Bronisław Wojciech Linke, „Śląsk”

Zachowany jedynie fragmentarycznie cykl akwarel „Śląsk” to jedno z pierwszych dojrzałych dzieł Bronisława Wojciecha Linkego, dziś znane znacznie słabiej niż powojenne prace artysty. Choć powstał w ramach inicjatywy mającej promować region, jest tak daleki od stworzonej na polityczne zamówienie laurki, jak to tylko możliwe.

Z trzydziestu akwarel, które składały się na powstały pomiędzy czerwcem 1936 a marcem 1938 roku cykl „Śląsk”, zachowało się do dziś jedynie sześć, przechowywanych w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Muzeum Niepodległości. Część kolejnych znanych jest jedynie z czarnobiałych fotografii, wykonanych przez samego artystę bądź reprodukowanych w międzywojennej prasie, połowa zaś znana jest jedynie z tytułów. Choć nie możemy na tej podstawie odtworzyć pełnej narracji artysty, z zachowanych prac i reprodukcji wyłania się jednak mimo wszystko wyrazisty obraz cyklu, w którym Linke przy pomocy obrazowych metafor przeprowadza zjadliwą krytykę nierówności społecznych i wyzysku kryjących się za reprezentacyjną fasadą nowoczesności w wydaniu sanacyjnym.

Śląski cykl należy do mniej znanych rozdziałów twórcy „Autobusu”, znacznie bardziej znanego ze swoich prac powojennych, jak opowiadający o wojennej traumie i zniszczonej Warszawie cykl „Kamienie krzyczą”, do których sam zresztą przywiązywał większą wagę. Choć wojna odcisnęła niewątpliwe piętno na wyobraźni artysty, podszyty katastrofizmem i konsekwentnie rozwijający obrany w pierwszych latach kariery kierunek poszukiwań formalnych Linke już w latach 30. stworzył obrazy nie mniej przejmujące od tych szkicowanych na ruinach stolicy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Bronisław Wojciech Linke, "Serce", z cyklu "Śląsk", 1937, fot. Muzeum Niepodległości w Warszawie

Obrazek

bronislaw_linke_slask_5.jpg

Jak pisał Krzysztof Lipowski, wyobraźnia Linkego była „zakleszczona w świecie wypełnionym przez fantazmaty lęku, trwogi i zagrożenia” i to właśnie te mroczne aspekty rzeczywistości przyciągnęły jego uwagę podczas podróży po Górnym Śląsku. W ową podróż artysta wyruszył w towarzystwie Witkacego, z którym przyjaźnił się od 1935 roku do jego samobójczej śmierci cztery lata później. Relacja ta w pewnym stopniu odcisnąć się mogła na katastroficznej twórczości Linkego, wówczas dobiegającego trzydziestki, a więc ponad dwie dekady młodszego od przyjaciela-mentora. Obok Witkacego pozostawał też Linke podczas pobytu na Śląsku pod wpływem Haliny Krahelskiej – pisarki i działaczki społecznej, autorki powieści „Polski strajk” i twórczyni Klubów Demokratycznych, z którymi powiązane było krytyczne wobec sanacyjnej władzy pismo „Czarno na Białem”. Linke na jego łamach publikował swoje rysunki.

Witkacy, jak się rzekło nie tylko przyjaciel, ale i w pewnym stopniu mentor Linkego, należał do wielkich entuzjastów jego twórczości, o której napisał entuzjastyczny tekst „Hut ab, meine Herren – ein Genie! (Rzecz o twórczości malarskiej Bronisława Linkego)”, ogłaszając go, podobnie jak Schulza, geniuszem. Na zaproszenie Witkacego Linke przebywał u niego w Zakopanym krótko po śmierci pierwszej żony, Haliny Skarżyńskiej, w styczniu 1936 roku. To właśnie w tym czasie autor „Pożegnania jesieni” zabrał go w kilkutygodniową podróż, chcąc uleczyć jego melancholię. Razem objechali Katowice, Bytom, Chorzów, Zabrze, Gliwice i Bielsko-Białą, zaglądając do katowickiej kopalni „Ferdynanda” i miejscowych hut. Nie wiadomo, czy powiodła się misja przepracowania żałoby po śmierci żony, ale z pewnością to, co zobaczył na Śląsku, wywarło na artyście ogromne wrażenie: „Linke nie wyłazi z hut i bieda-szybów”, relacjonował w jednym z listów do żony Witkacy. To po tej podróży powstał cykl „Śląsk”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Bronisław Wojciech Linke, z cyklu "Śląsk", 1937, fot. reprodukcje Dagmara Smolna

Obrazek

bronislaw_linke_slask_2.jpg

Kierunek podróży nie został obrany wyłącznie z inicjatywy artystów. Pobyt Witkacego i Linkego na Śląsku był elementem kampanii promocyjnej pomysłu wojewody Michała Grażyńskiego, piłsudczyka z misją modernizacji regionu, który zapraszał na wizyty studyjne wybitnych artystów. Ich efektem miały być prace przyczyniające się do promocji Śląska i podkreślające jego polskość. Poza rzeczoną dwójką w gronie zaproszonych twórców znaleźli się Rafał Malczewski i Stanisław Szukalski. To Grażyński także doprowadził do powstania Muzeum Śląskiego – najnowocześniejszego gmachu muzealnego w ówczesnej RP, nieszczęśliwie rozebranego przez nazistów wkrótce po jego ukończeniu. Szukalski w ramach swojej wizyty zaprojektował do niego dekorację rzeźbiarską, na czele z gigantyczną, dwudziestometrową figurą Bolesława Chrobrego.

Thumbnail — Bronisław Wojciech Linke, z cyklu "Śląsk", 1937, fot. reprodukcje Dagmara Smolna

O ile celujący w monumentalnych formach i słowiańskich tematach Szukalski czy zafascynowany przemysłowymi krajobrazami i podkreślający w swoim malarstwie specyficzne piękno industrializacji Malczewski zdawali się idealnymi kandydatami na artystów promujących region, tak krytyczny wobec sanacyjnej władzy, kapitalistycznego ustroju i bezduszności przemysłu Linke był wyborem znacznie bardziej ryzykownym. Wstrząśnięty warunkami pracy górników i hutników, pokazał bowiem nie reprezentacyjną stronę Śląska, nowoczesne, modernistyczne gmachy i miejską infrastrukturę, a wyzysk fedrujących w tunelach pod nią robotników.

Choć nie spotkał się z entuzjastyczną reakcją lokalnej publiczności, cykl „Śląsk” nie został jednak bynajmniej przez Grażyńskiego ocenzurowany, a pierwszy pokaz prac odbył się w roku 1938 w Urzędzie Wojewódzkim w Katowicach. Ocenzurowany został dla odmiany w stolicy. W Salonie Koterby przy ulicy Kredytowej w Warszawie pokazał Linke „Śląsk” w tym samym roku. Wystawa miała się pierwotnie odbyć kilkadziesiąt metrów dalej, w najbardziej prestiżowej przestrzeni wystawienniczej dla sztuki współczesnej w międzywojennej Polsce – Instytucie Propagandy Sztuki, nieistniejącym już budynku naprzeciwko gmachu Zachęty. Odwołano ją jednak, jak wspominała żona artysty Anna Linke, uznając jej wymowę za „wywrotową” i potencjalnie szkodliwą społecznie.

Po zobaczeniu wystawy w Salonie Koterby jeden z czołowych ówczesnych krytyków, Mieczysław Wallis, pisał o śląskim cyklu w recenzji na łamach „Wiadomości Literackich”:

Text

„W nowej serii obrazów […], może niekiedy przeładowanych w kompozycji, lecz zdumiewających wirtuozowskim, precyzyjnym rysunkiem i mistrzowskim w nastrojowem posługiwaniu się kolorem, Linke piętnuje […] wojnę, wszechwładzę pieniądza, wyzysk człowieka przez człowieka, przerost reglamentacji, bezdusznego, oschłego biurokratyzmu, obłudę, faryzeuszostwo, hurrapatriotyzm i bydlęce używanie życia”.

Nie brakowało jednak również głosów krytycznych, nierzadko formułowanych z pozycji bliskich Linkemu światopoglądowo. Franciszek Parecki zarzucał mu na przykład, że „Śląsk” to „bunt mieszczański”, w którym przyczyny stanu rzeczy pomieszane zostają ze skutkami, a robotnik „jest takim samym degeneratem, jak gnębiący go kapitalista”, bezwolnym i niezdolnym do sprzeciwu. Bo choć Linke wyraźnie lokuje swoje sympatie po stronie uciskanych robotników – z którymi potrafił zapewne empatyzować tym bardziej, że sam miał za sobą doświadczenie pracy w tartaku – to katastroficzna postawa nie pozwala mu ich heroizować. Górnicy i hutnicy mają wiotkie, ostemplowane lub podpięte do przemysłowej machinerii ciała, są bezradni, zagubieni, wydani na pastwę kasty nieprzyzwoicie bogatych przemysłowców.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Bronisław Wojciech Linke, z cyklu "Śląsk", 1937, fot. reprodukcje Dagmara Smolna

Obrazek

bronislaw_linke_slask_1.jpg

„Śląsk” stanowił trzeci duży cykl w dorobku Linkego, po rozpoczętej w 1932 „Wojnie”, kontynuowanej później jeszcze do końca lat 50., oraz „Mieście” z lat 1933–1935. Akwarele utrzymane są w ciemnych barwach, z dominantą czerni, rozświetlanej rdzawymi tonami i ognistymi pomarańczami. Widoczne są tu wszystkie składowe charakterystycznego stylu Linkego: połączenie drobiazgowego realizmu z groteskową deformacją postaci i surrealizującymi elementami w postaci m.in. ludzi zamieniających się przedmioty i przedmiotów ulegających uczłowieczeniu.

Wojewoda Grażyński nie był jedynym zleceniodawcą. Pierwsza akwarela z cyklu, zatytułowana „Statystyka produkcji”, powstała na zamówienie czeskich związków zawodowych, nie została jednak zaakceptowana, według oficjalnej wersji – z powodu kolorystyki. Zniekształcone, półnagie sylwetki górników służą tutaj za podkłady kolejowe, po których mknie kopalniany wagon wypełniony węglem. W kolejnych pracach robi się tylko bardziej makabrycznie. „Piec” przypomina niemal scenę z piekła widzianego oczami Boscha. Tytułowy piec to tutaj monstrualna, humanoidalna machina wydalająca płynną surówkę i żużel, obsługiwana przez grupkę już nie ludzi, a szkieletów. Również we „Wlewnicach” maszyny ożywają i otwierają usta na przyjęcie płynnego żelaza. Górnik w akwareli „Upadowa” podpięty jest poprzez wbite w brzuch metalowe rury do upostaciowionej maszyny. Fabrykant, będący właściwie personifikacją systemu kapitalistycznego jako takiego, pojawia się z kolei w pracy „Serce” – wgryza się on w tytułowe serce Śląska, żywe i krwawiące, połączonym z hutniczymi piecami. Ostatnia z prac, które przetrwały, to zachowany we fragmencie „Król węgiel”, nawiązujący do powieści Uptona Sinclaira pod tym samym tytułem. Ów król to w tym przypadku olbrzymia postać wyłaniająca się z kopalnianej ściany i roniąca łzę ściekającą do szybu.

W jakich kierunkach rozwijał Linke społeczną krytykę w reszcie cyklu, widać na podstawie reprodukcji pozostałych akwarel. W „Pozdrowieniu z walcowni” przez rozświetlone neonami reklamującymi wszelkiej maści dobra konsumpcyjne nocne miasto przepływa rzeka żarzącej się surówki hutniczej, zwieńczona zaciśniętą pięścią, rzucając ostrzeżenie przed potencjalną siłą tlącego się buntu wyzyskiwanych robotników. Rozwarstwienie społeczne najdosłowniej oddaje „Przekrój”, w którym widzimy tytułowy przekrój domu wzniesionego na fundamencie walącej się kopalni. Na górnym piętrze, niepomni na krzywdę pracowników niezdolnych dłużej utrzymać zamożnych na swoich barkach, posiadacze ziemscy oddają się urokom życia w zbytku i luksusie. Gorzkim rewersem pracy jest dystopijna wizja podziemnych „Mieszkań w hałdach”. W akwareli „Ulica (Bytom)” wielkie monstrum wyłania się z ciasnego przesmyku między kamienicami, ale równie przerażająca jest miejska rzeczywistość detalicznie odmalowana przez Linkego. Bytom, wówczas leżący w granicach Rzeszy, jest wyraźnie naznaczony piętnem nazistowskim. Sprzedaje się tu „aryjskie ubrania” i flagi ze swastykami, cukiernia nosi nazwę „Hindenburg”, a na jej drzwiach wisi tabliczka „Judenfrei”.

Wektor krytyki skierowanej w bezduszność i wyzysk, na których wznosił się przedwojenny kapitalizm, zbliża cykl Linkego do prac członków pierwszej Grupy Krakowskiej, takich jak Sasza Blonder i Leopold Lewicki. Pod względem stylowym, łączącym detaliczny realizm z groteskową deformacją, bliżej jednak artyście do reprezentantów niemieckiej „nowej rzeczowości”, z Georgem Groszem na czele, choć niezwykle wyczulony na kwestię artystycznej oryginalności Linke nie był bynajmniej ich epigonem, wypracowując własną ikonografię i rozwiązania formalne.

Prezentacje w Katowicach i Warszawie krótko po ukończeniu cyklu w roku 1938 pozostały jedynymi wystawami, na których pokazano „Śląsk” w całości. Większa część cyklu zaginęła – zapewne bezpowrotnie zniszczona – podczas II wojny światowej. Po ponad pół wieku zachowane fragmenty cyklu, pozostające przez dekady w cieniu serii „Kamienie krzyczą” i innych prac powojennych, przypomniano na wystawie blisko miejsca, w którym się zrodziły – w Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

bronisław wojciech linke

górny śląsk

akwarele