Rok Kopernikański 1973: zbudować hołd dla astronoma
Pięćsetną rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika w 1973 roku hucznie świętowano w wielu miastach w Polsce. Tym, co różniło ten jubileusz od innych, był fakt, że wywołał on spory boom budowlany. Z pamiątek tamtych uroczystości korzystamy do dziś.
W 1969 roku międzynarodowy komitet UNESCO ogłosił, że za cztery lata ze względu na "wyjątkowe znaczenie odkryć Kopernika dla postępu nauk ścisłych i rozwoju myśli ludzkiej" na całym świecie świętowana będzie pięćsetna rocznica urodzin tego naukowca. W wielu miastach, m.in. Londynie i Nowym Jorku powstały specjalne komitety do spraw organizowania wydarzeń kulturalnych i naukowych związanych z astronomem, a wśród najważniejszych z nich wymienia się poświęcone Kopernikowi wystawy m.in. w Bibliotece Narodowej w Paryżu, British Museum w Londynie i w Smithsonian Institution w Waszyngtonie, konferencję naukową w ramach Nadzwyczajnego Kongresu Międzynarodowej Unii Astronomicznej czy wydanie przez Polską Akademię Nauk po angielsku wszystkich dzieł Kopernika.
Znaczek pocztowy z Mikołajem Kopernikiem z Gwinei fot. iStockphoto /Getty Images
W dziesiątkach krajów wydano okolicznościowe znaczki pocztowe, w parku Chapultepec w Mexico City stanął pomnik Mikołaja Kopernika, w należącym do Uniwersytetu w Padwie obserwatorium astronomicznym w Asiago jeden z teleskopów otrzymał imię polskiego badacza, podobnie jak jedna z ulic w Moskwie.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Medal pamiątkowy Polskiej Akademii Umiejętności z okazji 75. rocznicy jej powstania. Na zdjęciu: awers z wizerunkiem astronoma Mikołaja Kopernika i napisem łacińskim: "Nicolaus Copernicus qui solem stare terram moveri iussi", 1948, Kraków, fot. CAF/PAP
Obrazek
medal_kopernika_1948_pap.jpg
Jednak najwięcej wydarzeń, a także trwałych śladów tamtych obchodów znaleźć można w Polsce. Mikołaj Kopernik urodził się 19 lutego 1473 w Toruniu i to właśnie to miasto stało się główną sceną obchodów pięćsetnej rocznicy tego wydarzenia. Sporo uwagi uhonorowaniu astronoma poświęcono także w miejscowościach, w których Kopernik bywał, uczył się, pracował, czyli we Fromborku, Olsztynie, Lidzbarku Warmińskim. Wystawy, konferencje, sesje wykładowe, spotkania, koncerty, spektakle i dziesiątki innych naukowych i kulturalnych wydarzeń przez cały 1973 rok odbywały się właściwie w każdym zakątku Polski; swój komitet i cykl wydarzeń oraz okolicznościowych działań miała Diecezja Warmińska.
Komora Mikołaja Kopernika w Kopalni Soli w Wieliczce, fot. Piotr Wojnarowski/Forum
To wtedy imię Mikołaja Kopernika otrzymała jedna z komór kopalni soli w Wieliczce, a Dom Mody Telimena we współpracy z Zakładami Jedwabiu Naturalnego "Milanówek" stworzył serię sukien balowych inspirowanych odkryciami astronoma (dwie z nich znajdują się dziś w kolekcji Muzeum Włókiennictwa w Łodzi).
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Zbudowany w 1973 roku Hotel Kosmos w Toruniu, fot. Jacek Marczewski/AW
Obrazek
hotel_kosmos_w_toruniu_aw.jpg
Tym, co zdecydowanie wyróżnia obchody kopernikańskiego jubileuszu spośród innych rocznic, jest fakt, że ważną częścią obchodów były… inwestycje budowlane. Tym samym wydarzenia z 1973 roku zostawiły po sobie materialny ślad, który do dziś jest nie tylko widoczny, ale i użytkowany. Tak jak decyzją władz tysiąclecie istnienia polskiej państwowości uczczono namacalnym gestem – budową tysiąca szkół (w rzeczywistości powstało ich nawet więcej), tak śladem Roku Kopernikańskiego pozostały nie tylko zapisy naukowych wykładów czy dokumentacja odbywających się wtedy wystaw, ale i trwałe, murowane gmachy.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Dom Kopernika w Toruniu, fot. Wojciech Strożyk/Reporter/East News
Obrazek
dom_kopernika.jpg
Największe architektoniczne przedsięwzięcia, które rozpoczęto już pod koniec lat 60. (żeby były gotowe na kulminacyjny rok 1973) można podzielić na dwie grupy. Jedną stanowiły nowe inwestycje – a wśród nich przede wszystkim kampus Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika i hotele Helios oraz Kosmos w Toruniu, gmach planetarium i galerii sztuki w Olsztynie, a także rozliczne pomniki czy popiersia astronoma. Ale Rok Kopernikański przysłużył się także zabytkom, bo nie mniej uwagi i funduszy przeznaczono na remonty i renowacje historycznych obiektów związanych z Kopernikiem. Rozbudowę i remont przeszedł, co oczywiste, Dom Kopernika, czyli znajdująca się przy ulicy noszącej niegdyś imię św. Anny (dziś: Mikołaja Kopernika) gotycka kamienica w XV wieku należąca do rodziny astronoma. W 1973 roku w zabytkowym budynku rozpoczęło działalność Muzeum Mikołaja Kopernika. Przy tej okazji kamienica odzyskała swój historyczny układ wnętrz, przywrócono świetność jej dekoracyjnej fasadzie.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Zamek w Lidzbarku Warmińskim, fot. Wojciech Wojcik/Forum
Obrazek
warmia_tablica_forum_.jpg
Jubileuszowe obchody zostawiły swój ślad także w Olsztynie. Tu na początku lat 70. modernizację przeszedł Zamek Kapituły Warmińskiej, na którym Kopernik rezydował zapewne w latach 1516-19 i 1520-21, piastując stanowisko administratora dóbr kapituły warmińskiej. Remont przeszedł wówczas także gotycki zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim. Tu Kopernik mieszkał w pierwszych latach XVI wieku jako sekretarz i lekarz miejscowego biskupa (i tu według badaczy rozpoczął obserwację ciał niebieskich). Ze względu na skalę i znaczenie państwowych obchodów działania związane z renowacją zabytkowych obiektów objęły nie tylko pojedyncze budowle bezpośrednio związane z jubilatem – remontom poddano także same starówki w Toruniu czy Olsztynie. Najbardziej niezwykłe działania podjęto jednak we Fromborku. To miasto, w czasie II wojny światowej zniszczone w 80 procentach i do tej pory nie odbudowane, w latach 1966-1973 stało się miejscem akcji o nazwie "Operacja 1001 Frombork". To prowadzone przez Związek Harcerstwa Polskiego przedsięwzięcie, w którym w sumie wzięło udział nawet 45 tysięcy harcerek i harcerzy.
Pomnik Mikołaja Kopernika, Frombork, 2022, fot. Fot. Stanisław Bielski/Reporter/East News
To oni, aby uczcić jubileusz astronoma, podjęli się uporządkowania i odbudowy własnymi rękami części obiektów na terenie fromborskiej starówki. Dźwignięto z ruin budynki, położono chodniki i ulice, sadzono zieleń. Od 13 do 16 lipca 1973 roku we Fromborku trwał zlot harcerstwa będący ukoronowaniem kilkuletnich prac. Przy okazji jubileuszu we Fromborku odsłonięto także pomnik astronoma i otwarto hotel "Kopernik".
Wykonaniem "Kosmogonii" Krzysztofa Pendereckiego 16 lutego 1973 roku zainaugurowano działanie kampusu Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika (UMK) zbudowanego w ciągu czterech lat w toruńskiej dzielnicy Bielany. To bez wątpienia największa i najbardziej znacząca realizacja architektoniczna powstała z okazji Roku Kopernikańskiego. Sama uczelnia utworzona została w 1945 roku – miała częściowo zastąpić zlikwidowane uniwersytety im. Jana Kazimierza we Lwowie i Stefana Batorego w Wilnie (z tego drugiego rekrutowała się wtedy część kadry UMK). W połowie lat 60. zapadła decyzja o budowie miasteczka akademickiego, w którym można by zgrupować do tej pory rozrzucone po mieście wydziały i jednostki uczelni.
Kampus Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu z lotu ptaka, fot. Daniel Pach/Forum
Projekt całego, zaplanowanego na terenie 82 hektarów założenia powstał w zespole pracowników naukowych Katedry Podstaw Budowy Miast Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem Ryszarda Karłowicza. To on narysował prosty i klarowny układ kampusu oparty na przecinających się osiach, naukowo-dydaktycznej oraz mieszkaniowo-socjalnej. W zalesionej części terenu przewidziano akademiki, hotele asystenckie, stołówkę, przychodnię; główne budynki dydaktyczne rozlokowano wzdłuż osi północ-południe podkreślonej przez zadaszony ciąg pieszy. Na teren kampusu wiedzie nietypowa brama, wyznaczona przez posadowione na podwyższeniu budynki rektoratu (szklany kubik) i auli o białych elewacjach uzupełnionych przez efektowne dzieło sztuki. Za ową "bramą" znajduje się centrum założenia – Forum Główne, z centralnie posadowioną sadzawką oraz gmachem biblioteki. Po zachodniej stronie Forum rozpoczyna się ciąg ustawionych jeden za drugim budynków, siedzib kolejnych wydziałów (jako pierwszy, tuż przy Forum stoi gmach Wydziału Chemii). Co ważne, ten układ pomyślano tak, aby w przyszłości można go było rozwijać – nanizywać na oś kolejne budynki rozbudowującej się uczelni bez utraty klarowności założenia.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Kampus Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, budynek biblioteki, fot. Anna Cymer
Obrazek
kampus_uniwersytetu_mikolaja_kopernika_w_toruniu_05.jpg
Choć każdy z budynków kampusu Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu zaprojektował inny architekt (np. Forum Główne narysował Konrad Kucza-Kuczyński, rektorat i aulę - Marek Różański, bibliotekę - Witold Benedek, domy studenckie – Wincenty Szober itd.) cały teren ma bardzo spójny charakter. Budynki mają wyjątkowo proste formy, próżno szukać tu architektonicznych ekstrawagancji. Mający pieczę nad całym przedsięwzięciem Ryszard Karłowicz wiele razy podkreślał, że czytelność układu przestrzennego, ład i harmonia całego założenia były tu o wiele ważniejsze niż kształty poszczególnych brył. Jednak nawet najbardziej uporządkowana kompozycja przestrzenna potrzebuje swojego znaku rozpoznawczego. Dla UMK stało się nim uderzające bogactwem kolorów oraz lśniącą powierzchnią panneau umieszczone na elewacji uczelnianej auli.
Kampus Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, fot. Anna Cymer
Ważące półtorej tony dzieło w październiku 1972 roku przybyło do Polski statkiem z Wielkiej Brytanii, to tam bowiem od czasów II wojny światowej mieszkał i tworzył jej autor, Stefan Knapp. Inspirowana dorobkiem astronoma abstrakcyjna kompozycja, w której dostrzec można także zegar i portret samego Mikołaja Kopernika, powstała w autorskiej technice, którą posługiwał się Knapp. Stalowe blachy artysta pokrywał porcelanowym gruntem, a następnie nanosił na nie farby wykonane ze sproszkowanego szkła i tlenków metali; całe dzieło było następnie wielokrotnie wypalane, co czyniło jego powierzchnię odporną na warunki atmosferyczne. Dziś kolorowe panneau jest jednym z najbardziej znanych w Polsce dzieł sztuki zintegrowanych z architekturą.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Planetarium i galeria BWA w Olsztynie, fot. Anna Cymer
Obrazek
planetarium_olsztyn_05.jpg
Podobne dzieło tego samego artysty, utrzymane jedynie w innej gamie kolorystycznej i o horyzontalnym układzie, można zobaczyć także w drugim budynku powstałym z okazji Roku Kopernikańskiego, czyli kompleksie mieszczącym planetarium i galerię sztuki BWA w Olsztynie, który oficjalnie otwarto 19 lutego 1973 roku, czyli dokładnie w dniu 500. urodzin autora "O obrotach sfer niebieskich". Projektujący obiekt Ludomir Gosławski każdą z funkcji zamknął w osobnym pawilonie (nad planetarium rozpościera się rozległa kopuła), jednak wszystkie zintegrował za pomocą wspólnego dziedzińca – uzupełnionego przez kompozycję Knappa, ale i szereg innych detali – oraz małej architektury. Większość z nich, łącznie z metaloplastyką (np. kutymi kratami) zachowała się do dziś – w 2021 roku budynek razem z jego detalami został wpisany do rejestru zabytków.
"Ze swojego »odległego zakątka świata« Kopernik wprawił w ruch nie tylko Ziemię, ale i ducha nowoczesnych badań naukowych",
Legnica - narożnik Rynku i ulicy Świętego Jana - mozaika powstała w roku 1973, w 500. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika, autor: Henryk Baca, fot.MOs810/ (CC BY-SA 4.0)/Wikimedia.org
pisał w 1973 roku na łamach wydawanego przez UNESCO magazynu prof. Owen Gingerich, astronom, astrofizyk i historyk nauki z Harvardu. Jak pokazują obchody 500. rocznicy urodzin polskiego astronoma, potrafił on inspirować nie tylko naukowców, ale i twórców z niezliczonych dziedzin – po Roku Kopernikańskim zachowały się okolicznościowe znaczki pocztowe i medale, do dziś w polskich miastach stoją pomniki (w Gdańsku z okazji jubileuszu Kopernika postawiono także monument pamięci Jana Heweliusza) czy przedstawiające wizerunek badacza gwiazd i planet mozaiki (np. na Rynku w Legnicy). Pamięć astronoma honorowały także renowacje zabytków oraz nowo budowane gmachy, ważne, potrzebne i do dziś użytkowane. Chyba do dziś nikt nie zbadał, które z tych działań okazały się trwalszym i skuteczniejszym pomysłem na upamiętnienie wielkiego naukowca.
Styl wyświetlania galerii
Wyświetl slajder (domyślny)
