Port, radio, kolej. Stulecie polskiej nowoczesności

budowa-dworca-morskiego-w-gdyni-lata-20-fot-caf-pap_19200101_002.jpg, default, Budowa dworca morskiego w Gdyni, lata 20., fot. CAF / PAP

#dziedzictwo

Trzy wielkie, nazwijmy to, instytucje – miasto Gdynia, Polskie Radio, PKP – miały swój początek dokładnie sto lat temu, w 1926 roku. Jako zmiany o charakterze cywilizacyjnym wpłynęły na rozwój całej Polski.

Gdynia

10 lutego 1926 roku wieś o nazwie Gdynia rozporządzeniem Rady Ministrów otrzymała prawa miejskie. Choć już wówczas przewyższała pod względem liczby mieszkańców większość okolicznych miast, nadanie jej statusu miasta stanowiło ważną formalność. Było symbolicznym domknięciem procesu zainaugurowanego kilka lat wcześniej, kiedy tę niewielką osadę rybacką nad głęboką, osłoniętą od wiatru zatoką, znajdującą się na północ od Wolnego Miasta Gdańsk, wybrano na polską bramę do morza.

Tamtego wyboru dokonał inżynier Tadeusz Wenda, on też umożliwił Stefanowi Żeromskiemu wstęp na budowę portu, dziękiczemu ten drugi mógł „jego niezbędną konieczność, jego narodowe widziadło w duszach ludzkich wykuwać”, o czym pisze Patryk Zakrzewski w tekście „»Mistyka dostępu do morza«. Jak sto lat temu pisano o Gdyni?”. Oddaje tam głos nie tylko Żeromskiemu, lecz także tym, którym miasto rozrastające się wokół portu – wkrótce najbardziej nowoczesnego w Europie i największego nad Bałtykiem – bardziej przypadło do gustu. A także tym, którzy – jak Antoni Słonimski – przy zastrzeżeniu: „m.ż.G.s.r.” („mimo że Gdynia się rozbudowuje”) krytykowali autorytarne poczynania piłsudczyków.

Historię miasta z jej różnymi niuansami, nie tylko przez pryzmat modernistycznej architektury, przybliżył polskiemu czytelnikowi w wydanej w 2022 roku i nagrodzonej Nike Czytelników Gdyni obiecanej Grzegorz Piątek. W rozmowie dla Culture tłumaczył, że spogląda na miasto również okiem socjologa i dlatego chciał wyeksponować społeczne wyobrażenia oraz nierówności kryjące się za amerykańskim snem o Gdyni. Zarazem przekonuje nas o realnych korzyściach dla państwa, zauważając, że to „Gdynia nauczyła nas morza” – „kiedy po drugiej wojnie światowej przyznano Polsce kilkakrotnie dłuższą linię brzegową, to gdyby nie wykształcone w Gdyni kadry, byśmy sobie z tym wybrzeżem po prostu nie poradzili”.

O tym zaś, jak wyglądała powojennaGdynia lat 40. i 50., Gdynia znowu w budowie, dają wyobrażenie unikalne zdjęcia małżeństwa Zdanowskich, fotografów-repatriantów i uczniów Jana Bułhaka, którzy przyjechali tu z Kresów w 1945 roku. „Wileńskie oko, gdyńskie światło” – to jest kombinacja!

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rozgłośnia Polskiego Radia w Warszawie, nz. transmisja operetki ze studia, 1927, fot. RSW / Forum

Obrazek

warszawa-1927-rozglosnia-polskiego-radia-warszawa-transmisja-operetki-rsw-forum-0607408506.jpg

Polskie Radio

To był 18 kwietnia 1926 roku, kiedy w eter poszły słowa: „Halo, halo Polskie Radio Warszawa, fala 480”, wypowiedziane przez 23-letnią spikerkę, Janinę Sztompkównę. Był to pierwszy dzień regularnego programu, nadawanego przez spółkę powołaną pod nazwą „Polskie Radio”.

Pierwsza audycja tamtego dnia dotyczyła muzyki Fryderyka Chopina. W przedwojennym radiu poza klasyką można było usłyszeć także słuchowiska kreowane przez wybitnych twórców teatralnych i literackich pokroju Juliusza Osterwy czy Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, o czym pisał Janusz R. Kowalczyk. Być może któregoś z nich słuchała Maria Dąbrowska, kiedy na wiosnę 1926 roku zastanawiała się w swoich Dziennikach, ile czasu dźwięk pozostaje w eterze i czy przypadkiem nie daje echa. „A jeśli wynajdą jeszcze czulsze aparaty?”, pytała.

Pod koniec lat 30. słuchowiska zaczęto nagrywać, do naszych czasów przetrwały jednak tylko nieliczne fragmenty z ponad dwóch tysięcy programów zrealizowanych w okresie międzywojennym. Pod koniec lat 30. program radiowy nadawano już przez cały dzień. Za sprawą najsilniejszej stacji nadawczej w Europie, zbudowanej w podwarszawskim Raszynie, sygnał obejmował większość kraju. Dla już ponad miliona słuchaczy zespół Polskiego Radia przygotowywał audycje z gmachu przy ulicy Zielnej. Jednocześnie szykowano dlań nową siedzibę, która miała wejść w skład projektowanej Dzielnicy Marszałka Józefa Piłsudskiego. Prace ruszyły po śmierci tego ostatniego w 1935 roku. Trzy lata później wyłoniono zwycięski projekt w konkursie na gmach Polskiego Radia autorstwa luminarza polskiego modernizmu, Bohdana Pniewskiego. Monumentalny budynek, jak cała Dzielnica, nie zdążył powstać.

O powojennej siedzibie Polskiego Radia przy Alei Niepodległości i jej mrocznych legendach, opowiada Anna Cymer. To właśnie w tamtym nowym budynku ruszyło legendarne Studio Eksperymentalne Polskiego Radia, potem chociażby Matysiakowie, W Jezioranach, Lato z Radiem czy Cztery Pory Roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Uroczystość otwarcia linii kolejowej Radom-Warszawa. Wjazd pierwszego pociągu na dworzec. Widoczna brama tryumfalna w formie murów zamkowych wzniesiona z okazji uroczystości i aparat fotograficzny. Radom, 1934, fot. RSW / Forum

Obrazek

otwarcie-radom-warszawa-fot-forum-0566955459.jpg

Polskie Koleje Państwowe

Na wrzesień 2026 roku roku przypadnie jeszcze jedna znamienita rocznica: stulecie polskich pociągów. Dzisiaj lubimy na nie narzekać, jednak jak zauważała w rozmowie z Culture.pl Zofia Król:

[…] w podróży pociągiem jest coś absolutnie luksusowego. Siedzisz w takiej maszynie do percepcji przestrzeni – na pewnym podwyższeniu, z widokiem bardziej na pola niż na pobrzeża dróg, gdzie wszystko zasłaniałyby ci reklamy. Widzisz rzeczywistość trochę od tyłu, a nie od przodu. I jeszcze w ramie okna, którą Victor Ieronim Stoichiţă, badacz sztuki, uważał za pierwowzór pejzażu malarskiego.

Kolej funkcjonowała na ziemiach polskich już w XIX wieku, ale dopiero 28 września 1926 roku formalnie powstała spółka Polskie Koleje Państwowe, powołana rozporządzeniem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego, który objął funkcję trzy miesiące wcześniej w wyniku zamachu stanu. Kolej stanowiła podstawowy instrument logistyczny młodego państwa, a więc jej konsolidacja miała spore znaczenie. Do najważniejszych wyzwań stojących przed PKP należała integracja sieci kolejowej (w zależności od zaboru siatka połączeń była lepiej lub gorzej rozbudowana, poza tym część tras w dawnym zaborze rosyjskim miała inny rozstaw szyn, co utrudniało transport wewnątrz kraju), a także dalsza rozbudowa. Encyklopedia Gutenberga podaje, że już w 1928 roku PKP przewiozły około 175 milionów pasażerów!

W kolejnych latach polskie pociągi tylko nabrały wiatru w żagle. Jeździły coraz szybciej, a fascynację dla ich „metafizycznej” prędkości potwierdzała popularność opowiadań grozy Stefana Grabińskiego Demon ruchu. Słynne stały się jeżdżące do Zakopanego i zabierające na pokład 60 bogatych obywateli Luxtorpedy, które stanowiły rozwinięty przez Polaków model z Austrii, wyróżniający się aerodynamicznym kształtem i oszałamiającą prędkością ponad 110 km/h. Dzisiejszych pasażerów te wyliczenia mogą rozśmieszyć (Pendolino rozwija prędkość do 200 km/h, a według zapowiedzi niedługo i do 250 km/h), chociaż rekord przejazdu Luxtorpedy z Krakowa do Zakopanego z 1936 roku, obejmujący 2 godziny 18 minut, został pobity dopiero w roku 2024.

Co poszło nie tak z odcinkiem Kraków–Zakopane w okresie PRL, tego nie wiemy na sto procent, ale na pewno są w Polsce ludzie, którzy mają ten temat zdanie jasne i dobitne. My na rocznicowe obchody polecamy bardziej jednoczącą playlistę Polskich Piosenek Kolejowych – od Hanki Ordonówny po rapera Eldo – a także „Kolejową historię polskiego kina” od Pociągu Jerzego Kawalerowicz po Dzień świra Marka Koterskiego. Kopalnia ciekawostek, także w wydaniu peerelowskim!

Język Polish