Isabella Bywater: Psychologia "Symfonii pieśni żałosnych" [WYWIAD]

isabella_bywater_portret.jpg, default, Isabella Bywater, fot.: https://isabellabywater.com/

O adaptacji III Symfonii Henryka Mikołaja Góreckiego w English National Opera opowiada Isabella Bywater, reżyserka spektaklu.

Premiera spektaklu odbędzie się 27 kwietnia 2023 roku na deskach London Coliseum; sceniczna adaptacja muzyki Góreckiego zostanie pokazana w Anglii sześciokrotnie. Orkiestrę poprowadzi Lidia Yankovskaya, w partii solowej wystąpi Nicole Chevalier. Za oprawę video odpowiada Roberto Vitalini, reżyserią świateł zajmuje się Jon Driscoll. Wydarzenia odbywa się przy wsparciu Instytutu Adama Mickiewicza.

Czy pamięta pani swoje pierwsze spotkanie z muzyką Henryka Mikołaja Góreckiego?

Kiedy 14 miesięcy temu zostałam poproszona o zaadaptowanie "Symfonii pieśni żałosnych", kojarzyłam tylko nazwisko. Pamiętam, że kiedyś słuchałam III Symfonii, ale nie pamiętałam kiedy. Na pewno trafiłam na nią w radiu, w BBC Radio 3. Myślałam, że jest piękna. Później dostałam kopię utworu na płycie CD, wersję ze śpiewającą Dawn Upshaw. Rozpoznałam okładkę albumu wydanego przez Elektra Nonesuch, to znaczy, że musiałam jej słuchać jeszcze wiele lat temu. Górecki mieszkał we mnie, ale nie zdawałam sobie z tego sprawy.

Czy mogłaby pani spróbować opisać muzykę Góreckiego, szczególnie III Symfonię? Co czyni ją unikalną, wyjątkową?

Czułam, a właściwie nadal czuję, że to twórczość bardzo mocna i osobista. Muzyka niemal wkracza do twojego ciała. Nie chodzi o hałas, ale wpływ na sposób, w który funkcjonuje twoje ciało. Jest tam też zaplecze intelektualne, ale mówię o swoich wrażeniach cielesnych, o rzeczach, które dzieją się z moim ciałem, kiedy słyszę ten utwór Góreckiego. III Symfonia po prostu się z tobą kontaktuje. Wydaje mi się, że chodzi o emocje, które omawia, obserwuje albo pokazuje. Ten utwór mówi o rozpaczy, Bogu i byciu człowiekiem. Czym jest życie i strata? To wielkie tematy.

Lubi pani pracować z muzyką współczesną?

Nie robię tego zbyt często. Muzyka Góreckiego kojarzy mi się z dziełami Arvo Pärta i Johna Tavernera. To chyba przez ich zainteresowanie muzyką dawną. Oczywiście Górecki nie brzmi jak muzyka dawna, ale wyczuwa się u niego ślady muzyki religijnej i egzystencjalnej. Pewien medytacyjny punkt widzenia? Jego utwór ma charakterystyczną budowę, pojawia się w nim rodzaj medytacyjnego powtórzenia, które kojarzy mi się z kościołem. To utwór współczesny, ale ma w sobie coś dawnego. Sama jestem ateistką, ale wyraźnie słyszę ten religijny ton. Chodzi o naturę człowieczeństwa.

Niestety nie mam wystarczającej wiedzy, żeby wypowiadać się o twórczości innych kompozytorów. U Góreckiego słyszę też pewne elementy wykorzystywane przez Philippa Glassa, ale nie wydaje mi się, żeby Glass był w tej samej lidze kompozytorskiej co Górecki. Znajdziemy u niego podobny rodzaj repetycji i pewien rodzaj faktury, który przypomina dzieła Glassa, ale wydaje mi się, że osiągane przez nich rezultaty są zupełnie różne.

Niektórzy krytycy opisują muzykę Góreckiego, Pärta i Tavernera mianem "holy minimalism".

Wydaje mi się to całkowicie słuszne. Ich muzyka jest zarazem gęsta i bardzo minimalistyczna, nie bawi się w żadne gierki.Nie popisuje się. Myślę, że jest oczyszczona z innych substancji. "Symfonia pieśni żałosnych" trwa godzinę, ale jest potężna. Utwór składa się z trzech części, każda z nich opiera się na innym tekście, przechodzenie przez każdą z nich jest wielkim przeżyciem (Pierwsza część opiera się na XV-wiecznym lamencie maryjnym, druga opiera się na słowach wyrytych przez nastoletnią Helenę Błażusiak na ścianie kwatery Gestapo, ostatnia jest ludową piosenką z czasów powstania śląskiego opowiadającą o matce szukającej syna – przyp. red.).

Słuchając III Symfonii, możemy przeżyć katharsis.

'Symphony of the Sorrowful Songs", photo: English National Opera — Plakat ''Symphony of the Sorrowful Songs", fot. English National Opera

Tak, poza przeżyciem katartycznym jest tam obecne poczucie przejścia; ono jest w każdej z części. Pierwsze przejście to podróż, którą moglibyśmy opisać słowami: "Czemu mnie nie słyszysz? Tęsknię za tobą, powiedz coś do mnie, gdzie jesteś? Tak długo cię kochałam, tak długo cię szukam". Mówię nie tylko o muzyce, ale i o dźwiękach, które brzmią, jakbyśmy kogoś chwytali. Część tej kobiety już zniknęła, jej dusza krąży wraz ze zmarłym synem. Stara się z nim skontaktować. Droga odbywa się pomiędzy "Nie opuszczaj mnie" do stanu, w którym matka mówi "Pójdę z tobą". Czyli: "Umrę z żałości".

W pierwszej części zachwyca mnie sposób egzystencjalnego zrozumienia sytuacji, w której syn odchodząc gdzieś indziej, w pewien sposób zabiera ze sobą matkę. Jakaś część jej istoty nie jest już obecna na tym świecie. Ale kobieta nie może w pełni pokonać drogi na drugą stronę, dochodzi do wniosku: "Muszę z tym teraz żyć". Muszę prowadzić dalsze życie w żalu, ono na pewno nigdy nie będzie takie samo. Smutek na początku pierwszej pieśni jest zupełnie inny niż na początku. Ten proces przejścia jest nadzwyczajny. Każda z części ma w sobie tę podróż – niemalże fizyczny, emocjonalny proces przejścia pomiędzy jednym etapem żałoby przechodzącym w kolejny.

Przeżyłam coś podobnego, kiedy dwa lata zmarła moja matka. Zmarła dwa dni przed tym, jak zgodziłam się na wystawienie "Symfonii pieśni żałosnych" – oczywiście to zupełnie inna sytuacja od opisywanej w dziele Góreckiego – miała 90 lat, bardzo ją kochałam. Słysząc ten utwór, myślałam, że dokładnie opisuje moje uczucia. Czułam swoje opadające trzewia, jakby były rodzajem nieustannego wodospadu żałości. Według mnie brzmienie Symfonii niesłychanie dokładnie oddaje stan żałoby. Nie potrafię mówić o tym utworze bez płaczu. Często mi się to zdarza.

To bardzo ciekawe, że Górecki właściwie przez pierwszych 20 minut nie daje sopranistce w pełni śpiewać. Uczucia są tak silne, że nie może niczego wypowiedzieć. To dla ludzi zbyt dużo, żeby wtedy mówić.

W drugiej części Symfonii – która zaczyna się znienacka, co jest zastanawiające – muzyka na początku ma w sobie nieco światła. Wyobrażam sobie stan, w którym osoba w żałobie obudzi się ze snu, widząc przez chwili promyki słońca na poduszce, nagle uświadamiając sobie, że kolejny dzień będzie okropny. Kiedy w twoim życiu dzieją się tragiczne rzeczy, po pojawieniu się choć sekundy, w której o tym zapominasz, dociera to do ciebie z jeszcze większą siłą: "Wow, czyli wszystko pamiętam i naprawdę nie potrafię sobie z tym poradzić". Później dziewczyna śpiewa swojej matce, żeby jej pomóc. Z psychologicznego punktu widzenia to bardzo trafne spostrzeżenie – Górecki niebywale to wyraził. Myślę teraz o sytuacjach w szpitalach i wojnach (nie doświadczyłam nigdy sytuacji wojennej, ale słyszałam podobne wspomnienia). Czasami dziecko jest bardziej zmartwione płaczem swojej matki niż własną śmiercią. W drugiej pieśni też obserwujemy zmieniającą się sytuację. Pieśń dla matki niesie wsparcie, ma dać jej siłę, ale jednocześnie śpiewaczka jest przerażona. Droga tych kobiet jest zupełnie inna niż ta opisana w pierwszej części. Śpiewaczka próbuje pożegnać się ze swoją matką, zdając sobie jednocześnie sprawę z własnej śmiertelności i straty, z którą przyjdzie jej się zmierzyć.

Trzecia część jest zupełnie różna i uderzająca w swoim poszukiwaniu – towarzyszącym ludzkości od tysięcy lat – swoich zmarłych i niemożności ich odnalezienia. To dzieje się teraz w Ukrainie, Syrii, Afganistanie i wielu, wielu miejscach, w których ludzie giną i walczą. Wydaje mi się, że istnieje figura "każdej kobiety" – każdej matki skądkolwiek, szukającej zaginionych dzieci od niepamiętnych czasów. Taka kobieta będzie istniała w przyszłości, będzie na ziemi zawsze. To ten zaklęty krąg poszukiwań. Muzyka w ostatniej części brzmi niemal pastoralnie, nie usłyszymy tego w dwóch pierwszych pieśniach. Długo rozmyślałam nad przerwą pod koniec tej części, momencie ciszy. O co w tym chodzi? Czy to moment, w którym podczas katolickiej mszy słyszymy ciszę przed tym, kiedy chleb przemienia się w ciało Chrystusa? Czy chodzi o coś związanego z pewnego rodzaju transfiguracją?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Symphony of Sorrowful Songs" w English National Opera, próba, fot. www.eno.org

Obrazek

symphony_of_sorrowful_songs_2.jpg

Czy jest coś, co chciałaby pani zdradzić widzom przed spektaklem?

Chciałabym powiedzieć, że moja adaptacja nie jest narracyjna. Po prostu pokazuję to, co napisał Górecki. To moja interpretacja tego, co mówi nam Górecki, nie robię niczego ponad to. Efekt końcowy przypomina instalację w abstrakcyjnej przestrzeni, ale jest to pełne sceniczne wystawienie. Nawet jeśli nie ma tam narracji, początku i końca. Jest bardzo prosta i oszczędna.

W nocie programowej cytuję T. S. Elliota: "In my beginning is my end" – "W moim początku jest mój kres" (tłum. S. Barańczak). To coś, co poczułam od razu, słuchając Góreckiego. Kiedy to do ciebie przychodzi, przeszywają cię ciarki grozy – tak jakby przeczucie tego było zawsze z tobą, ale zauważasz je dopiero, kiedy jesteś uważny. Żałość jest odwieczna, była z nami przez całą historię. Dlatego nie chciałam, żeby utwór rozgrywał się w szpitalu, na froncie i tak dalej. Chciałam zabrać w podróż trójkę kobiet przeżywających podobne, ale nietożsame doświadczenia – bardzo uniwersalne i osobiste, należące do całej historii.

Czy praca z językiem polskim sprawiała jakieś problemy?

Nie występuje na scenie, musielibyśmy zadać to pytanie sopranistce, Nicole Chevalier. Bardzo się cieszę, że Górecki zostanie zaśpiewany po polsku, brzmienie języka jest wyjątkowo istotne. Jak rozumiem, polski używany przez Góreckiego jest dość archaiczny; nawet Polacy mogą mieć jakieś problemy z całkowitym zrozumieniem tekstu.

Tak, jestem bardzo dumna i szczęśliwa, że wystawiam III Symfonię Góreckiego. To dla mnie wyjątkowo doniosłe wydarzenie. Myślę, że ten utwór jest aktualny w każdym momencie historii, ale dzisiaj myślenie o tych rzeczach wydaje mi się szczególnie ważne. Myślenie i wspieranie się nawzajem. Słuchanie "Symfonii pieśni żałosnych" w otoczeniu 2500 osób będzie niezwykłym doświadczeniem. Nie wydaje mi się, żeby zdarzało się to często. Szczególnie w Wielkiej Brytanii, większość z nas zna Góreckiego tylko z nagrań, nie mamy zbyt często okazji słuchać jego muzyki w wykonaniu koncertowym.

Odwiedziłam Polskę w latach 80., ludzie w Anglii nie interesowali się swoją historią (chyba że byli historykami albo studentami historii). Ale ogół społeczeństwa nie interesował się swoją historią, polityka też nie była ich ulubionym tematem. Byłam zaskoczona, że moi polscy przyjaciele – muzyk jazzowy i dwie krakowskie aktorki – byli niezwykle dobrze wyedukowani w temacie polskiej historii na przestrzeni całej historii, posiadali też szeroką wiedzę w zakresie współczesnej polityki. Interesował ich cały świat, nie zetknęłam się z tym w Anglii. Do dzisiaj nie jest to zbyt powszechne, o czym możesz się przekonać, jeśli śledzisz wiadomości dotyczące mojego kraju i rządu (na pewno słyszałeś też o wydarzeniach wokół English National Opera). Ten kraj chce zniszczyć własną kulturę, a rządzący nie rozumieją, że bez kultury jesteśmy niczym. Jesteśmy niczym bez religii albo kultury. Czuję się zrozpaczona; śmierć kultury jest niemal tak bolesna jak śmierć człowieka. Kultura mówi o komunikacji, porozumiewaniu się i wyrażaniu rzeczy. Komunikować się to znaczy być człowiekiem, być żywym.

Może kryzys kultury jest potrzebny, żeby mogła się ona odrodzić?

Kultura zawsze będzie walczyła, żeby być na powierzchni, ponieważ jest dla nas – ludzi – wyjątkowo ważna. Nieważne, czy mówimy o muzyce, słowach, sztuce, czy o innych skomplikowanych rzeczach, zawsze będziemy to robić. Kiedy widzisz, że jest niszczona… Ale zawsze nastąpi odrodzenie.

Wielokrotnie pracowała pani w Rosji. Jak z perspektywy swoich doświadczeń postrzega pani obecną sytuację, wojnę z Ukrainą? Czy miała pani możliwość rozmawiać o tym z rosyjskimi znajomymi?

Moi rosyjscy znajomi, którzy uciekli, mają złamane serca, jest im wstyd, są zdruzgotani. Ci, którzy zostali, nie chcą ze mną rozmawiać. Nie wiem, czy mieli zablokowany dostęp do social mediów, gdy do nich pisałam? Wysyłałam też maile, ale nikt nie odpowiedział. Może nie mogą ze mną teraz pisać, ale myślę raczej, że po prostu chcą zatkać uszy.

Nie znam nikogo, kto powiedziałby, że Putin jest dobrym człowiekiem albo że jego działania mają sens. Jedna z moich znajomych z Teatru Maryjskiego mieszka teraz w Tbilisi. Jesteśmy w podobnym wieku. Jej rodzina wierzy państwowej propagandzie, traktują ją, jakby była szalona. To jedna z rzeczy, która łamią jej serce, czuje się bardzo odizolowana.

Wyobraża sobie pani możliwość powrotu do pracy w Rosji?

Nie za bardzo. Byłoby mi naprawdę przykro, gdybym nie mogła zobaczyć się już więcej ze swoimi przyjaciółmi, ale nie wyobrażam sobie powrotu. Może za 10 lat coś się zmieni? Jeśli ludzie znowu będą mogli się wypowiadać, teraz nawet nie mogą rozmawiać otwarcie ze mną. Gdybym tam pojechała, mogłabym ich uściskać, ale nie mogłabym z nimi rozmawiać, ludzie żyją w ciągłym stresie. Oczywiście, byłoby to lepsze niż nic.

Isabella Bywater jest reżyserką operową i projektantką scenografii i kostiumów. Jako reżyserka i projektantka zadebiutowała w 2013 roku w adaptacji "Fausta" Charlesa Gounoda w Teatrze Maryjskim; była dwukrotnie nominowana do nagród "Złotej Maski", w 2011 roku otrzymała nagrodę "Golden Sofit" za produkcję "A Midsummer Night’s Dream" w reżyserii Claudii Solti. Jako reżyserka współpracowała z Den Jyske Opera, San Diego Opera, Den Norske Opera i English National Opera. Jako projektantka brała udział w ponad 50 produkcjach na całym świecie.

"Symphony of Sorrowful Songs" w English National Opera [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Język Polish

muzyka współczesna

henryk mikołaj górecki

isabella bywater

english national opera