Paon, czyli prototyp kawiarni artystycznej

paon_szkice_artystow_mlodej_polski_z_kawiarni_turlinskiego_s.jpg, default, Paon (Szkice artystów Młodej Polski z kawiarni Turlińskiego), między 1896-1903, fot. MNK

#sztuki wizualne

#społeczeństwo

Od ponad stu lat życie artystyczne Krakowa rozwija się w kawiarniach, od Jamy Michalika po Pięknego Psa. Siedziba kabaretu Zielony Balonik, choć najsłynniejsza, nie była jednak pierwszym miejscem spotkań młodopolskiej bohemy artystycznej.

Z jadowitych wypowiedzi na temat Krakowa drugiej połowy XIX wieku i jego kołtuńskiej, mieszczańsko-arystokratycznej atmosfery można by skomponować opasłą antologię. Stefan Żeromski po początkowym, krótkotrwałym zachwycie nazywał go ohydnym miastem, chlewem i wstrętną dziurą, a Gabriela Zapolska – gniazdem pijanych pluskiew. Małe, prowincjonalne miasto stało się jednak na przełomie stuleci najważniejszym artystycznym ośrodkiem w kraju, a wraz z nową sztuką nadeszły nowe formy życia artystycznego. Jak pisał Jan Jakóbczyk: "dwie postaci instytucjonalne kultury literackiej — kabaret i kawiarnia — były »wynalazkiem« Młodej Polski".

Ożywienie Krakowa wiązało się po części z dość liberalnym klimatem Galicji, na tle intensywnej polityki rusycyzacji i germanizacji w pozostałych zaborach, względną swobodą wyrażania myśli i kultywowania narodowej przeszłości, powodującymi m.in. napływ młodzieży akademickiej. Bez większej przesady można powiedzieć, że i kulturę kawiarnianą zaszczepili pod Wawelem właśnie urzędnicy c.k. monarchii.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Marcin Maciejowski, "Adoracja (Dagny Przybyszewska)", 2014, olej na płótnie, 100 x 140 cm, dzięki uprzejmości galerii Raster

Obrazek

marcin-maciejowski-adoration-dagny-przybyszewska-2014-oil-on-canvas-100-x-140-cm-raster.jpg

Pierwsze kawiarnie w Krakowie, określane wówczas jako "szynki kawowe", pojawiły się jeszcze w XVIII wieku, w niczym jednak nie przypominały swoich młodopolskich następców. Jeden z pierwszych lokali, prowadzony przez Mariannę Sędrakowską, mieścił się w dwóch niewielkich izbach na piętrze kamienicy przy rogu Szewskiej i Rynku Głównego. Wyposażenie stanowiły ławy pod ścianami i stoliki na środku, do których za pomocą łańcuszków, niby u Barei, przymocowane były łyżeczki. W czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej było tego rodzaju przybytków już kilkadziesiąt. Z pewnością miały one swój nieco speluniarski urok. Aby stać się centrum życia towarzyskiego i kulturotwórczej mapy miasta, musiały jednak najpierw przejść modernizację na modłę wiedeńską.

Proste lokale rodem z poprzedniego stulecia w połowie wieku XIX zastąpiły więc wraz z napływem austriackich urzędników eleganckie kawiarnie z gazetami, stolikami do gry w karty, bilardem i porcelaną zamiast szklanek. W 1857 roku "Czas" donosił: "Dzisiaj zakładane na wzór wiedeński coraz zwiększają swoje lokale i nabierają okazałości w porównaniu z dawnymi izbami kawiarnianymi”. Pod koniec lat 80. XIX wieku funkcjonowało w niewielkim Krakowie już blisko osiemdziesiąt kawiarń. Największym powodzeniem cieszyły się te, które wzorce wiedeńskie podłapywały z największym przepychem, zdobione secesyjnym detalem, złoceniami, boazeriami, pełne żyrandoli i luster. Nadchodził jednak czas kawiań innego typu, w których gustowali artyści – niewielkich, skromniejszych lokali, gdzie lustra powiększające optycznie przestrzeń zastępował spowijający ją papierosowy dym, a kunsztowne dekoracje ustępowały miejsca porozwieszanym na ścianach rysunkom i karykaturom. Prototypem tego rodzaju przestrzeni stał się tak zwany Paon.

Jego twórca, tarnowianin Ferdynand Turliński, był już doświadczonym restauratorem. Wcześniej prowadził restaurację i hotel Pod Różą, a w 1879 roku odpowiadał za organizację bankietu z okazji 50-lecia twórczości Ignacego Kraszewskiego w Sukiennicach. W 1896 roku, przy Szpitalnej 38, naprzeciwko nowo otwartego Teatru Miejskiego, Turliński otwiera nowy lokal, z restauracją na piętrze, kawiarnią z bilardem na parterze i salkami do gry w karty w głębi. W nazwie Café Restaurant du Théatre, bo pod takim szyldem działa oficjalnie, czuć nutkę paryskiego snobizmu rymującego się z projektem samego teatru, wzorowanego na operze paryskiej Garniera. Nic dziwnego, że restauracja przyciągnęła lokalną burżuazję i szybko stała się najmodniejszym miejscem w Krakowie. Do historii przeszła jednak przede wszystkim znajdująca się pod nią kawiarnia.

Tadeusz Boy-Żeleński pisał:

Text

Kiedy […] Turliński założył kawiarnię, była ona już, przez swoje położenie […], predestynowana na kawiarnię artystyczną. Na wzór blejtramu, który Solski rozpiął na swojej garderobie i który pokryto malowidłami i podpisami, Turliński kazał sporządzić wielkie płótno na całą ścianę jednej z sal kawiarni. Pomysł – tak nowy w Krakowie – spodobał się, posypały się napisy […].

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Paon (Szkice artystów Młodej Polski z kawiarni Turlińskiego), między 1896-1903, fot. MNK

Obrazek

paon_szkice_artystow_mlodej_polski_z_kawiarni_turlinskiego_2-s.jpg

Wielkie, długie na 6 metrów płótno Turliński wstawił do głównej sali, by goście wpisywali i "wmalowywali" się do tej specyficznej księgi pamiątkowej. Jako jeden z pierwszych zrobił to Lucjan Rydel, zostawiając krótką poetycką reklamę lokalu:

Text

Co wieczora całą bandą
Chodźcie ludy
Do tej budy
Z chat noirem i werandą
Na tę marną
Kawę czarną
Którą daje Don Fernando.

Bywalcy kawiarni toczyli przy tym na płótnie potyczki dogryzając sobie nawzajem. Na pierwszy wpis Rydla Kazimierz Przerwa-Tetmajer odpowiedział dwuwierszem:

"Zasłynie to przysłowie od Wisły po Kutno:
Spieszył się z swą osobą jak Rydel na płótno".

Rydel zresztą ponoć wkrótce w lokalu przestał się pojawiać, a Paon stał się przede wszystkim miejscem spotkań młodopolskich malarzy, nazywanych niekiedy "malarią". Poza okazjonalnymi limerykami płótno ciągnące się przez główną salę kawiarni zapełniły więc w pierwszych latach aktywności lokalu przede wszystkim malowidła, od portretów, przez karykatury ilustracji Wyspiańskiego, po bardziej rozbudowane scenki rodzajowe. Największą część zajęło malowidło Włodzimierza Tetmajera – fryz greckiej świątyni z wizerunkami krakowskich artystów w tympanonie – Malczewskiego, Axentowicza, Wyczółkowskiego czy Stanisławskiego w rolach bogów i herosów.

Towarzyski prym wiódł początkowo ten ostatni, na łamach "Kraju" z 1899 roku nazwany "prezesem" Paona. Jednak ów "czciciel hierarchii w sztuce", jak nazywał Stanisławskiego Boy, nie mógł znieść "demokratycznej pstrokacizny" kawiarni i tego, że na owym wielkim płótnie każdy może namazać cokolwiek wedle własnego uznania. Krakowski, młodopolski snobizm nie dopuszczał jeszcze egalitaryzmu, jakim będą cieszyć się kawiarnie międzywojnia. Towarzystwo przeniosło się więc do sali na wyłączoność, która stanowiła niejako kompromis między kawiarnią a prywatnym salonem. Wielkie płótno zostało w głównej sali, zastąpiły je bloki papieru rysunkowego, pastele i węgle do rysowania. A duszą towarzystwa stał się Stanisław Przybyszewski, który przybył właśnie z Berlina do Krakowa, by objąć redakcyjny ster "Życia".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Wyspiański, "Poranek pod Wawelem", olej na płótnie, 1894, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Obrazek

11_poranek_pod_wawelem_olej_1894.jpg

Działalność Paonu przypada na moment kluczowy w historii młodopolskiej kultury. Rok po założeniu knajpy powstaje Towarzystwo Artystów Polskich "Sztuka", w 1898 Przybyszewski obejmuje redakcję "Życia", a na jego łamach ukazuje się cykl artykułów Artura Górskiego "Młoda Polska", który nada nazwę całemu prądowi kultury przełomu wieków. "Confiteor" Przybyszewskiego ukazuje się na początku stycznia 1899 roku, a niedługo później – "O »nową« sztukę". W tym okresie wyjątkowego fermentu ideowego głównym miejscem spotkań i wymiany idei środowiska stała się właśnie sala w restauracji Turlińskiego. Jak pisał Wilhelm Feldman: "Paon – stał się świadkiem biesiad artystycznych, dysput nieskończonych, wylewów uczuć gwałtownych, improwizacji i turniejów malarskich i poetyckich".

Samą nazwę ta swoista kawiarnia w kawiarni, dostępna tylko dla wybranych, zawdzięczać miała po równi Przybyszewskiemu i Wyspiańskiemu. Ten pierwszy, zgodnie z legendą, miał pewnego razu deklamować wielokrotnie wiersz Maeterlincka, a Wyspiański, słysząc frazę "Les paons nonchalants, les paons blancs ont fui, Les paons blancs ont fui l`ennui du réveil (Pawie niedbałe, pawie białe uciekły, pawie białe uciekły przed nudą przebudzenia się)" szkicować miał jakby od niechcenia pastelowy, dekoracyjny rysunek pawia. Rysunek ten ostatecznie zawisł nad wejściem do sali, utarła się też nazwa Paon. W swojej pierwszej polskiej powieści, "Synowie ziemi", Przybyszewski utrwalił impresję z Paonu. W powieściowej kawiarni Pod Białym Pawiem znajdziemy scenę, gdy jeden z bohaterów siada do pianina i gra w uniesieniu, jak to robił często sam Przybyszewski, inny zaś pod wpływem muzyki szkicuje na ścianie Neptuna w otoczeniu nimf. Pastelową kompozycję z tym właśnie motywem pozostawił po sobie w Paonie Wyspiański.

Literackie opisy gwałtownych porywów duszy, a zwłaszcza krążące po Krakowie pogłoski na temat ekscesów w Paonie, bywały jednak mocno podkoloryzowane. Wyspiański, choć spędzał w kawiarni sporo czasu, ponoć stronił od alkoholu. W ostateczności wypijał szybko kilka kieliszków wódki i zabierał się nie do dysput, a do rysowania portretów. Jak pisał Boy: "Paon był oryginalną mieszaniną ludzi bardzo wybitnych i zgrai pętaków". Do tych ostatnich zresztą zaliczał sam siebie, wówczas "opieszałego studenta medycyny", a przy okazji adoratora Dagny Juel, którego uczuć żona Stanisława Przybyszewskiego nie odwzajemniła. Zbliżył się do niej na tyle tylko, by w Paonie regularnie grywać z nią w bilard, a "kobieta grająca w bilard to było dosyć, aby zgorszyć ówczesny Kraków, i niemało się przyczyniło do legend o »orgiach« Paonu". Podobnie jak później w przypadku Jamy Michalika, "dewotki i matrony – pisał Boy – puściły języki w ruch. Obiegały groźne plotki o orgiach, o tańcach nago itp."

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stolik Stanisława Wyspiańskiego udekorowany z okazji 25. rocznicy śmierci artysty i polichromia na ścianie autorstwa Kazimierza Sichulskiego, Cukiernia Jama Michalikowa przy ulicy Floriańskiej w Krakowie, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe/https://audiovis.nac.gov.pl

Obrazek

jama_michalika_cukiernia_nac.jpg

Jak pisał Jacek Olczyk w książce "Życie literackie w Krakowie w latach 1893–2013": "Kraków przypominał pod koniec XIX wieku bardziej miasteczko dla kuracjuszy, sanatorium, w którym dożywa się w spokoju swoich dni, niż ruchliwe nowoczesne metropolie, jakimi powoli zaczęły się stawać europejskie miasta". Także przekazywane przez zgorszone matrony pogłoski o dzikiej rozpuście w kawiarni można włożyć między bajki – z dzisiejszej perspektywy wspomnienia o wieczorach przy bilardzie i rysowaniu karykatur, gdzie najgorszym ekscesem staje się wypicie paru kielichów wódki lub absyntu za wiele, brzmią właśnie jak opisy wieczorów w sanatorium. Jak przekonano się podczas sprowokowanej tymi pogłoskami kontroli, "krakowskie dzieci szatana były istotnie dziećmi wobec wyczynów uspołecznionych warszawiaków", stwierdzał Boy.

Pierwsza młodopolska kawiarnia artystyczna działała zaledwie pięć lat. W 1901 roku Turliński zbankrutował. W roli miejsca spotkań krakowskiej bohemy zastąpiła Paon Jama Michalika (oficjalnie Cukiernia Lwowska). Ponoć Turliński miał stracić lokal przez nazbyt częste obsługiwanie artystów na kredyt, ale już Boy wskazywał bardziej prawdopodobne przyczyny – przede wszystkim to, że sam właściciel dawał się ponieść dekadenckiej atmosferze i zamiast czuwać nad interesem, przegrywał pieniądze, grając w karty we własnej knajpie. Nie stracił jednak wszystkiego. Prace dekorujące Paon przeszły na własność Turlińskiego. Zbiór ten zabrał ze sobą w części do Lwowa, gdzie się przeprowadził, częściowo sprzedał. Słynne płótno z głównej sali nabył krakowski restaurator Jan Bisanz, który eksponował je we własnym lokalu. Po II wojnie światowej trafiło ono do krakowskiego Muzeum Narodowego. Pastelem Wyspiańskiego z Neptunem i nimfami oraz częścią niesprzedanych rysunków Turliński ozdobił swoją nową kawiarnię "Sztuka" we Lwowie. Obsługując mieszczaństwo, a nie artystyczną bohemę miał się jednak czuć podłamany i usilnie próbował odtworzyć krakowską atmosferę w nowym mieście.

Kamienica z XVII wieku, w latach 1857–1858 przebudowana według projektu Feliksa Księżarskiego na willę o neorenesansowych i neobarokowych cechach, gdzie mieścił się Paon, ledwie dekadę po jego zamknięciu przestała istnieć. W latach 1912–1913 wzniesiono tu nową kamienicę, a na parterze ulokowała się nowa cukiernia i kawiarnia Teatralna. Pod koniec okresu międzywojennego grano na nostalgicznej nucie, przekształcając lokal na klub nocny Cyganeria. W czasie wojny stał się on klubem nur für Deutsche. Ostatnim heroicznym rozdziałem w jego historii był przeprowadzony w bożonarodzeniową noc 1942 roku przez Gwardię Ludową i Żydowską Organizację Bojową zamach, w którym we wnętrzu lokalu zabito 11, a raniono 13 okupantów.

Język Polish

młoda polska

cyganeria

#kawiarnia