Anna Augustyniak, "Między nami zwierzętami"

Tytuł "Między nami zwierzętami" i motto "Jeśli wytrzymasz całą prawdę i nie stracisz zmysłów, staniesz się w pełni człowiekiem" w pełni oddają ideę i zawartość tomu poezji Anny Augustyniak. Stosunek ludzi do przedstawicieli braci mniejszych ma w jej wierszach siłę moralnego wstrząsu.

Czy oczyszczającego, to już kwestia osobistego podejścia, choć można uznać za pewnik, że na wskroś ekologiczne wiersze składające się na zbiór "Między nami zwierzętami" nikogo, kto zdecyduje się na ich lekturę, nie pozostawią obojętnym. I na pewno każdego wrażliwego czytelnika – bo któż inny czyta poezję – pobudzą do refleksji. Ciężar gatunkowy skromnej ilościowo treści tomu ma bowiem samoistną wartość, niezależnie od jego walorów artystycznych.

Uzasadniony niepokój budzi zarówno wymowa samych utworów, jak i stosowanych przez poetkę przypisów do niektórych słów czy wersów, ukierunkowujących uwagę czytającego na istotę problemu. Stosowanie przez Annę Augustyniak odnośników – rzecz w poezji niezmiernie rzadka, rzec można awangardowa – nie jest banalnym chwytem (wyjaśniającym co autorka miała na myśli), lecz wprost odwrotnie – pogłębia interpretację wiersza przez zakotwiczenie go w konkrecie rzeczywistości. Znaczenie tych przypisów staje się wręcz integralną częścią utworów.

Z pozoru mamy tu do czynienia ze skondensowanym do metaforycznego obrazka, do kilku czy kilkunastu wersów – zgodnie z dewizą Marka Twaina: "Maksimum sensu, minimum słów" – powszednim obrządkiem, w którym jedne istoty, wyłącznie z racji swojego nieograniczonego panowania na planecie Ziemia, czują się w prawie moralnym (?) do swobodnego dysponowania życiem innych. Z pozoru, bo nie chodzi tu wyłącznie o sam proces produkcji i konsumpcji mięsa, ale o jak najdalej idące konsekwencje owego procederu, przyczyniającego się w efekcie do codziennej hekatomby żywych istot z niższych ogniw łańcucha pokarmowego. Rytuału usankcjonowanego przez odwieczny obyczaj i pod każdą szerokością geograficzną uświęconego tym czy innym religijnym przyzwoleniem.

W wierszu "o śmierci zamienionej w pokarm" Anna Augustyniak pisze między innymi o ciele zamienionym w mięso:

Na talerzu sen wieczysty
Krowy, wołu, owcy, kozy.
Grzech nie dotyczy zwierząt:
św. Tomasz to przesądził, dusze nierozumne,
Za to jakie smaczne mają ciała.

I dodaje przypis: "Św. Tomasz z Akwinu przysposobił teorie Arystotelesa, odmawiające zwierzętom posiadania duszy i w katolickiej teologii do dzisiaj funkcjonuje taki model myślenia, a przecież Bóg, lepiąc z prochu ziemskiego ciała zwierząt, tak samo jak człowiekowi tchnął im w nozdrza dech życia. »Jednako tchną wszystkie, i nie ma człowiek nic więcej nad bydlę«".

Autorka nie przyjmuje do wiadomości utrwalonej przez wieki myślowej spekulacji, że jak: "Nie mówisz, to nie bronisz się,/ Nie mówisz, to nie czujesz bólu,/ Nie mówisz, to mogę cię zjeść,/ nie jesteś osobą" ["o podziałach"]. I odwołując się do Kościoła katolickiego z jego katechizmem cytuje odpowiedni fragment: "Zwierzęta są stworzeniami Bożymi. Bóg otacza je swoją opatrznościową troską. Przez samo swoje istnienie błogosławią Go i oddają Mu chwałę".

W wierszu "o trawieniu" Anna Augustyniak przyrównuje lodówki, kryjące w swych wnętrzach "kawałek czyjegoś życia" z trumnami. Stawia bynajmniej nie retoryczne pytanie, czy "Spożywani też czekają na zbawienie?". Wysuwa również tezę, że "W teologii nadziei może chodzić/ o przyszłość trawionych".

I odrodzi się do życia wiecznego
wszystko, co stworzył Pan na tej ziemi.
I wyjdzie z nas każde zjedzone zwierzę.

W wersach utworu "o mojej mowie" autorka nie tai, że jej "mowa powinna być jak strzała,/ przeszyć bólem, który zadajecie.// A piszę do was o holokauście". Czego dowód z drobiazgową precyzją przeprowadza w dalszych strofach, wyliczając między innymi przeczucie męki koni idących do rzeźni, cierpienia sztucznie zapładnianych krów, gehennę świń rodzących dziesiątki prosiąt czy kur stłoczonych w ciasnych klatkach, "w odchodach, wydzielinach i krwi", które "są żywymi zwłokami// do systemowego wykorzystania".

Każdym kolejnym wersem poetka apeluje do ludzkich sumień o powstrzymanie fali bezprzykładnego okrucieństwa, towarzyszącego przemysłowej hodowli żywych istot i ich późniejszemu wykorzystaniu jako produktów spożywczych. Bo też mało kto jedząc cielęcinę ma świadomość, że do takiego stanu rzeczy przyczyniło się celowe wpędzenie cielęcia (traktowanego jako "produkt uboczny procesu produkcji mleka" – potrzebnego ludziom) w anemię, skoro białe mięso cieszy się największym wzięciem na rynku. Do zapoznania się z przypisem dotyczącym poszczególnych obrządków "hodowlanych" względem cielęcia, oddzielanego od matki już po dwóch dniach od urodzenia, odsyłam na strony tomu "Między nami zwierzętami", gdyż obawiam się, że opis poddawania go wielomiesięcznym torturom jest nazbyt drastyczny, żeby go tu zacytować w całości.

Poprzestańmy zatem na końcowych wersach wiersza: "Jesteśmy grobami, cholernymi grobami/ pakującymi w siebie i kudłate i łaciate/ pręgowane i skrzydlate, te, co skaczą i fruwają… Kursywą autorka zaznaczyła cytat znanej piosenki do słów Marii Terlikowskiej, zaczynającej telewizyjny program "Zwierzyniec", w latach 1968–1988 prowadzony przez nieodżałowanego redaktora Michała Sumińskiego. Poetka, odwołująca się w swoich utworach do twórczości Tadeusza Różewicza (wiersz "o odrębności" zaczyna wersami: "Osobiście nigdy nie poznałam Różewicza, choć znam go lepiej, niż sam siebie znał"), ma podobną doń estetyczną wrażliwość.

Przykładem może być choćby zakończenie wiersza "o aluzjach". Pisząc: "W końcu na każdego jest hak", dopuszcza do głosu żrącą ironię. I poprzez nią przyznaje się do duchowego powinowactwa z autorem "Ocalonego".

W wierszu "o Annie Q i wielbłądzie" poetka zderza widok orientalnego targowiska z wrażliwością turystów z Zachodu, wzdrygających się na widok much oblepiających oczodoły wystawionych na sprzedaż zwierzęcych czerepów. Skąd taki odruch? "W naszej strefie klimatycznej jest/ jakaś wrażliwość na obcięte głowy" – wprawdzie one także wiszą na hakach, lecz jedynie w rzeźniach, gdyż nie są wystawiane na widok publiczny.

Czytając z kolei strofy "o Annie Q i krwi" trudno nie oprzeć się wrażeniu, że zawarte w nim dramatyczne sceny szczególnej aktualności nabrały pod koniec 2021 roku, w czasie przeciągającego się konfliktu humanitarnego na naszej granicy z Białorusią: "nie zamykam uszu na nastroje/ zajścia, marsze i dekrety, wszelkie ruchy/ i protesty oraz retorykę/ budowania murów zamiast mostów". Jeszcze mocniej poetka wyartykułowała to w późniejszych wersach: "I chcę jeszcze opowiedzieć, jak przez pętlice/ kolczastych drutów/ ojciec przepycha głodne dziecko". Poetka namawia bezradnych czytelników do modlitwy o przeżycie tego migracyjnego dziecka.

Kilka fraz wiersza "o sklepach" oddaje dobrze skądinąd znany obraz: stad indyków, schabów z kością, wołowiny etc., wypełniających lady chłodnicze. Słowem, bezimiennej braci oddającej życie "bez woli i świadomości/ w seryjnej produkcji trupów". Pokawałkowane narządy – jak u Zygmunta Krasińskiego, który w "Poecie" z 1840 roku opłakiwał braci poległych w boju, tak Anna Augustyniak, cytując go 180 lat później – oddaje cześć braciom mniejszym: "nie poszły, zasnąć pod ziemię, do trumny,/ lecz węgłem nowej staną się kolumny/ lub cegłą więcej na arkad sklepienie!". Smutna konstatacja faktu, że "każda przemoc daje sytość", przeciętnemu konsumentowi powinna jednak uzmysłowić, w czym bierze udział, dokładając mięsny towar do swojego koszyka zakupów.

Nie sposób w tekście równie krótkim jak ten oddać wszystkich walorów artystycznych tomu "Między nami zwierzętami", nie wspominając już o niuansach. Mamy opowieść o cierpieniach psich matek, fundowanych im przez ludzi zmuszających je do "taśmowego" rozrodu ["o fabrykach"], jest elegia poświęcona stworzeniom przeżywającym niewyobrażalne męczarnie podczas eksperymentów naukowych ["o odrębności"] oraz o tym, że "Rozwarły się wrota piekła", gdy Anna Q – porte parole autorki – zobaczyła w programie TVN reportaż o dotowanej od sztuki pseudohodowli wycieńczonych 126 psów, skąd pod własną opiekę zabrała skrajnie zabiedzonego pudelka ["o Annie Q i psie"].

Wiersz za wierszem, strona po stronie, poetka wysyła do nas sygnały SOS – ratujcie nasze dusze! Jest w tym na tyle konsekwentna, że ze swoim apelem stara się dotrzeć do wszystkich, szczególnie do niezorientowanych. W cytatach odwołuje się do poezji poprzedników, ale również nawiązuje do twórczości popularnej: piosenek – z repertuaru Kory Jackowskiej czy Marka Grechuty ["o władzy"], filmu "Pod skórą" – "Pod skórą wszyscy jesteśmy tacy sami" ["o Annie Q i pytaniach"], malarstwa – "Życie jest piękne i ziemia jest nasza", jak brzmi tytuł akrylu na płótnie Moniki Dałek, żeby swoją poetycką wypowiedź zakończyć wymownym wersem kończącym wiersz "Śmierć" Józefa Czechowicza: "krowy na zabicie są" ["o Annie Q i Zagładzie"].

Nigdy nie jest za późno, żeby zmienić swoje nawyki żywieniowe, co jest równoznaczne z naszym podejściem do "Wszystkich stworzeń dużych i małych". "No, ciałem mogę się wypowiadać,/ zwłaszcza od dnia, gdy przestałam być/ karmiona mięsem/ (nazywają to somatycznym wynaturzeniem)/ i wygoiły się we mnie rany" ["o Annie Q i jedzeniu"]. Co autorka poparła następującym komentarzem: "Od tego czasu jestem wyzuta ze wspólnego kontekstu rasy ludzkiej i z atawistycznej pierwotności wypełniania swojego ciała szczątkami innych, dopiero co umarłych ciał".

Zdaniem poetki jedno jest pewne. Nieludzko udręczone zwierzęta "wstaną i pójdą na pastwiska niebieskie,/ albowiem Pan, który je stworzył (w swej hojności),/ ma dla nich miejsce niejedno" ["o piosenkach"].

Anna Augustyniak – poetka, dziennikarka, autorka reportaży radiowych. Absolwentka polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, Wyższej Szkoły Dziennikarskiej im. Melchiora Wańkowicza i studiów doktoranckich w Instytucie Badań Literackich PAN. Wiersze i opowiadania publikowała m.in. we "Frazie", w "Odrze", "Twórczości", "Zeszytach Literackich". Tłumaczona na angielski, hiszpański, niemiecki, rosyjski, rumuński, serbski, turecki i ukraiński. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 2013. Autorka biografii: "Hrabia, literat, dandys. Rzecz o Antonim Sobańskim" (Wydawnictwo Jeden Świat, Warszawa 2009), "Irena Tuwim. Nie umarłam z miłości" (Trzecia Strona, Warszawa 2016); prozy: "Kochałam, kiedy odeszła" (Wydawnictwo Nisza, Warszawa 2013); poezji: "Bez ciebie" (Wydawnictwo Jeden Świat, Warszawa 2014), "Dzięki bogu" (WBPiCAK, Poznań 2017), "Między nami zwierzętami" (słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2020).

Anna Augustyniak
"Między nami zwierzętami"
ilustracja na okładce: Mariusz Mierzejewski, "Bez tytułu", 2011
wydawnictwo: słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2020
wymiary: 157 x 215 mm
oprawa: miękka
liczba stron: 48
ISBN: 978-83-7453-522-9

anna augustyniak

między nami zwierzętami

polska poezja współczesna

ekologia

zwierzęta