„Nie jestem wrogiem jazzu, ale…” Lata 50. w listach czytelników „Jazzu”

jazz-59-EN_01494645_0019.jpg, default, Koncert kwartetu Andrzeja Kurylewicza na festiwalu jazzowym - II Międzynarodowy Festiwal Jazzowy Jazz Jamboree, klub Stodoła, Warszawa, 1959, fot. Mar

muzyka

społeczeństwo

Jedni chowali się pod estradą, żeby posłuchać jazzu bez biletu, inni wkuwali polskie słówka, żeby czytać o nim w gdańskim miesięczniku. Listy do „Jazzu” z lat 1956–1958 pokazują, jak jedno pismo połączyło melomanów od Nowej Huty po Charków.

Najpierw pisano pod adres: Klub Pracowników Kultury, Redakcja „Jazzu”, Gdańsk, Garncarska 18/20. Później, od numeru 10 (październik 1957 roku) – na ul. Wały Jagiellońskie 1. Do gdańskich skrzynek pocztowych napływały listy z krakowskiej Nowej Huty i kaszubskich Kosobud, z Bratysławy, Charkowa i Tallina, a raz nawet z Nigerii.

Czym właściwie jest ten cały jazz?

Korespondencja nadsyłana przez czytelników „Jazzu” pozwala wyobrazić sobie emocje, które łączyły ludzi zafascynowanych nurtem nie tak znowu nowym. W swojej amerykańskiej kolebce jazz został już wchłonięty zarówno przez przemysł kulturalny, jak i przez muzykę akademicką, ale dla dużej części ówczesnego świata, szczególnie tej za żelazną kurtyną, wciąż był czymś zupełnie nowym.

Wprawdzie w przedwojennej Polsce grał jazz, lecz docierał głównie do elitarnych grup odbiorców, a jego rozwój bezwzględnie przerwała II wojna światowa i Zagłada – wśród pionierów polskiego jazzu było wielu polskich Żydów. Wielu muzyków zginęło z rąk Niemców, inni rozjechali się po świecie. Po wojnie jazz nie mógł się swobodnie rozwijać, a w sierpniu 1949 roku, na Konferencji Kompozytorów i Krytyków Muzycznych w Łagowie Lubuskim, socrealizm uznano za obowiązujący także w muzyce. Jazz zniknął wtedy z sal koncertowych i anteny radiowej.

W listach do redakcji „Jazzu” widać wielkie ambicje: słuchaczki i słuchacze chcą poznać klasyczne nagrania, historię i terminologię, ale przede wszystkim próbują odpowiedzieć na pytanie, czym właściwie jest ten cały jazz. Nie jest to pytanie banalne. Do dziś toczą się naukowe dyskusje o etymologii tego wywodzącego się ze slangu słowa, a ono samo bywa używane na bardzo różne sposoby.

Wielka improwizacja. Jak wykuwał się jazz w PRL

Korespondencje publikowane w pierwszym środkowo-wschodnioeuropejskim czasopiśmie jazzowym są portretem ludzi, którzy szukali własnego rozumienia jazzu, choć dostęp do tej muzyki mieli bardzo utrudniony. Są też świadectwem narodzin jazzu lokalnego, czyli prób zrozumienia, czym jazz może być w Polsce.

Przyglądam się listom z pierwszych trzech lat istnienia „Jazzu”, czyli z lat 1956–1958. W tym czasie kształtowało się pismo, które odbiło się szerokim echem także za granicą. Była to zarazem epoka pierwszych festiwali jazzowych w Sopocie i Warszawie (Jazz 58, w kolejnych latach przemianowany na Jazz Jamboree). Innymi słowy: epoka pionierska, często mitologizowana zarówno przez tych, którzy ją współtworzyli, jak i przez tych, których nie było wtedy jeszcze na świecie.

Marzenia o własnym jazzie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

Jazz-trzeci-numer-relacja-z-festiwalu-w-Sopocie-copy.jpg

Zanim zajrzymy do samych listów, warto przyjrzeć się człowiekowi, który je odbierał. Józef Balcerak, założyciel „Jazzu”, przed wojną terminował w korczakowskim „Małym Przeglądzie”, a później kierował działem prasy i propagandy (czyli dzisiejszym marketingiem) w wytwórniach United Artists i London Films. Jak wspominał Jarosław Abramow-Newerly we Lwach wyzwolonych (Warszawa 2013), Balcerak potrafił z pamięci wyliczyć wszystkie przedwojenne kina Nowego Światu. W powojennej, zrujnowanej Warszawie te wspomnienia „brzmiały jak bajka”.

O czasopiśmie jazzowym myślał na długo przed tym, nim stolica obróciła się w gruzy. Amerykańskimi synkopami zaraziła go koleżanka z pracy, Janina „Jackie” Rotwandówna. Ta niezwykła postać – tłumaczka, utytułowana motocyklistka rajdowa i dziennikarka sportowa – pisywała o muzyce do brytyjskiego „Melody Makera”. Z Anglii przywoziła trudne do zdobycia w kraju nuty i płyty. Korzystała z nich cała muzyczna Warszawa, a Balcerak wsiąkał w środowisko, pomagając przyjaciółce w kolportażu tych zdobyczy. Razem marzyli o założeniu pisma, choć – jak przyznawał po latach – ubolewali, że „w Polsce nie ma po temu warunków” (jedyna wcześniejsza próba wydawcy „Muzyki” z 1927 roku zakończyła się na inauguracyjnym numerze).

Subkultura papieru. Rozkwit, upadek i renesans zinów w Polsce

Wspólne plany przekreślił wrzesień 1939 roku. Rotwandówna zginęła w czasie wojny, a dokładne okoliczności jej śmierci pozostają nieznane. Zaszczepiony przez nią „bakcyl jazzu” okazał się jednak silniejszy niż historia. Po kilkunastu latach Balcerak zrealizował ich przedwojenny projekt.

„W zorganizowanie pisma rzuciłem się z całą energią i pasją; sam się dziś dziwię, skąd znalazłem w sobie tyle uporu, aby zrealizować marzenia z lat trzydziestych” – wyznał Jerzemu Radlińskiemu w książce Obywatel Jazz (Kraków 1967). „Być może zadziałały tu siły metafizyczne: duch »Jackie«, którą – gdyby żyła – ściągnąłbym do redakcji choćby z końca świata...” – dodawał.

Benny Goodman z żołnierskiego tornistra

Wojna zrobiła z niego korespondenta frontowego, choć młodzi fani cool jazzu i dixielandu długo o tym nie wiedzieli. We wspomnianej wyżej książce Jerzy Radliński – o pokolenie młodszy popularyzator synkopowanej muzyki – wspomina zdziwienie towarzyszące młodym jazzfanom, kiedy w maju 1965 roku w jednej z depesz poświęconych rocznicy zakończenia wojny przeczytali nazwisko kapitana rezerwy Balceraka obok Aleksandra Forda, Janusza Przymanowskiego czy Edmunda Osmańczyka.

Żołnierz Balcerak opisywał walki pod Warszawą, Kołobrzegiem i w Berlinie. W wolnych chwilach – jak wielu wojskowych – zbierał trofea. Koledzy kolekcjonowali pagony i ordery zerwane jeńcom, inni poszukiwali pamiątek z czasów kajzerowskich. On szukał muzyki. W opuszczonym niemieckim domu znalazł stary gramofon na korbkę i zaczął gromadzić płyty, a dokładniej rzecz biorąc – nagrania muzyki klasycznej i rozrywkowej, stanowiące mniejszość pośród tłoczonej na potęgę muzyki propagandowej.

O zakazanym w III Rzeszy jazzie nawet nie marzył. Aż w jednym z miast Pomorza Zachodniego natknął się na krążki z nazistowskimi pieśniami, w tym ze znienawidzoną Horst-Wessel-Lied. Etykiety wydawały mu się podejrzane. Gdy je zdarł, pod spodem ukazały się oryginalne naklejki z nazwiskami Benny’ego Goodmana, Colemana Hawkinsa i Sidneya Becheta. Były to pierwsze od 1939 roku nagrania jazzowe, jakie trzymał w rękach. „I tak oto Benny Goodman, wypakowany z żołnierskiego tornistra, plus zdemobilizowane pióro korespondenta wojennego złożyły się na pismo poświęcone muzyce jazzowej” – podsumował po latach.

Magazyny melomanów, metalowców i młodych bandytów

Po wojnie przeniesiono go do sztabu Marynarki Wojennej, dzięki czemu trafił do Trójmiasta. Redagował „Marynarkę Wojenną”, pisywał do „Filmu” i „Dziennika Bałtyckiego”, a w Radiu Gdańsk zdarzało mu się realizować audycje muzyczne. Brakujące płyty przywoził z rejsów do Ameryki Południowej, Szwecji czy Holandii. Pierwszy numer „Jazzu” pod jego redakcją ukazał się ostatecznie w lutym 1956 roku.

Trzysta listów i „czynniki”

Czasopismo od razu trafiło w punkt. Kiedy w lipcu 1956 roku ukazał się drugi numer, redakcja mogła pochwalić się konkretnymi liczbami: z kraju przyszło ponad 300 listów, z zagranicy jedenaście – między innymi z ZSRR, obu państw niemieckich, Holandii i Austrii. We wstępniaku wyliczano nadawców: pracowników radia i telewizji, studentów, robotników, muzyków zawodowych, członków zespołów świetlicowych, żołnierzy, a nawet anonimowe „czynniki” z Ministerstwa Kultury i Sztuki. Redakcja deklarowała, że ta lawina korespondencji to gotowy materiał dla krytyków, pozwalający zbadać, „czy pęd i zamiłowanie młodzieży i dorosłych do muzyki jazzowej to tylko moda”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

Jazz-okladka-Numer-6-copy.jpg

Mimo tego entuzjazmu, same korespondencje publikowano początkowo oszczędnie. Być może szukano dopiero odpowiedniej formy dla nowej rubryki, a może po prostu wolano nie drażnić cenzury. W drugim numerze ukazał się właściwie tylko jeden obszerny tekst od czytelnika – napisał go Reginald Rudorf, nazywany „wschodnioniemieckim papieżem jazzu” (Jazzpapst der Ostzone). Donosił on z Lipska o prężnie działających klubach i ogromnej płytotece. Wyliczał własne sukcesy: cotygodniowe audycje radiowe, przygotowywaną książkę o jazzie w ujęciu materializmu historycznego oraz rozpoczęte zdjęcia do „popularnonaukowego filmu o jazzie”, do którego napisał scenariusz.

Spoiler alert: Książka ostatecznie nigdy nie powstała. Dokumentalny film Vom Lebensweg des Jazz, choć wyświetlany w kinach od czerwca 1956 roku do lutego 1957 roku (prezentowano go przed głównym filmem seansu), padł ofiarą cenzury. Rudorf chciał w nim pokazać jazz jako muzykę proletariacką o korzeniach niewolniczych, krytykując jednocześnie komercjalizację znacznej części współczesnego amerykańskiego jazzu. Film pokazywał również aktualną wschodnioniemiecką scenę jazzową. Cenzura w NRD miała jednak inną wizję: film skrócono o połowę, z ekranu usunięto zachodnioniemieckich muzyków. Opowiedziano o amerykańskim niewolnictwie, ale sam jazz przedstawiono jako perwersję i zwiastun zachodniego imperializmu wjeżdżający do Niemiec na amerykańskich czołgach. W lutym 1957 roku obraz ostatecznie zakazano. Nazwisko Rudorfa wymazano z czołówki, a jego autorska wersja przepadła bezpowrotnie (pierwszy pokaz ocenzurowanej kopii odbył się dopiero w 2023 roku w Filmmuseum Potsdam).

Szybko okazało się, że sam autor również stał się wrogiem publicznym. W grudniu 1956 roku, podczas prelekcji w klubie przy lipskiej fabryce Kirowa, on i jego współpracownik Heinz Lukasz zostali zaatakowani przez publiczność. „Zorganizowany gniew ludu” (organisierter Volkszorn) – jak mówiono o podobnych sytuacjach w NRD – uznał ich za promotorów muzyki wroga. Rudorf próbował merytorycznie dyskutować, ale w odpowiedzi rzucono w niego popielniczką. Został dotkliwie pobity. Lukasz ratował się ucieczką tak desperacką, że przypłacił ją odmą płucną (niedługo potem zbiegł do RFN).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

Jazz-Kompozycja-Jana-Ptaszyna-Wroblewskiego-Numer-28-copy.jpg

Na tym represje się nie skończyły. W marcu 1957 roku Stasi aresztowało Rudorfa – za podżeganie do bojkotu, działalność kontrrewolucyjną i obrazę komunistycznych dygnitarzy spędził dwa lata w więzieniu o zaostrzonym rygorze. Po odbyciu wyroku na zawsze opuścił NRD.

Swój optymistyczny list do gdańskiego „Jazzu” kończył latem 1956 roku słowami: „Przepraszam za ten telegraficzny styl, ale myślę, że moje dalsze korespondencje do Was pisane – zawierać będą nowe szczegóły”. Słowa te nigdy się nie sprawdziły.

Ludzie jazzowego podziemia

Publikację korespondencji od czytelników rozpoczęto od numeru 4, który opublikowano w październiku 1956 roku. Hanka Zawadzka z Warszawy komentowała pierwszy festiwal jazzowy w Sopocie: „Nie jestem znawczynią muzyki, za to uwielbiam wprost fanatycznie muzykę jazzową”. Biletów na koncerty nie zdobyła, a mimo to nie opuściła żadnego z nich. Przychodziła do festiwalowego pawilonu już o czternastej, „oczywiście z torbą pełną »suchego prowiantu«”, wsuwała się za kurtynę, a potem pod estradę. W ciemnościach, zgięta, czekała na koncert. Nie była sama: pod estradę wślizgiwało się przeciętnie około dwudziestu osób – „wyłącznie młodzież z Gdańska, Krakowa i Warszawy” – i każdy zduszonym szeptem opowiadał, jak się tu dostał.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Leopold Tyrmand z żoną Barbarą Hoff, Festiwal Muzyki Jazzowej w Sopocie, 1957 rok, fot. Wojciech Plewinski/Forum

Obrazek

SOPOT-JAZZ-56.jpg

Uważa, że festiwal „zapoczątkował nowy etap w rozwoju jazzu w Polsce”, a na następny trzeba zaprosić zespoły zagraniczne i sprzedawać bilety tak, „aby każdy miał możność nabycia”. Broni też dixielandu, bo ten styl „porywa i będzie zawsze porywał młodzież”, choć przyznaje, że chłodny cool też przyjęto gorąco – „po części zasługą zespołu »Komedy«”.

Nie ma nowej muzyki w nowym mieście

Stanisław Chorąży z Nowej Huty o istnieniu krakowskiego Jazz-klubu, od którego dzieli go kilkanaście przystanków tramwajowych, dowiedział się z łamów „Jazzu”.

Czy uwierzycie, że w Nowej Hucie, liczącej blisko 90 000 mieszkańców, nie ma ani jednego naprawdę zorganizowanego zespołu jazzowego, czy nawet orkiestry tanecznej? A przecież właśnie w nowym mieście, gdzie wszystko buduje się od podstaw – buduje się nowocześnie, w mieście, gdzie żyją młodzi ludzie kochający muzykę – w szczególności jazz – należałoby stworzyć warunki dla takiego zespołu. Dlaczego mamy być skazani na słuchanie przypadkowo „pozbieranych” muzyków na zabawach, ludzi, którzy „męczą” i zniekształcają utwory?

Czytelnik prosi redaktorów, żeby postarali się przekonać krakowskich działaczy do zorganizowania filii klubu w Nowej Hucie. Próbował zrobić to samodzielnie, ale nie był w stanie znaleźć sali z fortepianem, nie potrafił też odszukać drogi do tzw. „czynników”. Wymienia w liście nawet nazwiska swoich sąsiadów, którzy mogliby się w nim udzielać: Marcin Dyczkowski (saksofon tenorowy), Czesław Kokoszka (saksofon altowy), Czesław Heczko (puzon), Ciruszewski (kontrabas), Franciszek Nowak (perkusja). Dodaje, że wiedzą o jazzie mało, ale starają się go uprawiać „po cichutku, dla siebie – w czterech ścianach mieszkania, aby ich przypadkiem ktoś nie podsłuchał”.

Fotografie Wiktora Pentala [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Z kolei w rubryce „Jazz odpowiada” redakcja publikuje, zgodnie z zawartą w tytule obietnicą, odpowiedzi – pytań musimy domyśleć się sami. Niektórzy potrafią zadać długą listę pytań, czego przykładem może być odpowiedź na opublikowany w ósmym numerze (luty 1957) list miłośników jazzu z Technikum Kolejowego Ministerstwa Kolei w Poznaniu, zawierający aż osiem punktów. Pytali m.in. o najlepszych muzyków jazzowych świata, ale i najstarszą orkiestrę w historii.

Poczta polemiczna

Czytelnicy nie tylko pytają, lecz także się kłócą. Jerzy Zając z Bydgoszczy oburza się na p. Gregera z Łodzi, który zaczął swój tekst od słów „nie jestem wrogiem jazzu, ale…”. Jego zdaniem Greger „w istocie przeczy sobie”, bo chciałby wyparcia jazzu tylko dlatego, że nie przypomina muzyki klasycznej. Jazz może i „nie wyciśnie łez wzruszenia”, ale „potrafi doprowadzić ludzi do ekstazy”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

Jazz-okladka-Numer-6-copy.jpg

Krystian Lubowicki odnosi się do artykułu, w którym narzekano na niemal całkowity brak jazzu na falach Polskiego Radia. Pisze, że jest korespondentem radiowym i sam stara się walczyć o jego obecność w eterze, ale nie jest to takie proste. Tłumaczy, że „szczególnie w środowisku robotniczo-chłopskim jest on równie niezrozumiały i nielubiany, jak muzyka symfoniczna”, a w gronie ponad trzech milionów radioabonentów nie ma jeszcze zbyt wielu jazzmanów. Poza tym mamy wciąż mało dobrych zespołów, a tworząc jazzową ramówkę, Polskie Radio posiadać musi duży zasób krajowych produkcji jazzowych – „Polegać tylko na materiałach zagranicznych nie można (dewizy!)”.

Jedźcie ekspresem

Od 1957 roku coraz więcej listów przychodzi zza południowej granicy, a „Jazz” drukuje je całymi kolumnami. Czesi i Słowacy uczą się dla niego polskiego. „Nikomu z nas przedtem nie przyszło do głowy, że kiedyś będziemy tak regularnie uczęszczać na lekcje języka polskiego” – pisze Prokop Vondracek z Pragi. Valentin Bajis z Bratysławy nazywa pismo „oknem na świat”. Otto Selzer z Pardubic przyznaje, że o praskim Jazz-klubie dowiedział się… z polskiego „Jazzu”. Peter Spicka, student architektury, prosi po prostu o adres kogoś z Polski, kto chciałby do niego pisać.

Jan Haba z Albrechtic zgłasza, że jeden numer spłonął mu w pożarze. Odpowiedź: „Numer wysłaliśmy. Pozdrowienia! Ostrożnie z ogniem!”. Zdenek Lenk z Ostrova koło Karlowych Warów prosi, by nie zapomnieć o nim, gdy do Polski przyjedzie Armstrong, bo „chyba poszedłbym do Polski nawet piechotą”. Armstrong nie przyjeżdża, ale w marcu 1958 roku przyjeżdża kwartet Dave’a Brubecka. Redakcja wysyła Lenkowi zaproszenie z biletem, będące „podstawą do uzyskania klauzuli paszportowej”, i radzi: „Ze względu na porę roku nie radzimy iść piechotą, a wykorzystać ekspres Praga – Międzylesie – Wrocław – Poznań – Gdańsk”.

Najszczęśliwszy człowiek Charkowa

Listy nadchodzą również ze Związku Radzieckiego. J. Nekrutenko, 21-letni student biologii z Kijowa, uczy się polskiego, czeskiego, niemieckiego, chińskiego i francuskiego, „więc jakoś porozumiemy się. Odpiszcie mi, bardzo czekam”. L.S. Zasławski z Rostowa nad Donem wyczytał w „Dookoła Świata” gratulacje z okazji tysięcznego numeru „Jazzu” i pyta, jak zostać stałym czytelnikiem.

„Naszym obowiązkiem jest przypominać o tej ohydnej zbrodni”. Maksym Kołomyjec o „Matkach Chersonia” [WYWIAD]

Młody czytelnik z Czelabińska pisze, że dzięki „Jazzowi” nauczył się rozumieć jazz: „krótko mówiąc, pomogliście mi stać się jazzmanem”. Ten jeden list wystarczy, by „Sowietskaja Muzyka” w swojej krytycznej recenzji magazynu opublikowanej w 1958 roku wyśmiała gdańskie pismo za „oparcie” wśród „niestałego odłamu czelabińskich uczniów”. Kiedy zaś redakcja wysyła gratis kilka numerów Wiktorowi Kortazziemu, ten odpowiada: „Jestem dziś najszczęśliwszym człowiekiem Charkowa”. Obszedł wszystkich znajomych, opowiadając o niespodziance. Chciałby biec ulicami miasta i krzyczeć.

Jest i list zupełnie egzotyczny. We wrześniu 1957 roku dwaj Duńczycy, Niels Thygesen i Niels Jorgensen, piszą z międzynarodowej konferencji studenckiej w Ibadanie. Na prośbę redakcji donoszą, że nigeryjscy studenci grają „bardzo ogniście, typowy ragtime i czysty Nowy Orlean”, i przekazują prośbę tamtejszych kół jazzowych, by polskie jazz-kluby do nich pisały. Na koniec życzą „pomyślnego rozwoju i osiągnięć w dziedzinie muzyki – wspólnego międzynarodowego języka”.

Sieć adresów

Pod wieloma z tych listów widnieją pełne adresy: Próżna 9 (kamienica Zalmana Nożyka, jeden z ostańców po warszawskim getcie), Findera 1 w Bydgoszczy (dzisiejsza ul. Dmowskiego), blok B-1 w Nowej Hucie, Hladnovska 22 w Ostrawie. Redakcja drukowała je razem z listami, więc każdy, kto chciał odpowiedzieć autorowi, wymienić się płytami czy po prostu znaleźć bratnią duszę, miał gotowy adres na kopertę – bez pośredników. Tak w kraju, w którym do jazzu trzeba było podkradać się pod estradę, „Jazz” zbudował sieć, jakiej nie miał nikt inny w bloku wschodnim.

Sam Balcerak mówił Radlińskiemu, że pismo stało się „trybuną, kroniką, dokumentem istnienia ruchu” i pobudzało do życia ośrodki regionalne – w pierwszym roku powstały kluby jazzowe w Gdańsku, Poznaniu, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Wokół redakcji skupili się autorzy: rysownik Janusz Christa (seria „Nowy Orlean. Opowieść o Armstrongu” ze scenariuszem Balceraka, ukrytego pod pseudonimem M. Wójcikiewicz), Jacek Fedorowicz i Wiesław Dymny, fotograficy Marek Karewicz i Zygmunt Grabowiecki, publicyści Ludwik Erhardt i Lesław Lic. Zagraniczne korespondencje przysyłali Jan Ptaszyn Wróblewski i Andrzej Trzaskowski.

Co potem?

Redakcja pielęgnowała tę sieć i później. Od czerwca 1959 roku nagradzała najciekawsze listy książkami i płytami („jakość, nie ilość” – wygrać mogło i kilka zdań), bezpłatny „Kącik zainteresowań” służył wymianie płyt, adresów i literatury, a „English for the Jazzman” objaśniał gwarę anglosaskich jazzmanów. Klub Przyjaciół Jazzu wypożyczał nuty, książki, nagrania i zagraniczne czasopisma, kontaktował z muzykami i impresariami z zagranicy, a także dawał 50 procent zniżki na wydawnictwa pisma. W połowie lat 60. pojawiła się rubryka „Rytm i Piosenka”, poświęcona muzyce beatowej, która w następnej dekadzie stała się integralną częścią pisma.

W 1965 roku basista Jan Byrczek założył „Jazz Forum”, ukazujące się do dziś. Paweł Brodowski, od 1980 roku redaktor naczelny tego pisma, mówił PAP w 2015 roku, że „Jazz” był świetnie redagowanym miesięcznikiem, ale Balcerak trzymał dystans wobec środowiska jazzowego, które chciało mieć własną gazetę i własny punkt widzenia. Ostatni numer „Jazzu” ukazał się w grudniu 1983 roku. Całe archiwum pisma, podobnie jak wielu mniejszych tytułów jazzowych sprzed 1989 roku, jest dostępne w serwisie Polishjazzarch.com.

Język Polish

jazz

polski jazz

Polski jazz