Czesław Miłosz, „Zniewolony umysł”

Zbiór esejów pisany z myślą o czytelniku zachodnim w celu przybliżenia mu sposobów funkcjonowania ideologii komunistycznej w demokracjach ludowych. Miłosz przygląda się w nim nie tylko systemowi, lecz także postawom wybranych intelektualistów, śledząc ich biografie, aby wyeksponować, jak uwiódł ich reżim.

W swoim stanowczym sprzeciwie wobec polityki komunistycznej i sytuacji artystów w PRL 1 lutego 1951 roku Czesław Miłosz wystąpił do władz francuskich z prośbą o azyl polityczny. Od wiosny do jesieni tego roku, już jako pisarz emigracyjny, pracował nad dziełem, którego treść uznawał za narzuconą przez okoliczności, będące dla niego próbą przezwyciężenia defetyzmu, jaki odczuwał w związku z rozkwitem socrealizmu w Polsce. W rozmowie z Ewą Czarnecką przyznał: „Pisałem ją [książkę] w okresie bardzo wielkiego wewnętrznego konfliktu, właściwie w walce ze sobą, bo sam byłem tknięty tą koniecznością historyczną, heglizmem”. Zbiór dziewięciu esejów zatytułowany Zniewolony umysł powstawał w Maisons-Laffitte w domu „Kultury” Jerzego Giedroycia, a opublikowany został w 1953 roku przez Instytut Literacki w Paryżu jako trzeci tom Biblioteki „Kultury”. Niedługo później ukazały się przekłady na języki angielski, francuski i niemiecki (1953), do końca lat 50. także na hiszpański (1954), włoski (1955), szwedzki (1956).

Miłosz pisał przede wszystkim z myślą o czytelniku zachodnim, jak mówił w rozmowie z Czarnecką: „może z nadzieją, że coś temu czytelnikowi z szerokiego świata można wytłumaczyć”. Chciał wykorzystać swoje doświadczenia i ukazać złożoność życia w krajach za żelazną kurtyną odbiorcom, dla których te realia są obce. Próba analizy systemu politycznego i wniknięcia w sposób myślenia zwolenników socrealizmu były jednak karkołomnym zadaniem, o czym pisarz przekonał się już krótko po wydaniu esejów. W rozmowie z Włodzimierzem Boleckim z 1999 roku przyznał, że książka „przez emigrację polską została uznana albo za błędną, albo wręcz kryptokomunistyczną, co spowodowało liczne denuncjacje jej autora jako człowieka podejrzanego”, a z drugiej strony „w nastrojonym prosowiecko Paryżu oceniona została jako dzieło propagandy amerykańskiej”.

Miłosz w obiektywie Elżbiety Lempp [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Nie brakowało i aprobatywnych komentarzy. Zniewolony umysł, pierwszy utwór Miłosza napisany prozą, przyniósł pisarzowi rozgłos zarówno w kraju (choć tu do 1989 roku w wyniku swojej emigracji był pisarzem drugoobiegowym), jak i za granicą. Jego traktat dyskutowany był jeszcze przez kolejne dekady, odczytywany w zmieniających się realiach: odwilży, wprowadzenia stanu wojennego, po otrzymaniu przez pisarza Nagrody Nobla w 1980 roku i wreszcie po upadku komunizmu dziewięć lat później, kiedy eseje stały się już właściwie zapisem historii. Ich uniwersalny charakter potwierdziły liczne przekłady na języki obce, i to nie tylko w latach 50. Do końca XX wieku ukazały się tłumaczenia na bułgarski, czeski, grecki, hiszpański, serbsko-chorwacki, macedoński, niemiecki, szwedzki, ukraiński, węgierski, włoski. W nowym stuleciu opublikowane zostały nowe tłumaczenia na języki białoruski (2000), rosyjski (2003), kataloński (2005), serbski (2006), turecki (2006). W rozmowie z Czarnecką Miłosz przybliżył anegdotę, według której na festiwalu poetyckim w Rotterdamie w 1975 roku poznał poetę z Indonezji, który z nieskrywaną radością oznajmił, że Miłosz jest w jego kraju bohaterem narodowym. „Pana Zniewolony umysł to myśmy przetłumaczyli i rozpowszechniali – mówił Indonezyjczyk. – I to jest nasza główna broń w walce z obecnym rządem. […] Pan napisał książkę przeciwko absolutyzmowi władzy. Ta książka jest ewangelią naszych intelektualistów […]”.

Nienasycenie Witkacego a Zniewolony umysł

Swoje rozważania Miłosz rozpoczyna od eseju Murti-Bing, w którym bezpośrednio nawiązuje do powieści Nienasycenie Stanisława Ignacego Witkiewicza (nota bene artysty, który dnia 18 września 1939 roku, na wieść o wtargnięciu wojsk radzieckich na polskie ziemie popełnił samobójstwo). Wydana w 1930 roku książka ukazuje obraz pogrążonej w chaosie Polski z bliżej nieokreślonej przyszłości, kiedy zostaje zaatakowana przez armię mongolsko-chińską. Witkacy skupia się na kryzysie wynikającym z braku wiary i poczucia ogólnego bezsensu, Miłosz zaś na przykładzie Nienasycenia opisuje, jak ta wizja urealnia się w czasach stalinowskich. Autor Zniewolonego umysłu opisuje warunki, jakie muszą spełniać przyszli adepci „Nowej Wiary”, jak nazywa ideologię komunistyczną noszącą znamiona religii i przyrównywaną do wczesnego chrześcijaństwa, by komunizm jawił im się jako słuszna droga: są to pustka, absurd, konieczność i sukces.

Warunek pustki, zakłada, że intelektualiści doświadczają wewnętrznego wyjałowienia, bezsensu, czują się społecznie bezużyteczni. Nowa Wiara jest tym, co wypełni tę pustkę, nada ich życiu nowy sens. Według warunku absurdu życie w państwie, w którym oficjalny przekaz stoi w sprzeczności z rzeczywistością, zmusza człowieka do nieustannego zaprzeczania rozumowi. To dążenie do odnalezienia logiki pozwala mu odejść od znanych sobie prawd, a przyjąć nowe. Warunek konieczności, który ma charakteryzować adeptów, to poczucie, że komunizm jest nieunikniony i usprawiedliwiony przez bieg historii jako konieczność dziejowa. Dzięki temu człowiekowi zostaje odebrane poczucie sprawczości – dlaczego ma walczyć z nieuniknionym? Wreszcie warunek sukcesu – socjalizm jawi się adeptom jako droga do zwycięstwa. Jest praktyczny i skuteczny, a jego założenia działają hipnotyzująco na ludzi szukających sensu i wyższych wartości.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wojciech Fangor, "Budowa" (szkic) © Magdalena Fangor & Muzeum Sztuki w Łodzi

Obrazek

ms_sn_m_1131_001_1334648910518.jpg.png

Miłosz posługuje się zaczerpniętą z Nienasycenia alegorią pigułek Murti-Binga, które przenoszą światopogląd metodą organiczną. „Człowiek, który zażył pigułki Murti-Binga, zmieniał się zupełnie, zyskiwał pogodę i szczęście. Zagadnienia, z którymi dotychczas się borykał, nagle przedstawiały mu się jako pozorne i niegodne troski” – tłumaczy ich działanie poeta. Przynosiły zatem spokój, ale równocześnie odbierały możliwość samodzielnego myślenia. Mieszkańcy Zachodu postrzegają sytuację w zniewolonych krajach w kategoriach przymusu i przemocy, ale według autora nie jest to zgodne z prawdą. „Poza zwyczajnym strachem, poza chęcią uchronienia się przed nędzą i fizycznym zniszczeniem działa pragnienie wewnętrznej harmonii i szczęścia” – pisze Miłosz. Intelektualiści, którzy adaptują się do Nowej Wiary, wybierają poczucie użyteczności, spokój. Choć autor nie jest w stanie poprzeć tej względnej harmonii, to stara się ją zrozumieć. „Dlaczego kiedy wszystko jest logiczne, równanie wypada inaczej niż powinno?” – pyta. „Czego, do diabła, potrzebuje człowiek?”.

Ketman – obrona przed wewnętrznym zniewoleniem

Obok pigułek Murti-Binga drugą alegorią wykorzystaną przez Miłosza jest Ketman. To termin zaczerpnięty z dzieła Arthura de Gobineau Religions et philosophies dans l’Asie centrale, z powiastki o psychologicznym mechanizmie wykorzystywanym przez ludzi, aby przetrwać w świecie mahometańskiej ortodoksji Iranu sprzed paruset lat. Dzięki grze, którą było pozorowanie wiary w obowiązującą doktrynę, jednostki miały szansę uniknąć prześladowań i prowadzić spokojne życie. Ketman polega zatem na zachowaniu wewnętrznej wolności, która nie ujawnia się na zewnątrz. Miłosz wymienia różne rodzaje Ketmanu: narodowy, czynności rewolucyjnej, estetyczny, pracy zawodowej, sceptyczny, metafizyczny, etyczny. Wszystkie Ketmany polegają na „aktorstwie dnia codziennego”, gdzie czyny nie odpowiadają przekonaniom. Można zatem być patriotą, ale w duszy, ukrywając to przed innymi, lub – w przypadku ojczyzny Miłosza – tworzyć w zgodzie z nurtem socrealistycznym, a prywatnie wierzyć we własne ideały sztuki. Postawy w demokracjach ludowych są zatem „świadomą, masową grą” – ale nie adaptacją. To racjonalizowanie własnych postaw, które opiera się jednak na kłamstwie, dlatego nie jest drogą do pełni szczęścia, bo czy „realizowanie siebie wbrew czemuś” wciąż może być nazywane „realizowaniem siebie”?

Text

A gdyby spróbować żyć bez ciśnienia i bez Ketmanu, wyzwać los, powiedzieć „Jeżeli przegram, nie będę siebie żałował”? Jeżeli da się żyć bez narzuconego oporu, jeżeli da się samemu stworzyć własny opór, to nieprawdą jest, że w człowieku nie ma nic. To byłby akt wiary

– konkluduje Miłosz.

Alfa, Beta, Gamma, Delta

Najgorętsze dyskusje wokół Zniewolonego umysłu wznieciły cztery eseje poświęcone intelektualistom, którzy „nawrócili się” na socrealizm. Miłosz snuje opowieści o literatach, których znał osobiście, i choć nie wymienia ich z nazwisk, to nietrudno rozszyfrować, o kim mowa. Spytany przez Czarnecką o to, dlaczego mimo biograficznego tonu esejów postanowił nie identyfikować swoich bohaterów, odparł: „nie chciałem być plotkarzem. [...] W moim zamierzeniu chodziło o pokazanie fenomenu światowego, nie lokalnego, polskiego. Polska to egzemplifikuje”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Czesław Miłosz z wizytą u znajomej rodziny Łopaciuków w ich dworku i gospodarstwie, Klimczyce, 1981, fot. Maciej Billewicz/East News

Obrazek

milosz_2_en_01281242_0002.jpg

Osoby te sportretował przed, w trakcie i po wojnie, rekonstruując, w jaki sposób zmieniali swój stosunek do systemu. Na pierwszy ogień idzie Alfa, czyli Jerzy Andrzejewski – serdeczny przyjaciel Miłosza. W swoim studium pisarz przedstawia go jako człowieka, który pragnął poświęcić się wyższym wartościom i służyć innym, a najważniejsze były dla niego kwestie moralne. Beta to Tadeusz Borowski – pisarz, który przeżył obóz koncentracyjny i w wyniku swoich doświadczeń przestał, w odróżnieniu do Alfy, wierzyć w moralność, a raczej usilnie szukał czegoś, co wytłumaczyłoby mu okrucieństwa świata i nadało mu jakiś sens. Gamma, Jerzy Putrament, w opowieści Miłosza jest cynikiem, dla którego przyjęcie Nowej Wiary jest sposobem osiągnięcia własnych korzyści. Na koniec Delta, Konstanty Ildefons Gałczyński, przedstawiony jest jako człowiek chwiejny, podatny na wpływy, którego do Nowej Wiary prowadzi lęk przed odrzuceniem i chęć społecznego uznania. Choć przybliżone przez Miłosza sylwetki są swoimi zaprzeczeniami w zakresie obranych strategii i odmiennych sposobów racjonalizacji, twórców łączy ostateczna adaptacja do Nowej Wiary.

Zgodnie z intencją autora eseje należy odczytywać metaforycznie – opierając się sensacyjnym doniesieniom. Portrety psychologiczne zostały przedstawione w osobliwy sposób, z perspektywy prywatnej: autor z jednej strony przygląda się bohaterom z boku, z drugiej spisuje ich domniemywane, fikcyjne myśli, odtwarzając w ten sposób ich tok rozumowania i ustalając motywację działań.

Bałtowie w starciu z komunizmem

Na Zniewolony umysł składają się także teoretyczne eseje: Zachód, w którym Miłosz analizuje, dlaczego przedstawiciele cywilizacji zachodnich nie mogą w pełni zrozumieć mentalności Wschodu, oraz Wróg ładu – człowiek, czyli rozważania o walce o władzę duchową, która toczy się w demokracjach ludowych. Ostatni esej, Bałtowie, Miłosz poświęcił bliskim swemu sercu narodom: „Bądź co bądź tam się urodziłem, to moja ojczyzna” – mówił w rozmowie z Czarnecką, mając na myśli rodzinne Wilno. „Uważałem, że powinienem to włączyć z wielkiego żalu i z litości nad losem Litwinów, Bałtów w ogóle”. Inaczej niż w rozdziałach analizujących postawy poszczególnych literatów, tu pisarz nie skupia się na inteligentach, lecz zwykłych ludziach. Opisuje przeszłość narodów bałtyckich, ich historię, zakorzenienie ludowych tradycji i szok, jakim była inwazja Armii Czerwonej. Nie sięga już po konstrukcje murtibingizmu czy Ketmanów, ale opowiada o terrorze, którego doświadczyli. Zwraca uwagę na to, że ich głęboko zakorzeniona nieufność wobec rosyjskiej ideologii wypływa z czego innego niż u innych narodów. Przedstawia Bałtów jako ludzi żyjących blisko natury, dbających o ludowe tradycje, zaciekle patriotycznych, a także militarnie bezbronnych. Zdaniem Miłosza „stali znacznie wyżej cywilizacyjnie niż reszta obywateli [Związku Radzieckiego]”, w którego granice zostali włączeni nagle, bez przechodzenia przez stadia pośrednie. Ich przeszłość, narodów „których ciała podeptał słoń Historii”, jest tym, co czyni sprawę Bałtów inną od losu, który spotkał Słowian.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok na Wilno, 1999, fot. Jakub Ostałowski/Forum

Obrazek

wilno_forum-0428182706.jpg

Na sam koniec Miłosz mówi o źródle swojej decyzji o emigracji. W świetle Nowej Wiary nazywa siebie „dobrym poganinem” i przyznaje, że było dla niego miejsce w tym świecie. W odbudowanej po wojnie Warszawie mógł między innymi tłumaczyć Szekspira, prowadzić marksistowskie badania nad historią Anglii szesnastego wieku czy zostać profesorem uniwersytetu. Jednak dostrzegając fałsze w tej rzeczywistości, nierówności, cenę przywilejów, postanowił z tego zrezygnować. „Słodkie owoce zwycięstwa” są zgubą i w dalekiej perspektywie mają przynieść zniszczenie. Miłosz określa siebie poetą posiadającym „dar równoczesnego widzenia, co się dzieje w Nebrasce i Pradze, w krajach bałtyckich i na brzegach Oceanu Lodowatego”. „Czułem, że jeżeli czegoś z tym darem nie zrobię, wiersze moje będą dla mnie bez smaku, a sława obmierzła” – tłumaczy, nie pyszniąc się, a usprawiedliwiając.

Echa świadectwa Miłosza

Text

Pozycja pisarza w demokracjach ludowych jest bardzo dobra. Pisarz może tam poświęcić się wyłącznie pracy literackiej, która przynosi mu dochody co najmniej równe pensjom najwyższych dygnitarzy. Jednak cena, jaką musi płacić za to wolne od trosk materialnych życie, jest moim zdaniem nieco za wysoka

– pisał Miłosz w przedmowie do książki. Zniewolony umysł był dyskutowany przez długie lata przez literatów, krytyków, filozofów. Do najgłośniej wybrzmiewających komentarzy należała między innymi polemika Gustawa Herlinga-Grudzińskiego zawarta w Dzienniku pisanym nocą. Pisarz nie zgadzał się z przedstawioną przez Miłosza teorią – jego zdaniem komunizm opierał się na metodzie terroru i strachu, nie na zniewoleniu umysłów. Witold Gombrowicz zaś określił dzieło przyszłego noblisty „niezmiernie pouczającą i pobudzającą lekturą”, choć wytknął autorowi przesadę w demonicznym portretowaniu realiów oraz uleganie schematom ograniczającym wolność.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Od lewej: Gustaw Herling-Grudziński, Włodzimierz Bolecki i Czesław Miłosz, Kraków, 1994, fot. Elżbieta Lempp

Obrazek

Od lewej: Gustaw Herling-Grudziński, Włodzimierz Bolecki i Czesław Miłosz, Kraków, 1994, fot. Elżbieta Lempp

Text

Ten pojedynek, już niemal osobisty, polskiego nowoczesnego pisarza z Zachodem, gdzie gra toczy się o wykazanie własnej wartości, siły, odrębności, jest dla mnie ciekawsza niż analiza sprawy komunizmu – która, choć wyjątkowo przenikliwa, nie może już wnieść elementów absolutnie nowych

– komentował Gombrowicz. Jan Ulatowski z kolei stwierdził, że dzięki książce Miłosza (nazwaną przez niego „dokumentem nawrócenia”) dowiedzieliśmy się, że „literaci polscy, kapitulujący przed doktrynerami partyjnymi, nie kapitulowali przed prawdą; kapitulowali – […] przed logiką”.

Nie tylko pisarze emigracyjni otwarcie komentowali Zniewolony umysł – także w kraju na łamach oficjalnej prasy dzieło stało się przedmiotem ostrej krytyki, mimo że przecież do 1989 roku pozostawało dystrybuowane wyłącznie w drugim obiegu. Trzeba też wspomnieć o osobliwym incydencie, gdy w 1954 roku Zniewolony umysł spadł… z nieba, wydrukowany w miniaturowym formacie na biblijnym papierze i porozrzucany nad Polską z balonów. Pisarz i wydawnictwo nie mieli z tym zajściem nic wspólnego, jak Miłosz potwierdził w rozmowie z Czarnecką.

Zniewolony umysł do dziś pozostaje jednym z najważniejszych dzieł opisujących mechanizmy funkcjonowania ideologii komunistycznej w Polsce, a to, z czego formułowano największy zarzut, czyli brak dystansu i chłodnego spojrzenia, może być równocześnie jego największym atutem. Miłosz, dzięki wykorzystaniu uogólnień, symboli i metafor oraz większym skupieniu na psychologii i filozofii niż na samej ideologii, stworzył dzieło, które w konfrontacji z narodami niepowiązanymi z wpływami sowieckimi ujawniło swój uniwersalny charakter. I choć nie była to lubiana przez niego książka – wolałby nie mieć powodów do jej pisania – przyniosła mu zasłużony rozgłos i poczytność.

Źródła:

Bolecki, W. (1999). Posłowie. W: Miłosz, C. Zniewolony umysł. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Bolecki, W. (1999). „Strach przed odpłynięciem okrętu”. Rozmowa o „Zniewolonym umyśle”. W: Miłosz, C. Zniewolony umysł. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Czarnecka, E. (1992). O „Traktacie moralnym” i „Zniewolonym umyśle”. W: Podróżny świata. Rozmowy z Czesławem Miłoszem. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Pawelec, D. (2011). „Zniewolony umysł” – zmiana biegunów recepcji. W: „Postscriptum Polonistyczne”. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego