fragmentów wyłania się szerszy obraz obejmujący większość dorosłego życia pisarza i historii Polski ostatniego półwiecza. Prywatne wspomnienia przeplatane są tu fragmentami na temat historii papierosów, a przede wszystkim ich kulturowego znaczenia.

W 2021 roku obszerną naukową książkę o politycznej historii papierosów wydała Sarah Milov. "The Cigarette: A Political History" rozpoczyna się od I wojny światowej, podczas której papierosy były elementem aprowizacji amerykańskich żołnierzy, i opisuje kolejne rozdziały historii tytoniowego biznesu, grup lobbingowych, rządowych deregulacji oraz aktywistycznego oporu. Książka Prusa jest rewersem tej opowieści – spojrzeniem na papierosy z punktu widzenia konsumentów.

W książce dość krótkiej i podzielonej na niewielkie rozdziały – w sam raz do poczytania przy jednym papierosku, a niekiedy nawet jednym zaciągnięciu – nie brak zgrabnych zdań i puent, jak otwierający ją fragment: "Nie byłoby mnie, gdyby na studenckiej potańcówce ojciec nie zaciągnął się papierosem i nie zdecydował, że podejdzie do mojej matki. Tytoń dał mu siłę, a potem się urodziłem". Moc nowej książki Prusa bierze się w dużej mierze z tego, co między wierszami, z całościowego obrazu kulturowych przemian wyłaniającego się zza tych zwięzłych, niezobowiązujących zapisków. W pewnym sensie "Papierosy" czyta się jak "Lata" Annie Ernaux, tyle że zawężone do wąskiego obszaru kultury palenia tytoniu w Polsce od Gomułki do czasów współczesnych.

Choć amerykańskie koncerny tytoniowe już w połowie XX wieku zawładnęły globalnym rynkiem, rozpoczynająca się w latach 60. opowieść Prusa ukazuje lokalny koloryt świata za żelazną kurtyną, który przed tą inwazją długo się bronił. Wspomnienia dawno nieistniejących marek, od słynnych Sportów po zapomniane już Syreny czy Dukaty, dają wgląd w kulturę wizualną epoki, ale i historię powstawania nowych podziałów klasowych w społeczeństwie Polski Ludowej. W pewnym momencie wybór marki fajek stawał się bowiem wyborem statusowym – i tak na przykład palenie Caro pod koniec lat 60. to wyznacznik społecznych aspiracji.

W czasach, kiedy palili niemal wszyscy, każdy robił to nieco inaczej. "Myślę, że komuniści najpierw palili z poczuciem władzy, a potem ze zdenerwowania. Dla opozycji palenie to był akt solidarności", notuje autor. Po stanie wojennym spadek jakości tytoniu we wszystkich rodzimych markach wiele mówi o kondycji kruszącego się ustroju. Wspomnienie Kornela Filipowicza suszącego na lampie Popularne, sprzedawane w latach 80. z wilgotnym, przygasającym tytoniem, to idealna miniatura epoki. Z kolei wyrzucenie rodzimych Wiarusów i kupno paczki Marlboro na stacji benzynowej w drodze do Francji staje się dla Prusa gestem symbolicznym, sposobem na powiedzenie: "Nie chcę mieć już z tamtym światem nic wspólnego".

Podczas gdy w USA Richard Nixon już w 1970 roku podpisał ustawę zakazującą reklamowania papierosów w telewizji, w Polsce jeszcze w latach 90. Bogusław Linda ział ogniem w słynnej reklamówce Westów. Kolejne dekady w opowieści Prusa upływają jednak pod znakiem nieubłaganych ograniczeń. Obserwuje na przykład rozkwit kampanii antynikotynowych w Kanadzie w latach 80. – palenie było jeszcze dozwolone w knajpach, ale nowo budowane wieżowce nie oferowały już żadnych miejsc dla palących. Choć, jak sam notuje, bywało znacznie gorzej – w XVII wieku w Imperium Osmańskim, podobnie jak w Rosji za rządów cara Mikołaja I, za palenie można było nawet stracić głowę. Zwłaszcza z perspektywy autora związanego z Krakowem, gdzie w centrum wciąż można znaleźć knajpy, w których to niepalący mają do dyspozycji małe stoliki przy barze, a palacze obszerne sale z wygodnymi kanapami, wprowadzane dziś ograniczenia mogą wydawać się mało drastyczne.

Z biegiem lat kurczy się jednak nie tylko liczba miejsc, w których palenie jest dozwolone, lecz także ich kulturowa rola. Dla najmłodszego pokolenia czytelników, często eksperymentującego z vapowaniem, ale jednak palącego mniej niż ich poprzednicy, memuary Prusa sprzed kilku dekad mogą brzmieć jak opisy burżuazyjnej kultury belle époque u Prousta, pełnej obcych już drobnych gestów i zwyczajów. Kiedy Prus przywołuje ikony kultury, których wizerunek pozostaje nierozerwalnie sklejony z petem w ręku lub ustach, jest to lista bardzo oldskulowa: są na niej jazzowi muzycy, aktorzy złotej ery Hollywood, jest Alain Delon i Wisława Szymborska, ale nie ma nazwisk współczesnych. Owszem, można znaleźć zdjęcie Olgi Tokarczuk z papierosami w ręku, ale nie będzie to już ani fotografia z noblowskiej gali, ani okładka jej książki.

Na wielkim ekranie papieros to dziś rekwizyt związany głównie z kinem studyjnym z Francji, Włoch, Japonii czy Indonezji. W USA w okolicach przełomu mileniów z powodzeniem wyrugowano je na dużą skalę z wielkobudżetowych produkcji jako szkodliwy wzorzec kulturowy. Jeśli się pojawiają, to z reguły skojarzone z postaciami negatywnymi lub reprezentującymi grupy społecznie i ekonomicznie wykluczone. W serialach papieros to domena produkcji historycznych, jak "Peaky Blinders" i "Mad Men". Ostatnią redutą tytoniowej kultury w produkcjach współczesnych pozostają sceny palenia stresowego w "The Bear" czy "Sukcesji".

Przedstawiciele zawodów związanych z kulturą wciąż należą do najintensywniej palących grup zawodowych (obok m.in. pracowników budowlanych, górników i menadżerów wyższego szczebla we wszelkiej maści korporacjach), ale nie jest to już nieodłączny ich atrybut jak u Manna, Szymborskiej, Mishimy, de Beauvoir, Barthes'a i dziesiątek innych osób, które ukształtowały kulturę XX wieku. Jeśli współczesny pisarz pali, to raczej się z tym szczególnie nie obnosi, a sam papieros jest w dzisiejszej kulturze literackiej rekwizytem związanym w dużej mierze z przeszłością. Palą więc fikcyjni bohaterowie historycznych powieści Szczepana Twardocha, palą realni bohaterowie wschodnioeuropejskich reportaży Ziemowita Szczerka – zwykle ze zmęczeniem lub rezygnacją współgrającą z poradzieckim pejzażem. Palą też sami autorzy. Dla Szczerka paczka szlugów bywa narzędziem pracy ("Daj mi papierosa, to ci powiem", mówi jeden z rozmówców w książce " Wymyślone miasto Lwów"), dla Twardocha – narzędziem sprzeciwu wobec kultu zdrowia i młodości ("Warto palić papierosy, śmiejąc się w nos wszystkim, co tchórzliwie boją się śmierci i chorób", notuje w dzienniku).

Spośród wszystkich znaczeń przypisywanych nałogowi przez modernistycznych autorów, żywe wydają się głównie dwa. Palenie jako "wyrafinowana forma samobójstwa", jak u Vonneguta, i jako narzędzie nawiązywania kontaktu i zdobywania zaufania obcych ludzi na ulicy – w tej roli szczególnie doceniał je Orwell. Prus również pyta: "Po co mieć prawidłową morfologię krwi, umierając?" i traktuje palenie jako małe codzienne memento mori, choć zdaje sobie sprawę, że jest to jeszcze jedno z wielu usprawiedliwień.

Sięgnięcie po książkę Prusa podczas rzucania może nie być najlepszym pomysłem. "Papierosy" mogą jednak pomóc tym, których dręczą wyrzuty sumienia w związku z nieudanymi próbami. Z nich w końcu także wiele można się o sobie dowiedzieć. A do tego, jak pisze autor: "Jako Polak wiem […], że przegrane powstania są tylko etapami drogi do niepodległości".

Maciej Piotr Prus
"Papierosy"
Wydałem, Warszawa 2023
liczba stron: 180
ISBN: 978-83-966733-3-6