Piękno i antynazistowski przekaz "Hagady" Artura Szyka
Hagada, czyli tradycyjny przewodnik po obrzędach sederu ilustrowany przez Artura Szyka, zdecydowanie wyróżnia się na tle innych tego typu tekstów. Chodzi o jego wyszukaną estetykę, ale przede wszystkim odważny, antynazistowski przekaz.
Dzieło stworzył w 1930 roku znany artysta grafik, karykaturzysta i scenograf - Artur Szyk (znany też jako Arthur Szyk). Culture.pl przedstawia kunszt i wyjątkowy przekaz tej międzywojennej księgi oraz tłumaczy, czym różni się ona od innych hagad.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
"Hagada", Kolacja sederowa (1935), fot. Wikipedia
Obrazek
arthur_szyk_1894-1951._the_haggadah_the_family_at_the_seder_1935_lodz_poland.jpg
Słowo hagada to po aramejsku "opowieść", ale również nazwa ważnej dla judaizmu tradycyjnej księgi będącej zbiorem starożytnych tekstów liturgicznych opartych na Torze. Opisują wydarzenia związane z niewolą egipską Żydów, biblijnym exodusem i odzyskaniem wolności.
Wysłuchanie opowieści o wyprowadzeniu Żydów z Egiptu podczas wieczerzy sederowej jest częścią 613 przykazań (micwot) – religijnym obowiązkiem, który należy wypełnić.
Text
Hagada […] to książka, która zawiera liturgię na wieczór sederowy, pierwszy wieczór święta Pesach. Wtedy to cała rodzina zbiera się przy stole, by uczcić, a właściwie przeżyć raz jeszcze dramatyczną ucieczkę z Egiptu. Ma jej doświadczyć każdy, nawet małe dziecko […]. To początek drogi ku wolności i tożsamości religijnej bądź narodowej, bądź, jak to się często dziś proponuje - osobistej, duchowej. W tę noc wolności każdy ma poczuć, że to on wychodzi z niewoli.
Autor cytatu
Fragment artykułu "Czym Się Różni ta Księga od Każdej Innej" z miesięcznika "Midrasz"
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
"Hagada", Cztery pytania, fot. Wikipedia
Obrazek
arthur_szyk_1894-1951._the_haggadah_the_four_questions_1935_lodz_poland.jpg
Starożytny tekst hagady wydano w tysiącach egzemplarzy. Jak czytamy na stronie internetowej Biblioteki Brytyjskiej:
Jest to jeden z najbardziej cenionych tekstów w judaizmie, który początkowo stanowił część codziennej modlitwy Hebrajczyków. Stał się odrębną formą około XIII wieku naszej ery. Ze względu na edukacyjny charakter księgi i fakt, że była przeznaczona do modlitwy w domu, stała się ona idealną dekoracją. Od początku swojego istnienia hagada jest jednym z najczęściej ilustrowanych tekstów w religii judaistycznej.
Na tle tej długiej tradycji specjalne miejsce zajmuje najbardziej znana wersja hagady – zaprojektowana przez polsko-żydowskiego artystę Artura Szyka.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Artur Szyk, 1930, fot. Bradley Smith/Corbis/Getty Images
Obrazek
artur_szyk_fot_bradley_smith_1930_corbis_gettyimages-586025210.jpg
Artur Szyk (1894-1951), urodzony w Łodzi, był cieszącym się międzynarodowym uznaniem grafikiem i ilustratorem. Słynął ze swoich antynazistowskich karykatur i obrazów oraz mistrzowskich ilustracji książek, które były wzorowane na starożytnych iluminacjach. Szyk wykonał ilustracje między innymi do "Statutu Kaliskiego" – dokumentu z połowy XIII w., który regulował sytuację prawną Żydów w Polsce, do "Księgi tysiąca i jednej nocy" oraz "Opowieści kanterberyjskich".
Artysta był znany jako osoba dumna ze swoich polsko-żydowskich korzeni. Świadczy o tym między innymi wymieniony już "Statut Kaliskim" opublikowany w 1932 r. czy seria obrazów zatytułowana "Dwadzieścia Obrazów z Chlubnych Dni Braterstwa Polsko-Amerykańskiego" z 1938 r., która prezentuje postacie i wydarzenia, które odegrały ważną rolę w relacjach polsko-amerykańskich. O tym, jaki był jego stosunek do rodzinnej Łodzi czytamy w artykule "Artur Szyk, łódzki rysownik, którego nienawidził Adolf Hitler" opublikowanym w 2016 r. w "Gazecie Wyborczej":
Text
Z Łodzią jestem związany tysiącem nici. Tu przeżyłem burzliwą swą młodość. Łódź posiada wielkie, dobre serce, jakiego nigdzie na świecie znaleźć nie można. Proszę mi wierzyć, że nie przemawia przeze mnie jakieś zaślepienie patriotyczne, lecz istotne doświadczenie. W Europie i Azji byłem przyjmowany gościnnie, ale takiej atmosfery serdeczności jak w Łodzi nigdzie nie znalazłem.
Sztuka przeciwko narodowemu socjalizmowi
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Karykatura antynazistowska autorstwa Artura Szyka, fot. Wikipedia
Obrazek
arthur_szyk_1894-1951._satan_leads_the_ball_1942_new_york.jpg
Zaraz po opublikowaniu "Statutu Kaliskiego" Artur Szyk zabrał się do pracy nad "Hagadą". Był to czas, w którym Adolf Hitler był o krok od przejęcia władzy w Niemczech. Jedna z karykatur, z 1933 r., ukazuje wodza III Rzeszy jako despotycznego władcę starożytnego Egiptu. Szyk przedstawił Hitlera jako nowego Faraona.
To właśnie podobieństwo, jakie artysta zauważył pomiędzy niewolą egipską a niemieckimi realiami lat trzydziestych najprawdopodobniej nakłoniło go do stworzenia swojej własnej "Hagady". Warto zauważyć, że włączanie współczesnej problematyki do jej tradycyjnych treści istniało od dawna. Na przykład hagada z 1879 r., wydana w Warszawie, odnosiła się do problematyki rewolucji przemysłowej.
Szyk zakończył pracę nad "Hagadą" w 1938 r. w Londynie – rok po wyprowadzce z Polski. Aby książka miała w pełni antynazistowski wydźwięk, artysta umieszczał na jej stronach także swastyki. Możemy je zobaczyć na przykład na ilustracji przedstawiającej egipskich żołnierzy. Jednak zanim angielska drukarnia Sun Engraving Company wydała dzieło Szyka, artysta usunął wszystkie swastyki z manuskryptu. Trudno powiedzieć, co dokładnie nakłoniło go do autocenzury.
W katalogu z poświęconej mu wystawy, która odbyła się w 2008 r., w Deutches Historisches Museum w Berlinie, czytamy, że mogła to spowodować presja ze strony drukarni, ale też niepokojąca sytuacja społeczna i polityczna Wielkiej Brytanii.
Ogólna niechęć społeczeństwa do prowokowania nazistowskich Niemiec rzeczywiście mogła grać kluczową rolę. Jednak jakikolwiek by to nie był powód, Szyk i tak musiał być przeświadczony o wadze, jaką miało opublikowanie "Hagady", nawet bez swastyk. Ich brak nie zaważył na wartości książki i jej przesłania.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
"Hagada", ilustracja przedstawiająca Mojżesza ocalonego z wód Nilu, fot. Culture.pl
Obrazek
szyk_-_mojzesz.jpg
Co właściwie zawiera "Hagada" Artura Szyka? Na ten 48-stronicowy rękopis składają się wykaligrafowana historia wyjścia Żydów z niewoli w języku hebrajskim oraz odręczne ilustracje Szyka. We wstępie do książki brytyjski historyk judaizmu Cecil Roth wyjaśnia artystyczne podejście Szyka, inspirowane średniowiecznymi manuskryptami:
Ilustrator, jak żaden inny współczesny artysta, podchodzi w wyjątkowy sposób do swoich prac – myśląc o nich w sposób całościowy. Każdą stronę ozdabia z wielką precyzją, biorąc pod uwagę teksty, iluminacje, kaligrafie i miniatury z poprzednich i kolejnych stron. W ten sposób jego książka tworzy jedną harmonijną całość.
Malunki, które Szyk wykonał za pomocą akwareli i gwaszu, są ilustracjami do wydarzeń opisanych w tradycyjnej hagadzie. Przedstawiają przygotowania do uczty sederowej, sceny z życia Mojżesza (na przykład wyciągnięcie go z Nilu), czy utonięcie armii egipskiej w Morzu Czerwonym. Wszystkie charakteryzuje niezwykła precyzja i dbałość o detal oraz szeroki wachlarz kolorów. Z jednakową dokładnością została wykonana również kaligrafia:
Text
Niezwykłe jest to, że czasem do przedstawienia jednej litery artysta użył trzech lub czterech kolorów. I tak, na przykład, do namalowania wyszukanej ornamentyki jednego z inicjałów, artysta sięgnął po: pomarańczowy, żółty, cynobrowy, turkusowy, kolor fuksji, bladoróżowy, kilka odcieni zielonego, ochry, brązowy i kobaltowy.
Autor cytatu
Fragment z książki "Artur Szyk Artysta Żyd Polak" Josepha P. Ansella w tłumaczeniu Małgorzaty Ornat
Unicestwić nikczemne intencje
"Hagada", Czterech synów, fot. Wikipedia
Antynazistowskie elementy pojawiają się w wielu fragmentach "Hagady" Artura Szyka. Dostrzegamy je na przykład w ilustracji do przypowieści o czterech synach. W Torze przedstawione są cztery typy ludzi: mądry, niegodziwy, naiwny i ten, który nie potrafi pytać. Tradycyjnie, niegodziwy syn ukazany jest jako żołnierz, co wskazuje na związek złości z uciekaniem się do walki. Według Cecila Rotha postać ta podkreśla jak bardzo odmienna jest prawdziwa, pokojowa natura Żyda i wskazuje na jego odrazę do działań wojennych:
Text
Niegodziwy syn w interpretacji Szyka prezentuje się w zupełnie innej odsłonie. Jest ubrany w niemiecki strój, jeździeckie buty i kapelusz z piórem, w ręku trzyma szpicrutę. Jego wąsik natomiast bardzo przypomina ten, który nosił Hitler. Podczas spotkania wokół "Hagady" Artura Szyka w Bibliotece Kongresu Stanów Zjednoczonych znawca Szyka – Irving Ungar wyjaśnił, że na samym początku władzy Hitlera, w 1934 r., w Niemczech znaleźli się Żydzi, którzy utożsamiali się z jego partią – NSDAP. Planowane przez nią reformy ekonomiczne były dla nich bowiem bardzo obiecujące. To właśnie tych Żydów Szyk prawdopodobnie postrzegał jako niegodziwych synów.
Autor cytatu
Irving Ungar, podczas spotkania wokół "Hagady" Artura Szyka w Bibliotece Kongresu Stanów Zjednoczonych znawca Szyka
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
"Hagada", fot. Culture.pl
Obrazek
szyk_-_inicjal.jpg
Kolejna ilustracja przedstawia króla Dawida, który z rydwanu walczy z wrogami. Martwe ciała przeciwników są masakrowane przez przebiegające przez nie konie, a nad zwierzętami widnieje orzeł przypominający Reichsadler – orła Rzeszy, symbol nazistowskich Niemiec. Zarówno ta, jak i inne ilustracje przedstawiają Żydów jako odważnych ludzi zdolnych do przeciwstawienia się panującemu uciskowi.
Szyk porusza również problem niesprawiedliwości, jakiej przez wieki doświadczała ludność żydowska. Może być to traktowane jako komentarz do wydarzeń, z jakimi Żydzi spotkali się w latach trzydziestych. Pisze o tym Joseph P. Ansell w książce "Artur Szyk Artysta Żyd Polak" z 2007 r.:
Inicjał, otwierający fragment o nieustannych prześladowaniach Żydów na przestrzeni wieków, przedstawia ciemny krajobraz przepełniony dzidami, strzałami, działami armatnimi, czaszkami, na szubienicy wisi szkielet. Na obrazie znalazły się także symbole antysemickich reżimów – takich jak starożytny Egipt, średniowieczna Hiszpania i carska Rosja. Ale nie zabrakło również motywów wskazujących na siłę i niezłomność judaizmu: dwie wielkie tablice z Dziesięcioma Przykazaniami wieńczące wierzchołek wzgórza, górując nad wszystkimi symbolami, przywołującymi prześladowania Żydów.
Według Cecila Rotha, ten otwierający "Hagadę" fragment i ilustracja Szyka stanowią główne przesłanie książki. Dodaje, że:
Frustracja Faraona to prototyp losu wszystkich późniejszych wrogów narodu żydowskiego, których nikczemne intencje zostają unicestwione przez bezgraniczne zaufanie Żyda do Boga.
Jedna z najpiękniejszych książek
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
"Hagada": dedykacja dla króla Jerzego VI, fot. Wikipedia
Obrazek
szyk_-_dedykacja.jpg
Pierwszą "Hagadę" Artura Szyka wydała angielska drukarnia Beaconsfield Press w 1940 r. Książka ukazała się wtedy w ekskluzywnym nakładzie liczącym jedynie 240 kopii. Wydrukowano ją na podwójnym pergaminie oprawionym w niebieską, tłoczoną złotem skórę. Jedna kopia kosztowała 520 dolarów – sumę, za którą w tamtych czasach można było kupić samochód. Tekst był w dwóch wersjach językowych, po jednej stronie znajdował się tekst po hebrajsku, a na przeciwko tłumaczenie w języku angielskim.
Szyk zadedykował "Hagadę" królowi Jerzemu VI, przywódcy stawiającemu czoła nazizmowi. Właśnie dlatego autor uwzględnił w swoim dziele specjalną stronę adresowaną do monarchy, na której widniało:
Text
U stóp Twojego Najłaskawszego Majestatu pokornie składam tę pracę, która ukazuje nieszczęścia mojego ludu Izraela. Artur Szyk, polski iluminator.
Strona ozdobiona jest miniaturą przedstawiającą Świętego Jerzego walczącego ze smokiem. W prawym dolnym rogu, obok symbolu Orła Białego, znajduje się autoportret Szyka trzymającego paletę i pędzel.
Brytyjski monarcha otrzymał pierwszą kopię książki, która bardzo mu się spodobała. W 1941 r., brytyjski dziennik "The Times" określił "Hagadę" Szyka "wartą umieszczenia między najpiękniejszymi księgami, jakie kiedykolwiek zostały stworzone przez człowieka". W 2017 r., jedna z pierwszych kopii została wylicytowana na aukcji za 56 250 dolarów amerykańskich (ponad 214 000 złotych).
Artur Szyk zmarł w 1951 r. w New Canaan w stanie Connecticut, jednak dzieła, które pozostawił, w tym słynna "Hagada", wciąż zyskują na popularności. Książka była wielokrotnie wydawana w nakładach komercyjnych między innymi w Jerozolimie w 1956 r. oraz w Tel Awiwie w 1996 r. W nowej wersji pojawiła się w 2008 r. wydana przez wydawnictwa Historicana z Burlingame w Kalifornii.
Nawiązując do słów Josepha P. Ansella, "Hagada" przyniosła Arturowi Szykowi większą sławę niż jego inne dzieła. Stało się tak dzięki praktycznej funkcji, którą pełni w czasie Pesach oraz wielokrotnym wydaniom, w których się ukazała.
Tłumaczenie: Magdalena Majkowska
