Maria Bujakowa: „Radykalnie trzeba zacząć od początku”

maria_bujakowa_w_pracowni_1980_fot._j._fraczak_mbl.jpg, default, Maria Bujakowa w pracowni, 1980, fot. J. Frączak / archiwum Magdaleny Bujak-Lenczowskiej

#sztuki wizualne

„Pierwsza dama polskiego haftu” zmieniła oblicze rodzimego kilimkarstwa i wpłynęła na kolejne pokolenia artystek i rzemieślniczek, kładąc fundamenty pod powstanie polskiej szkoły tkaniny.

Text

Tempo życia narzuca inny wyraz przedmiotom naszego otoczenia. Możemy mieć tylko rzeczy użytkowo-celowe, złączone w jedną całość z naszym życiem wewnętrznym… My chcemy przede wszystkim rzeczy codziennej, bliskiej; piękna na zwykły powszedni dzień. Koronka zaś nie ma w sobie nic z tego przeciwnie – jest bogactwem, zawiłością, wykwintem – jest przede wszystkim bardzo silnie związana ze stylem epok, w których doszła do rozkwitu… Nie żyje z nami – wegetuje tylko. Do życia zaś powołać ją może zupełne przewartościowanie… Radykalnie i całkowicie zacząć trzeba od początku.

– pisała Maria Bujakowa w latach 50., już jako dyrektorka Szkoły Koronczarskiej w Zakopanem. Artystyczna rewolucja, którą rozpoczęła „pierwsza dama polskiego haftu” w tej placówce nie tylko zmieniła oblicze rodzimego kilimkarstwa, ale w znaczący sposób wpłynęła też na kolejne pokolenia artystek i rzemieślniczek, a co za tym idzie – na narodziny tzw. polskiej szkoły tkaniny. Chociaż uprawiana przez Bujakową sztuka daleka była od awangardy, to jednocześnie cechowały ją kluczowe dla unikatowej tkaniny wartości, takie jak prawda materiału, wyczucie koloru, poszanowanie dla lokalnych tradycji i mistrzowskie opanowanie warsztatu.

Barwność Lwowa

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Bujakowa przy krosnach, haftuje poduszki w kwiaty, 1968, fot. Bujak-Lenczowska

Obrazek

maria_bujakowa_przy_krosnach_haftuje_poduszki_w_kwiaty_1968_r._mbl.jpg

Urodziła się w Kołomyi, ale wychowywała się we Lwowie, gdzie przeprowadziła się jej rodzina. Podjęła studia w Państwowej Szkole Technicznej na Wydziale Przemysłu Artystycznego, początkowo jako wolna słuchaczka, a potem studentka w pracowni Kazimierza Sichulskiego – tego samego, który, jak głosi legenda, miał nie przepadać za artystkami, zwłaszcza malarkami, i który zasłynął zdaniem „Co babie do pędzla”.

Szkolne świadectwa wskazują, że już wtedy dała się poznać jako artystka szczególnie uzdolniona w kierunku tkactwa, komponowaniu gobelinów i kilimów oraz w batiku i grafice. Sama po latach mówiła, że w czasie studiów przeżyła „szał kilimów i szał batików”. Uczyła się zresztą wtedy też barwienia tkaniny w laboratorium barwierskim Izby Handlowej i Przemysłowej, a w 1926 roku wyjechała do Wiednia na roczny kurs do słynnej Szkoły Rzemiosła Artystycznego, gdzie zajęcia prowadzili m.in. tacy artyści jak Rudolf von Larisch czy Josef Hoffmann.

Po powrocie zajęła się tkaniną już zawodowo. Rozpoczęła pracę w zakładzie kilimkarskim Ireny Petzold-Dawidowej. Farbowała tam wełnę i przygotowywała projekty, które, jak wspominała jej ówczesna przełożona, były nie tylko pierwszorzędne pod względem oryginalności, ale też doskonale przygotowane pod kątem technicznym – pozwalały tkaczkom na stosunkowo łatwe przeniesienie wzoru na kilim.

Jednocześnie Bujakowa realizowała własne projekty. Zajęła się też nauczaniem – organizowała warsztaty hafciarstwa, krawiectwa i koronkarstwa w szkołach zawodowych. O okresie jej lwowskiej twórczości wiadomo raczej niewiele, znane są przede wszystkim fotografie geometryzujących kilimów, które Bujakowa projektowała w celach zarobkowych. Sama artystka często podkreślała wagę swoich pierwszych doświadczeń na polu tkaniny – mówiła też, że barwność Lwowa, podobnie jak wiejskie wakacje i waga rękodzieła to coś, co zostanie z nią na zawsze.

Bunt wobec damskich robótek

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fragment tkaniny Droga z 1975 i fotel zaprojektowany przez uczniów Liceum Kenara z kilimem wykonanym przez uczennicę zakopiańskich Szpulek, ok. 1960, fot. D. Rumiancew / Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Obrazek

fragment_tkaniny_droga_z_1975_i_fotel_zaprojektowany_przez_uczniow_liceum_kenara_z_kilimem_wykonanym_przez_uczennice_zakopianskich_szpulek_ok._1960_fot._d._rumiancew_mt.jpg

„»Ład«, bo to tylko trzy litery, bo to znaczy, że ma być ładnie i ma być w tym ład – porządek”, pisała. Program Spółdzielni Artystów Plastyków „Ład”, która zajmowała się projektowaniem i wytwarzaniem nowoczesnych mebli, tkanin, ceramiki i innych elementów wyposażenia wnętrz, sprowadzał się z jednej strony do piękna, a z drugiej – do użyteczności, nowoczesnej formy i naturalnych surowców. W dużej mierze zdawał się odzwierciedlać artystyczne poglądy samej Bujakowej, która widziała potrzebę popularyzowania piękna na co dzień. Artystka dołączyła do Spółdzielni już w 1930 roku, kiedy jeszcze mieszkała we Lwowie, ale jej udział w przedsięwzięciach „Ładu” zintensyfikował się dopiero po przeprowadzce do Warszawy.

Do stolicy przyjechała z mężem Jakubem Bujakiem, taternikiem i alpinistą, w 1934 roku. Zaczęła pracę w Żeńskiej Szkole Przemysłowej, a później w Państwowym Liceum Krawieckim. Pełniła też funkcję kierowniczki Spółdzielni Pracy Absolwentek Szkół „Inicjatywa”. W ramach tej współpracy nadzorowała powstanie trzech elementów haftowanych monumentalnego cyklu tkackiego Jan III Sobieski zaprojektowanego przez Mieczysława Szymańskiego na paryską Wystawę Światową w 1937 roku.

W roku 2022 tkaniny przekazano Muzeum Historii Polski w Warszawie, wcześniej kilkadziesiąt lat spędziły w Nowym Jorku, w którym pozostały po tym, jak w 1939 roku gościły tam na kolejnej Wystawie Światowej. Wanda Telakowska, oceniając pracę zespołu hafciarskiego, pisała:

Text

Szymański dał śmiałą malarską kompozycję całości i wielką czujność kolorystyczną. Bujakowa wniosła wyrafinowaną kulturę hafciarską, dużo intuicji i nadzwyczajne wyczucie zależności formy plastycznej od materiału, narzędzi i techniki wykonania. Dzięki jej umiejętnościom każdy z użytych surowców znalazł w hafcie swój własny wyraz.

Równolegle artystka współpracowała z „Ładem”, projektowała tkaniny, dywany i gobeliny. W 1936 roku pokazała swoje prace na wystawie Sztuka wnętrza w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie w ramach części Sztuka hafciarska. Można było tam zobaczyć m.in. makaty Znaki zodiaku i Zwierzęta leśne oraz lniane ornaty zaprojektowane z myślą o wyposażeniu statku „Batory”, który, jak chcieli jego projektanci, miał być jedyną w swoim rodzaju „pływającą galerią sztuki”.

Wspomniana już Telakowska na łamach prasy pisała o tej części wystawy, że pokazywane tam artystki podnoszą hafciarstwo z upadku i zaczynają wszystko od początku, przeciwstawiając się „wypaczonemu smakowi szerokich mas” i ich „damskim robótkom” zdobiącym salon.

Zakopane

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tkanina „Regle” bezpośrednio po ukończeniu w ogrodzie przed domem artystki w Kościelisku, 1972, fot. M. Bujak-Lenczowska

Obrazek

tkaninaregle_bezposrednio_po_ukonczeniu_w_ogrodzie_przed_domem_artystki_w_koscielisku_1972_r._mbl.jpg

II wojnę światową Bujakowa spędziła najpierw we Lwowie, a potem na wsi, w okolicach Tarnowa. Rok 1945 okazał się dla niej przełomowy. Nie tylko dlatego, że skończyła się wojna. To wtedy dowiedziała się, że jej mąż, przebywający już od kilku lat na emigracji, zginął w Anglii podczas wspinaczki w kornwalijskich górach i to wtedy, najprawdopodobniej za namową przyjaciół, podjęła decyzję o wyjeździe do Zakopanego – miejsca, w którym lokalne tradycje kilimkarskie związane z lokalnym rzemiosłem mieszają się w niedawną historią powojennych Stowarzyszenia „Kilim” i pracowni „Tarkos” prowadzonej przez Wandę Kossecką. W stolicy Tatr Bujakowa otworzyć miała zakopiańską filię „Ładu”. Opowiadała:

Text

Okrężną drogą dostałam pismo – glejt upoważniający mnie do otwarcia filii spółdzielni „Ład” w Zakopanem. Moi przyjaciele odnaleźli mnie. Zofia Czasznicka, Halina Karpińska-Kintopfowa w Warszawie, Krystyna Tołłoczko, Józef Różyski, Krystyna Szczepanowska, dyrektor Szkoły Przemysłu Drzewnego [Marian Wimmer] w Zakopanem. I tak się zaczęło. Wróciłam w środowisko ludzi, którzy byli mi bliscy zainteresowaniami, życzliwi, owładnięci pragnieniem, aby ocalić nasz dorobek przedwojenny.

I chociaż ostatecznie „Ład” na Podhalu się nie przyjął, to Bujakowa w Zakopanem odnalazła swoje miejsce. Razem z Krystyną Szczepanowską, przyjaciółką i wieloletnią współpracowniczką założyła Wydział Przemysłu Artystycznego w Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, który później został wchłonięty przez Zakopiańskie Warsztaty Wzorcowe (te z kolei już w latach 50. staną się częścią Cepelii). Bujakowa początkowo będzie pełniła w nich rolę kierowniczki artystycznej działu tkactwa i hafciarstwa, nadzorując zespoły tkackie, a później projektantki i konsultantki realizującej własne projekty.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tadeusz Brzozowski i Maria Bujakowa, "Biegacze (Bieg)", 1956, haft i broszowanie na płótnie, 310 x 190 cm, fot. Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie

Obrazek

biegacz-1955-tadeusz_brzozowski.jpg

W spółdzielni po raz kolejny pracuje też przy monumentalnych tkaninach przeznaczonych na konkursy, realizowanych autorską metodą haftu i aplikacji na wełnianych podłożach. W 1948 roku współpracuje z Michałem Byliną przy tkaninie Olimpiada, która powstała na konkurs Igrzysk Olimpijskich w Londynie i która pokazywana była w Victoria & Albert Museum, a w latach 50. – dwukrotnie z Tadeuszem Brzozowskim. Nadzoruje prace zespołów hafciarskich nad Biegaczami na Krajowy Olimpijski Konkurs Sztuki związany z igrzyskami w Melbourne i Olifantem reprezentującym Polskę na Triennale w Mediolanie w 1957 roku.

Praca z Brzozowskim, dużo od niej młodszym zakopiańskim malarzem, jest dla niej wyjątkowo inspirująca. Jak notuje Bujakowa: „Przedtem dla dużych założeń kompozycyjnych wychodzących poza tradycję »babskiej« tkaniny brakowało mi jakoś odwagi”. Obserwowanie szacunku do warsztatu, ale też skupienia na temacie i dystansu, który cechował praktykę Brzozowskiego, stało się dla niej formułującym doświadczeniem. Poza kilimami, tkaninami w formie haftów i koronkami-serwetami, Bujakowa projektuje też wówczas słynny dywan, tzw. futrzak, który powstawał z ciętych na małe paski resztek futra i który jako wyjątkowo tani w produkcji wszedł do stałej oferty Cepelii. Zmienna faktura i kolorystyka sprawiły, że nazywany był on „tygrysem”, „łosiem”, ale też „zebrą” i „niedźwiedziem”.

Szpulki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fragment Kroniki Państwowej Podhalańskiej Szkoły Przemysłowej Żeńskiej, pokaz mody z 1949 roku, archiwum Zespołu Szkół Zawodowych nr 2 im. Heleny Modrzejewskiej w Zakopanem (obecnie w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego)

Obrazek

fragment_kroniki_panstwowej_podhalanskiej_szkoly_przemyslowej_zenskiej_pokaz_mody_z_1949_roku_muzeum_tatrzanskie_w_zakopanem_mt.jpg

Jednocześnie Zakopane to dla Bujakowej powrót do nauczania. Początkowo w słynnych zakopiańskich Szpulkach – jak nazywano Szkołę Koronkarską, założoną jeszcze przez Helenę Modrzejewską w 1883 roku – Bujakowa jest nauczycielką specjalizującą się w hafcie i kilimkarstwie. Jednak już rok później, w lipcu 1946 roku, została mianowana jej dyrektorką i pełniła tę funkcję przez kolejne ponad dwadzieścia lat, aż do 1969 roku. Dla szkoły jest to okres niegasnącej prosperity. Początkowo uczennic jest „zaledwie” 88, jednak ich liczba stale rośnie, a w latach 60. jest ich już ponad 200.

Nawet jeśli warunki są trudne, to Bujakowa od początku walczy o „zachowanie pierwiastka artystycznego”. Symbolem politycznych i społecznych zmian jest monumentalna koronka na siatce składająca się z kwiatów i haseł marksistowskiej filozofii ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego, którą artystka zaprojektowała na początku lat 50. Prawa materialistycznej dialektyki artystka odpruła dopiero w czasie politycznej odwilży, już po śmierci Stalina.

Dzięki licznym, jeszcze przedwojennym kontaktom Bujakowej m.in. z artystkami i artystami współpracującymi z „Ładem”, ale też Instytutem Wzornictwa Przemysłowego, który prowadziła zresztą jej przyjaciółka Wanda Telakowska, dla szkoły i jej uczennic otworzyły się nowe perspektywy rozwoju – możliwość współpracy z nowoczesnymi instytucjami i realizacji zawodowych praktyk, które okazują się doskonałym przygotowaniem do zawodu. Nacisk kładziony był na praktykę, ale też interdyscyplinarność, równowagę między projektami unikatowymi a przemysłowymi.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Bujakowa z tkaniną-haftem na koronce wełnianej, "Kora" z cyklu „Demeter”(zaginiony, sprzedany Desie w 1972), 1970, fot. M. Bujak-Lenczowska

Obrazek

maria_bujakowa_z_tkanina_-_haftem_na_koronce_welnianej_kora_z_cykludemeterzaginiony_sprzedany_desie_w_1972_ok._1969_mbl.jpg

Przykładowo uczennice w ramach warsztatów realizowały prace tkackie, zresztą często na podstawie projektów samej Bujakowej, takich jak np. Szpaki w sadzie czy Kaczory wspaniałe, które później są sprzedawane w Cepelii. We współpracy z uczniami Liceum Sztuk Plastycznych projektowały prototypy tapicerowanych foteli, a w ramach zajęć z Krystyną Szczepanowską rysowały, nawiązujące do „ludowości”, druki na spódnice i bluzki produkowane przez IWP. Program obejmował z jednej strony kilimkarstwo i koronkarstwo, a z drugiej – rysunek i projektowanie odzieży regionalnej.

Szkoła, wcześniej o znaczeniu lokalnym, sprowadzana do placówki wyłącznie zawodowej i peryferyjnej, za sprawą Bujakowej stała się szkołą artystyczną, która słynęła z nowoczesnych, ale wciąż kultywujących zakopiańskość kilimów, przędzonych z ostrej, zawsze miejscowej i ręcznie tkanej wełny. W 1962 roku po latach starań przy szkole powstało wreszcie Technikum Tkactwa Artystycznego – placówka edukacyjna, która uczyło nie tylko doskonałego warsztatu tkackiego i koronkarskiego, ale też budziło w uczennicach artystyczne ambicje. Jej dyplom pozwalał im na kontynuowanie nauki na akademiach sztuk pięknych.

„Znak, któremu sprzeciwiać się nie będą”

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Bujakowa, "W bagnach triasu", 1979, wystawa w Muzeum Tatrzańskim, fot. D. Rumiancew / Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem

Obrazek

maria_bujakowa_w_bagnach_triasu_1979_wystawa_w_muzeum_tatrzanskim_fot._d._rumiancew_mt.jpg

Kilka lat po powołaniu do życia technikum Bujakowa przeszła na emeryturę. Rozstanie ze szkołą nie oznaczało jednak końca jej kariery artystycznej. Zresztą już od lat 60. artystka coraz chętniej tworzyła indywidualne prace unikatowe, coraz częściej pozwalała sobie na eksperymenty z kolorem i tematem. Zwykle wybierała ulubioną technikę haftu wełnianą przędzą na lnianym podłożu.

W tym okresie powstał m.in haft na koronce Zbójnicki, stworzony z myślą o Ogólnopolskim Triennale Tkaniny Przemysłowej i Unikatowej w 1972 roku. Ponadto zaginiony, znany wyłącznie z fotografii, cykl zatytułowany Demeter dedykowany greckim nimfom, a także tkanina z 1979 roku W bagnach triasu z dinozaurami, które fascynowały wówczas wnuka artystki.

Część tych unikatów zachowała się w zbiorach rodziny, ale znakomita większość została sprzedana przez Desę w prywatne ręce. Obecnie najwięcej znanych prac Bujakowej znajduje się w zbiorach muzealnych, m.in. w Muzeum Tatrzańskim i Centralnym Muzeum Włókiennictwa w Łodzi.

Artystka pracowała do samego końca. Zachorowała latem 1984 roku. Jej ostatnią pracą był haft zatytułowany Znak, któremu sprzeciwiać się będą. Nie udało się jej go skończyć. Zmarła w styczniu 1985 roku.

Język Polish

Tkanina