Dzieje Polski w obrazach (część druga)
Druga część naszego przewodnika po polskiej historii rozpoczyna się wraz z momentem, w którym Polska znika z mapy… Dla artystów był to ciężki, ale zarazem bardzo owocny czas. Ich obrazy przeprowadzą nas przez podróż, która ciągnie się od XIX wieku aż po czasy współczesne.
Insurekcja kościuszkowska (1794)
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Józef Chełmoński, "Modlitwa przed bitwą (Racławice)", 1906, olej na płótnie, fot. Wikimedia
Obrazek
full_chelmonski_modlitwa_przed_bitwa_raclawice_770.jpg
Jeszcze przed III rozbiorem Polski miała miejsce Insurekcja kościuszkowska, pierwsze polskie powstanie narodowe, z 1794 roku. Dowodził w nim Tadeusz Kościuszko, generał białoruskiego pochodzenia, a objęło ono większość starych terytoriów Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Największy sukces wojskowy powstańczej armii przyszedł w kwietniu wraz z bitwą pod Racławicami. Bitwa została wygrana dzięki atakowi kosynierów – członków chłopskiej milicji, uzbrojonych w kosy. Kosynierzy szybko stali się jednym z symboli walki o niepodległość Polski, ale powstanie upadło w tym samym roku.
Polscy legioniści na Haiti (1802)
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
January Suchodolski, "Bitwa na San Domingo", 1845, olej na płótnie, fot. Wikimedia
Obrazek
january_suchodolski_san_domingo_cc_wikimedia.jpg
Od roku 1797, polscy żołnierze, próbując odzyskać niepodległość, zaczęli wstępować do armii Napoleona, by walczyć we Włoszech, Egipcie i na Haiti. Tam, w ironicznym zrządzeniu losu, Polacy, którzy zgłosili się do wojska zainspirowani napoleońskimi ideałami wolności i równości, mieli za zadanie powstrzymać bunt ludności Haiti przeciwko francuskim rządom kolonialnym.
Polska jako Prometeusz (1831)
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Horace Vernet, "Polski Prometeusz", 1831, olej na płótnie, fot. Wikimedia
Obrazek
polish_prometheus_1831.png
Powstanie listopadowe rozpoczęło się w 1830 roku w Warszawie i wkrótce miało objąć także terytoria, które po roku 1795 stanowiły część Rosji. W wielu krajach zachodnich stłumione powstanie było krytykowane, w Polsce natomiast rozpoczęło ono nowy okres naznaczony intensywną emigracją Polaków do Francji i Anglii. Obraz Horacego Verneta symbolizuje klęskę powstania listopadowego. Orzeł zaś to emblemat Rosji.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Jan Nepomucen Lewicki, "Rzeź galicyjska", 1871, olej na płótnie, fot. Wikimedia
Obrazek
full_galician_slaughter_in_1846_770.png
Kolejne polskie powstanie wybuchło w Krakowie, w roku 1846, i trwało zaledwie dziewięć dni. Dowodzone przez polską szlachtę i skierowane przeciwko Imperium Austriackiemu, bardzo szybko zostało stłumione przez znacznie większe powstanie chłopów galicyjskich. Chłopi, pod wodzą Jakuba Szeli, zbuntowali się przeciwko bezwzględnemu egzekwowaniu powinności feudalnych przez szlachtę.
Powstanie chłopskie jest znane z brutalności i do pewnego stopnia inspirowane było przez administrację austriacką. Obraz Jana Nepomucena Lewickiego przedstawia chłopów przybywających do przedstawicieli austriackiej administracji z głowami zabitych szlachciców i odbierających za nie pieniądze.
Powstanie styczniowe (1863)
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Artur Grottger, "Bitwa", z cyklu "Polonia", fot. Wikimedia
Obrazek
full_polonia_bitwa_770.jpg
"Polonia" Artura Grottgera zawiera serię dziewięciu czarno-białych rysunków przedstawiających sceny z powstania styczniowego – trzeciego powstania narodowego zakończonego klęską. Unikalny styl Grottgera przyczynił się do wytworzenia nowych polskich patriotycznych narracji.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Jacek Malczewski, "Śmierć na etapie", 1891, olej na płótnie, fot. Wikimedia
Obrazek
full_malczewski_smierc_na_etapie_770.jpg
Polskie dążenie do wolności, które przejawiało się w powstaniach narodowych, a także w wielu łagodniejszych formach oporu, spotkało się z tragicznymi konsekwencjami. Przez cały XIX wiek tysiące polskich patriotów, którzy sprzeciwiali się rosyjskim rządom, deportowano na Syberię. Obraz "Śmierć na etapie", malarza – symbolisty, Jacka Malczewskiego, przedstawia śmierć jednego z deportowanych w drodze na Syberię – podróży, która często trwała nawet kilka miesięcy.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Witold Wojtkiewicz, "Manifestacja 1905", 1905, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Obrazek
wojtkiewicz_manifestacja_uliczna_1905_mnw-kopia.jpg
Rewolucja 1905 roku przyniosła protesty robotników w całym kraju. Demonstrację w Warszawie, która zakończyła się rozlewem krwi, przedstawia tu ekspresjonista Witold Wojtkiewicz.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Jerzy Kossak, "Cud nad Wisłą", 1930, fot. FoKa / Forum
Obrazek
full_bitwa_warszawska_1920_770.jpg
Uważana za jedną z najważniejszych bitew w historii świata, bitwa warszawska z 1920 roku skutecznie powstrzymała marsz komunistyczny w kierunku Europy Zachodniej. W Polsce potwierdziła natomiast pozycję i legendę marszałka Józefa Piłsudskiego. Nazywana, początkowo ironicznie, "Cudem nad Wisłą", sprawiła, że określenie to stało się powszechnym odniesieniem do bitwy w Polsce. Ślady tej quasi-religijnej perspektywy można zobaczyć na obrazie Jerzego Kossaka, w którym Matka Boska schodzi z nieba, posyłając żołnierzy na pole walki.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Andrzej Wróblewski, "Rozstrzelanie surrealistyczne" (Rozstrzelanie VIII, Egzekucja), 1949, olej na płótnie, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Obrazek
Aнджей Врублевский, "Сюрреалистический расстрел" (Расстрел VIII, Экзекуция), холст, масло, 1949, фото Нацонального музея в Варшаве
Jedno z najbardziej znanych malarskich przedstawień polskiego doświadczenia II wojny światowej pochodzi od Andrzeja Wróblewskiego. Urodzony w 1927 roku, Wróblewski namalował swój cykl "Rozstrzelań" w roku 1949, w którym realizm socjalistyczny został wprowadzony do polskiej sztuki.
Styl wyświetlania galerii
wyświetl slajdy
Prawdopodobnie najsłynniejszy z serii jest obraz "Rozstrzelanie VIII", przedstawiający grupę rozstrzeliwanych mężczyzn. W rzeczywistości jest to raczej przedstawienie jednej osoby, ukazanej na różnych etapach śmierci.
Komuniści odbudowują kraj
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Aleksander Kobzdej, "Podaj cegłę", 1950, olej na płótnie, wł. Muzeum Narodowego we Wrocławiu
Obrazek
aleksander_kobzdej_podaj_cegle.jpg
Bardziej niż jakakolwiek inna praca, "Podaj cegłę" Aleksandra Kobzdeja stało się symbolem sztuki polskiego socrealizmu. Obraz, namalowany w 1949 roku, przedstawia trzech murarzy w trakcie budowy domu. Metoda trójki – w której jedna osoba przygotowuje cegłę, druga podaje ją, a trzecia kładzie w murze – została opracowana po II wojnie światowej jako najbardziej skuteczny i szybki sposób budowania. Wykorzystywano go do odbudowy Mariensztatu i MDM.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Łukasz Korolkiewicz, "13 grudnia 1981 rano", 1982, olej na płótnie, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Obrazek
korolkiewicz_lukasz_stan_18_grudnia.jpg
Obraz "13 grudnia 1981 rano", namalowany w 1982 roku przez Łukasza Korolkiewicza, to fotorealistyczne ujęcie jednego z najbardziej znanych motywów najnowszej historii Polski. Tego dnia, wcześnie rano, generał Wojciech Jaruzelski ogłosił w telewizji krajowej wprowadzenie stanu wojennego. Ograniczyło to działania opozycji demokratycznej i wprowadziło cały szereg następstw dla jej działaczy. W tym czasie internowani zostali kluczowi działacze opoozycjii tacy jak Lech Wałęsa i Tadeusz Mazowiecki. Dla wielu młodych Polaków stan wojenny stał się doświadczeniem, które ich ukształtowało.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Zbigniew Dowgiałło, "Smoleńsk", 2011, fot. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie
Obrazek
sztuka narodowa 01 dowgiallo_6407725.jpg
Polska sztuka nadal inspiruje się tym, co dzieje się w kraju. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych współczesnych polskich obrazów jest praca "Smoleńsk" Zbigniewa Dowgiałła. Obraz ten inspirowany był katastrofą polskiego samolotu, która miała miejsce 10 kwietnia 2010 roku pod Smoleńskiem w Rosji. W katastrofie zginęło 96 osób, w tym prezydent Lech Kaczyński i jego żona. Obraz przedstawia ofiary katastrofy w momencie eksplozji samolotu. Był on kluczowym dziełem na wystawie poświęconej nowej sztuce narodowej, pokazanej w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej w 2014 roku.
Tekst oryginalnie w języku angielskim autorstwa Mikołaja Glińskiego, czerwiec 2015, tłumaczenie: MM, wrzesień 2019