Głuchnąc od syntezatorów

unnamed_2.jpg, default, Taśmy znajdujące się w SEPR, fot. Andrzej Zborski / MSN oraz 'APPARATUM', fot. materiały promocyjne, Głuchnąc od syntezatorów

#muzyka

#kultura cyfrowa

Muzykę elektroniczną tworzy się w Polsce od dekad, długo jednak nie byliśmy w dziedzinie technologii, syntezatorów i kreacji brzmieniowych szczególnie istotnym krajem. Przez wiele lat prądy związane z elektroniką omijały nas zupełnie lub przychodziły późno, zjawisko jednak zdemokratyzowało się na tyle, że najświeższe tendencje widać i słychać w najbardziej zaskakujących sytuacjach.

Takim wydarzeniem jest serial "Ślepnąc od świateł", który miał premierę jesienią 2018 roku – duża polska produkcja dla sieci HBO z krajowym reżyserem (Krzysztof Skonieczny) i na bazie krajowej prozy (Jakub Żulczyk).

Thumbnail — "Ślepnąc od świateł" w reżyserii Krzysztofa Skoniecznego, fot. materiały prasowe HBO

Nie zabrakło tu ciekawych rozwiązań muzycznych. Ścieżka dźwiękowa łączy tematy napisane przez Marcina Maseckiego z nagraniami elektronicznymi autorstwa Tomasza Mirta. W ten sposób brzmienie syntezatora modularnego zawędrowało pod strzechy – czy raczej do polskich gospodarstw domowych z dostępem do internetu lub kablówki. Mirt mówi:

Fajne było w tej pracy to, że musiałem nagrać bardzo dużo muzyki, łącznie chyba około 9 godzin, z których twórcy filmu mogli wybierać ilustracje pod konkretne sceny. A ja musiałem wyjść poza strefę komfortu i szukać w obrębie technik, których wcześniej nie wykorzystywałem.

Tomasz Mirt w domowym studiu

Mirt to ważna postać polskiej sceny syntezatorowej nie tylko ze względu na autorskie nagrania (w tym roku wydał dobrze ocenianą płytę "Decaying Land"), ale też dlatego, że jest współzałożycielem firmy XAOC Devices produkującej syntezatorowe moduły, która na rynku światowym odniosła niemały sukces. Stworzył ją wspólnie z Marcinem Łojkiem i Maciejem Bartkowiakiem.

Wnętrze na zewnątrz

Syntezator modularny to pomysł na muzykę rozwijany na świecie już od pół wieku, na początku był jednak niedostępny cenowo. Owszem, rozbudzał wyobraźnię jako szafa pełna pokręteł i gniazd stojąca w niektórych studiach eksperymentalnych, albo jako wielki, zakończony klawiaturą panel kontrolny widywany na koncertach gwiazd pokroju Keitha Emersona. Jego budowa opiera się na zasadzie, że wszystko, co w popularnych syntezatorach w rodzaju MiniMooga jest schowane w środku, tutaj wyjęte jest na zewnątrz. Dzięki temu można nie tylko na bieżąco zmieniać ustawienia i połączenia między poszczególnymi częściami instrumentu – oscylatorami, filtrami, wzmacniaczami itd. – ale też montować te części w różnych konfiguracjach. W świecie syntezatorów modularnych najczęściej sprzedaje się więc nie gotową maszynę, tylko poszczególne jej części, moduły. Dlatego ostateczny instrument często jest niepowtarzalnym egzemplarzem.

Mirt lubi o tym opowiadać poprzez analogię do efektów gitarowych – popularnych "kostek", wokół których przez lata rozwinął się niezwykły rynek drobnych producentów, manufaktur i domowych wytwórców. "Modulary" też mają podobny etos. Odkąd zadomowiły się na rynku otwarte systemy w rodzaju Euroracka wprowadzonego przez firmę Doepfer w latach 90., pozwalające łączyć pod egidą jednego standardu moduły różnych producentów, instrumenty konstruują przede wszystkim małe firmy. Tomasz Mirt mówi:

To nowa fala twórców. Nieraz nie mają takiego doświadczenia inżynieryjnego jak ludzie, którzy budowali systemy modularne lat 70., za to podchodzą do tematu bardziej od strony muzycznej, często wywodzą się z alternatywnego środowiska i miewają zupełnie szalone pomysły.

Opierając się na filozofii podobnej do punkowego do-it-yourself charakterystycznego dla sceny alternatywnej, twórcy ci zaczęli organizować w Polsce spotkania entuzjastów tej dziedziny (synthmeety) i prowadzić fora i grupy dyskusyjne (Modularne.info). Założyciel XAOC streszcza historię ostatnich pięciu-sześciu lat:

Kiedy zaczynaliśmy, było w Polsce nie więcej niż kilkanaście osób z jakimikolwiek systemami modularnymi. Dzisiaj, biorąc pod uwagę samych tylko ludzi skupionych wokół strony Modularne.info, jest nas co najmniej kilkaset osób.

Zdaniem Mirta przyczynił się do tego fakt, że nowa generacja muzyków wykorzystujących złożone oprogramowanie komputerowe do syntezy, produkcji i miksowania dźwięku zaczęła się rozglądać za urządzeniem fizycznym, które pozwoli realizować te wszystkie funkcje. Tak jak oprogramowanie komputerowe do tworzenia muzyki jest dostępne z poziomu jednego ekranu, analogicznie w świecie fizycznym ma to być system urządzeń mieszczących się w jednej skrzyni.

Synteza jak narkotyk

Do tego wszystkiego doszedł trudny do uniknięcia aspekt kolekcjonerski. Ceny poszczególnych modułów to zwykle od 100 do 700 euro. Niby to jeszcze nie majątek, ale wydatki się intensyfikują, bo pogoń za coraz to nowymi modułami często zaprząta uwagę muzyków w stopniu nie mniejszym niż samo granie. Mateusz Wysocki (wydający płyty z muzyką elektroniczną jako Fischerle) podsumował to zjawisko w wywiadzie dla branżowego magazynu Estrada i Studio:

Modular wymaga pewnej dyscypliny i metody, chyba że chce się mieć cały pokój zawalony modułami.

Mirt uzupełnia:

Wiele osób, gdy w to wpada, cierpi na chorobę wielu dziecięcego, zbiera moduły jak Pokemony i o niczym innym nie mówi.

I przytacza anegdotę o tym, jak pewien zbieracz kiedyś poważnie się zastanawiał, co się stanie, kiedy on umrze, a jego żona sprzeda jego moduły po cenach pomniejszonych o jedno zero, które jej podawał, gdy pytała, ile za nie zapłacił. Muzycy nazywają to uzależnienie eurocrackiem. Mirt dodaje:

Ale jednocześnie zjawisko ma ciągle bardzo "scenowy" charakter, wywodzący się z czasów DIY [do it yourself – zrób to sam – aut.] i alternatywnych scen muzycznych. Włącznie ze stroną etyczną. Jeździmy na targi po to, by spotykać się z kolegami, a nie konkurencją.

Co ciekawe syntezatory modularne są coraz bardziej popularne nie tylko wśród artystów tworzących radykalny noise czy muzykę eksperymentalną, ale też wśród artystów całkiem mainstreamowych (Depeche Mode) czy kojarzonych dotąd z muzyką gitarową (Mogwai, John Frusciante, Melvins). W Polsce pojawiają się na scenie tanecznej (tu wyróżnia się An On Bast), przebijają się do popu, a na scenie alternatywnej mają swoją ciekawą i charakterystyczną linię brzmieniową.

An On Bast prezentująca swój zestaw na spotkaniu poświęconym modularom w Chinach

Mirt łączy dźwięk modularów z rozpowszechnionym już w Polsce nurtem nagrań terenowych, rozmywając granicę pomiędzy tym, co słychać w realnym świecie, a tym, co da się wygenerować za pomocą maszyn.

Wilhelm Bras, czyli Paweł Kulczyński, lutujący samodzielnie moduły do swojego zestawu, również chwalony jest za rozpoznawalne, autorskie brzmienie. Twórca tłumaczy:

Mój świeży winyl "Living Truthfully Under Imaginary Circumstances" jest ostatnim wydawnictwem, które powstało z wyjściowych analogowych źródeł złożonych wyłącznie ze sprzętu DIY. Poczułem opór materii i od roku mam coraz więcej modułów kupionych. Nie mam szans, by konkurować z setką producentów modułów na całym świecie pod względem innowacyjności, praktyczności i niezawodności sprzętu, nigdy nie miałem zresztą takich ambicji. Pomysł samoróbek miał aspekty różne, finansowy był nie bez znaczenia.

Wiele się pisze w jego kontekście o nieprzewidywalności elektronicznego instrumentarium, a występy tego artysty potwierdzają, jak efektowny może być na koncertach syntezator modularny – z migającymi diodami i plątaniną kabli wymuszającą ruch sceniczny. Choć w swoim drugim projekcie Lautbild z założenia nie używa modulara, tylko bardziej popularnych instrumentów. "Dla zdrowia i spontaniczności" – wyjaśnia.

Wilhelm Bras w Nowym Jorku

Inny z krajowych pionierów zjawiska, Robert Piotrowicz, wprowadzał z kolei do sal koncertowych i teatralnych syntezatory modularne w bardzo intensywnej, bezkompromisowej wersji. Choćby w najnowszym spektaklu warszawskiego Teatru Studio "Opera dla głuchych" można usłyszeć – i poczuć – wtłaczające w fotel brzmienie jego zestawu. "Postać na poły legendarna, a jednak z krwi i kości, dla wielu fundament" – komentuje jego znaczenie Kulczyński.

Robert Piotrowicz opowiada o swoim zestawie

Przeskoczyć anglocentryzm

Tomasz Mirt uważa, że środowisko wytwórców sprzętu do-it-yourself jest już w Polsce na światowym poziomie. Co do liczby producentów modułów i urządzeń jest nieco gorzej, ale sytuacja się zmienia. Elementy syntezatorów modularnych wytwarzają w Polsce choćby Bard Synthesizers i Midi Hardware Romana Sowy. A olsztyński Polyend produkuje zarówno moduły, jak i elegancki sekwencer SEQ czy wreszcie automat perkusyjny Perc, który można zamontować na tradycyjnym zestawie bębnów. Ten ostatni doczekał się komplementów ze strony samego Aphex Twina.

Prezentacja sekwencera SEQ firmy Polyend

Po 60 latach od założenia Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia, placówki w pierwszym okresie działalności pionierskiej i podziwianej na świecie, wracamy do sytuacji, kiedy to my możemy czegoś nauczyć innych w tej dziedzinie. Jednym z dowodów na to był zrealizowany w tym roku pomysł, by dla popularnego wśród muzyków systemu Ableton Live przygotować zestaw sampli pochodzących właśnie ze starych utworów ze Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia.

Przedsięwzięcie udało się zrealizować dzięki współpracy z Instytutem Adama Mickiewicza, a pakiet udostępnionych za darmo próbek dźwiękowych ściągnięty został od października 20 tysięcy razy. To znaczy, że 20 tysięcy twórców muzyki elektronicznej z całego świata zainteresowało się wyjątkowym brzmieniem polskiej awangardy lat 60. i 70.

Marcin Staniszewski, muzyk i producent (na łamach "Estrady i Studia" odpowiada za poświęconą syntezatorom modularnym rubrykę "Mały Modularz"), który pracował nad wyborem 200 sampli z kilkudziesięciu godzin materiału źródłowego, zwraca uwagę na to, że wyjątkowy charakter brzmień wynika często z prostoty urządzeń wykorzystywanych w warszawskim Studiu.

Prostota i świadome wprowadzanie ograniczeń decyduje też o sukcesach innych polskich artystów. W listopadzie spec od starych, klasycznych syntezatorów Maciej Polak wydał w brytyjskiej wytwórni Apekwolf album "Exercises for Synthi AKS Solo". Pokazał w nim angielskiej publiczności, jak wykorzystać jedną z najsłynniejszych tamtejszych maszyn produkowanych prawie od pół wieku: przenośny, niewielki syntezator o ograniczonych możliwościach, ale skonstruowany na zasadzie modularnej.

Maciek Polak "Exercises for Synthi AKS Solo" (Apekwolf)

Wielka Brytania to wciąż istotny punkt odniesienia. Paweł Kulczyński pilnie obserwuje scenę elektroniczną i dostrzega ciągle barierę anglocentryzmu, która dotyczy nie tylko Polaków. Choć talentów jego zdaniem nie brakuje.

Supernową o zasięgu europejskim stała się niemal z dnia na dzień VTSS, zadziorna brzmieniowo i energetycznie, o wielkim talencie i takiej też chyba determinacji, o znakomitym wyczuciu parkietu, bezkompromisowa na miarę zdolności poznawczych bywalców imprez.

Przypomina też o znaczeniu wielu innych postaci z alternatywnej części sceny, nierzadko przebijających się za granicę, takich jak Piotr Kurek, Lutto Lento, Bartosz Kruczyński. Ważni dla polskiej sceny elektronicznej są nieprzerwanie Jacek Sienkiewicz czy Wojtek Kucharczyk. Jest Bartek Kujawski, We Will Fail (rok zamknęła nowym wydawnictwem "Dancing"), Michał Turowski. Wreszcie Radek Sirko, istotny także jako wydawca, który dociera do bardzo młodych środowisk. Kulczyński ocenia:

I tam się dzieją rzeczy, o których śniło się niewielu, ta kolorowa sieciowa magma wydała na świat m.in. Julka Płoskiego, którego potencjał mam nadzieję rozkwitnie. Środowisko jest duże, trudno wymienić wszystkich. Wszyscy mniej lub bardziej używają syntezatorów, o modularne też każdy w końcu się ociera, granica jest zresztą płynna i niezbyt potrzebna.

Klip grupy Xenony "Ziemia"

Z kolei trio Xenony znalazło się w zestawieniu najlepszych płyt roku serwisu The Quietus – jako jedyni polscy wykonawcy – dzięki elektronicznemu, w znacznej mierze opartemu na brzmieniach starych syntezatorów, albumowi "Polish Space Program". Może to jeszcze nie jest przełom na miarę polskiego programu kosmicznego, ale wreszcie mamy w muzyce elektronicznej ambicje eksportowe.

Język Polish