Co jest prawdą? Eric Karpeles o Józefie Czapskim

jozef_czapski_pap_20130000_003.jpg, default, Józef Czapski, fot. Andrzej Rybczynski / PAP, Co jest prawdą? Eric Karpeles o Józefie Czapskim

#sztuki wizualne

Amerykański pisarz Eric Karpeles, autor anglojęzyczynej biografii Józefa Czapskiego, opowiada o fascynacji swoim bohaterem.

Józef Czapski, mimo że zgłębiał prawdę o oficerach, którzy stracili życie w Katyniu, nigdy nie ukazywał w swojej twórczości cierpienia, którego doświadczył, czy bólu spowodowanego utratą przyjaciół i najbliższych. Eric Karpeles przedstawia swoje podejście do pisania książki o Czapskim, jego pracach i życiowej filozofii. Książka, "Prawie nic" wydana pod koniec 2018 roku przez Noir Sur Blanc, jest pierwszą amerykańską biografią Czapskiego, lecz nie ostatnią książką Karpelesa o tym artyście.

Mikołaj Gliński: Czy pamiętasz, kiedy po raz pierwszy usłyszałeś nazwisko "Czapski"?

Thumbnail — Eric Karpeles, fot. Dominique Nabokov

Eric Karpeles: Tak, pamiętam to bardzo dobrze. To było w czerwcu 2012 roku, kiedy otrzymałem pocztą kopię wykładów Czapskiego o Prouście. Przysłał mi ją przyjaciel z Paryża, który wiedział, że jestem malarzem i napisałem już kiedyś książkę o Prouście. Myślał, że będę nią zainteresowany, i się nie mylił. Pamiętam, że byłem wręcz oczarowany tymi wykładami. Książka Czapskiego była imponująca i sprawiała wrażenie napisanej z ogromną łatwością. Była inna od wszystkich, które czytałem o Prouście do tej pory, bo nie próbowała zapisać się w kanonie literatury mu poświęconej.

Mikołaj Gliński: Przetłumaczyłeś tę książkę na język angielski i wydałeś ją w 2018 roku, prawie 80 lat po tym, jak została napisana przez Czapskiego po francusku. Czy możesz opowiedzieć, w jakich okolicznościach do tego doszło?

Eric Karpeles: Czapski został schwytany przez Armię Czerwoną podczas bitwy we wrześniu 1939 roku i był przetrzymywany jako więzień w wielu obozach. Oficerzy zostali wtedy oddzielani od zwykłych żołnierzy i, jako że byli dobrze wykształceni, zapoczątkowali serię wieczornych wykładów, które choć trochę pozwoliły im się oderwać od realiów wojennych. Czapski na początku zgodził się wykładać historię francuskiego malarstwa, a następnie zajął się dziełami Prousta. Nie miał ze sobą żadnych książek i musiał odtwarzać teksty Prousta z pamięci, a czytał je po francusku. Właśnie dlatego zdecydował się przeprowadzić swój wykład w tym języku, by łatwiej było mu cytować mistrza. Przywoływanie tych tekstów z pamięci było idealnym oddaniem idei Prousta.

Okładka książki Czapskiego "Stracony czas: Wykłady o Prouście z sowieckiego Gułagu", nigdy nie wydanej w całości po polsku. Książka ta została przetłumaczona na angielski przez Erica Karpelesa i wydana przez NYRB Classics. Fot. NYRB.

Czego nauczyłeś się od Czapskiego o Prouście?

Tak naprawdę trudno jest dowiedzieć się czegoś nowego o Prouście, co pozostałoby wciąż nieodkryte pomimo stu lat od jego śmierci. Wszystko zostało już o nim napisane. Moje podejście do książki Czapskiego w dużej mierze spowodował fakt, że jest ona głównie poświęcona sztuce, a nie literaturze. Wykłady Czapskiego są o tym, jaką rolę odgrywa w życiu sztuka, nie o Prouście jako powieściopisarzu.

Czapski czytał Prousta po francusku i jeden ze swoich pierwszych artykułów mu poświęconych napisał zaraz po tym, jak "W poszukiwaniu straconego czasu" zostało wydane. Napisał recenzję całego dzieła. Ostatnia część powieści ukazała się w listopadzie 1927 roku, a Czapski opublikował w Polsce jej recenzję rok później. To warte odnotowania. Jego wykłady zaś miały miejsce w 1941 roku, kiedy reputacja Prousta nie miała się najlepiej. We Francji nikt go nie czytał w tamtym czasie.

Czy podczas lektury "Straconego czasu" Czapskiego po raz pierwszy pomyślałeś, żeby napisać o nim książkę?

Kiedy tłumaczyłem książkę, myślałem sobie: kim jest ten gość? Dlaczego nie znam tych wszystkich nazwisk? Dlaczego nie wiem nic o historii Polski? O tym, co przeszedł ten kraj. Wtedy przyszło mi do głowy, by dowiedzieć się więcej o Czapskim. Na początku chciałem napisać o nim esej otwierający mój przekład. Im więcej czytałem, tym więcej chciałem wiedzieć, i tak przez lata. Za każdym razem, kiedy dowiadywałem się czegoś o Czapskim, było to wspaniałe, zaskakujące albo bardzo mi bliskie. Doświadczenie jego niesamowitej energii poprzez jego teksty sprawiło, że chciałem o nim pisać.

Piszesz o tym, jak ważne było dla Ciebie pierwsze spotkanie z obrazem Czapskiego, twarzą w twarz.

Kiedy zdecydowałem się napisać tę książkę, poleciałem do Paryża i poznałem tam Richarda Overstreeta, który był częścią kręgu polskich emigrantów w Paryżu, wraz z Kotem Jeleńskim i Leonor Fini. Poprzez Jeleńskiego poznał on Czapskiego, ale nie znał go zbyt dobrze. Poradził mi, żeby spotkać się z Wojciechem Karpińskim. Tak się stało. W jego mieszkaniu po raz pierwszy widziałem obraz Czapskiego, olej na płótnie zatytułowany "Młody mężczyzna przed de Staëlem". Przedstawiał on postać ukazaną od tyłu, intensywnie studiującą abstrakcyjny obraz Nicolasa de Staëla – malarza rosyjskiego pochodzenia, którego twórczość była dla Czapskiego bardzo ważna. Obraz ten to coś na kształt powieści szkatułkowej. Odbiorca widzi na nim kogoś patrzącego na obraz i w ten sposób ogląda akt, w który sam jest włączony.

Podczas rozmowy z Karpińskim powiedziałem mu, że pracuję nad trylogią. Chciałem napisać tłumaczenie, biografię i książkę o sztuce Czapskiego, monografię jego obrazów. Karpiński powiedział mi potem, że gdy to usłyszał, uznał mnie za szalonego. Usłyszałem, że cieszy go mój entuzjazm, ale nie widzi szans na powodzenie całego projektu…

W książce mówisz, że z Czapskim spotkaliście się "na końcu ołówka".

To cytat z dziennika Czapskiego. Pisze w nim o rysowaniu tulipanów, które kupił. Mówi o tym, jak nagle coś wyjątkowego powstało na jego oczach. O tym, jak poczuł, że naprawdę widzi te tulipany i o tym, że to co go z nimi łączyło było na końcu ołówka, którym rysował.

Nie rozumiałem tego do końca, gdy po raz pierwszy zacytowałem te słowa. Dopiero kiedy przeczytałem ukończoną, opublikowaną wersję książki, zrozumiałem, że mnie i Czapskiego łączy nie tylko rysunek. Łączy nas też pisanie. Tak więc ta podwójna jakość elementów wizualnych i werbalnych stała się jednością. Tak się właśnie spotkaliśmy: dzięki słowom i obrazom.

To ważne, ponieważ wydaje mi się, że dla większości czytelników Czapski jest przede wszystkim emigrantem i pisarzem, nie malarzem. A napisałeś książkę właśnie o Czapskim malarzu.

Tak i zgodnie z tytułem moja książka to biografia malarza. Wydaje mi się, że Czapski nigdy nie był w Polsce traktowany poważnie jako malarz. Ma to dużo wspólnego z tym, że w Polsce był on znany głównie jako pisarz na emigracji i osoba publiczna, świadek tragedii w Katyniu. Malarstwo nigdy nie było czymś, przez co ludzie go postrzegali, pomimo, że on uważał malarstwo za sens swojego życia.

Czy twoje podejście do malarstwa Czapskiego zmieniało się z czasem?

Przed tym jak widziałem obraz Czapskiego u Karpińskiego, sporo o nim czytałem, przejrzałem wszystko, co tylko mogłem znaleźć w internecie. Nie było wtedy żadnej książki o Czapskim po angielsku. Pamiętam, jak myślałem: "w porządku, te zdjęcia są naprawdę fascynujące", ale… byłem również trochę rozczarowany. Kiedy jakiś malarz pisze o Prouście, chcesz, żeby podobały ci się jego obrazy. I wtedy zdecydowałem pomyśleć o swojej twórczości. Doszedłem do wniosku, że gdybym zobaczył swoje obrazy w internecie albo w jednym z katalogów, pewnie też nie byłbym nimi zainteresowany. Właśnie wtedy postanowiłem zobaczyć obrazy Czapskiego na żywo. Tylko tak mogłem ich naprawdę doświadczyć. Moment, w którym zobaczyłem po raz pierwszy obraz Czapskiego u Karpińskiego, był dla mnie przełomowy. Miałem wtedy okazję doświadczyć go, zobaczyć jego powierzchnię, poznać sposób, w jaki Czapski nakładał farbę na płótno: czystość, nasycenie kolorów, energię wydobywającą się z obrazu, który sprawiał wrażenie, jakby unosił się przy ścianie. To dzieło zapamiętałem jako ogromne płótno, a w rzeczywistości jest ono nieduże. Po prostu wrażenie, jakie na mnie zrobiło, było większe niż sam obraz.

Wtedy pomyślałem, że może warto zaryzykować i spróbować znaleźć więcej obrazów Czapskiego, zobaczyć, co mogę dzięki nim zdziałać. Pierwszy kontakt z jego sztuką uświadomił mi, że za jego twórczością kryje się jakaś historia. To właśnie przez tę historię pierwsze spotkanie z jego obrazem było dla mnie takie wyjątkowe. Nie mówię tego, żeby przekonać kogokolwiek do jego prac. Chcę po prostu powiedzieć, że życie malarza, który w pełni oddaje się swojej twórczości, jest naprawdę wspaniałe. Jako artyści nie wszyscy jesteśmy Picassami czy Matisse’ami. Od innych ludzi zależy to, czy postrzegają nas jako artystów, czy nie. My nie tworzymy sztuki, tworzymy obrazy. To jest coś, co w ostatnim czasie jest często kojarzone marketingowo. Dzisiaj wszyscysą od razu postrzegani jako artyści. Bardzo nie lubię wyrażenia "tworzyć sztukę". Sztuki się nie tworzy. My, artyści, możemy jedynie robić to co robimy, a to potem samo znajduje swoje miejsce w świecie. To, czy to co tworzysz, jest sztuką, czy nie, nie zależy od ciebie. Czapski i ja mamy podobne zdanie w tej kwestii, oboje jesteśmy malarzami; on wyrażał się bardzo jasno w tym temacie i ja robię to samo.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Strony z dziennika Czapskiego pisanego podczas wojny, fot. "Prawie Nic" (wydanie polskie) / Noir Sur Blanc

Obrazek

eric-karperele-interview-czapski-1.jpg

Czy możesz powiedzieć, której tradycji malarskiej Czapski zawdzięcza najwięcej? Poprzez całe jego życie był on konsekwentnie malarzem figuratywnym.

Myślę, że możemy powiedzieć o nim, że był ze szkoły École de Paris, która składała się z malarzy pochodzenia niefrancuskiego, przebywających w Paryżu w tamtym czasie. Oni wszyscy pracowali wtedy w entuzjastycznej atmosferze, która była skutkiem zmian w malarstwie zapoczątkowanych po śmierci Cézanne'a w 1906 roku i trwała aż do momentu, kiedy impresjonizm wyszedł z mody. Czapski skończył École de Paris, ale w latach dwudziestych cały czas szukał swojego stylu malarskiego. Dla polskiej publiczności jego miejsce w historii sztuki jest powiązane z kapizmem, kierunkiem malarskim, który zdominował polską sztukę w drugiej dekadzie dwudziestolecia międzywojennego. Wraz z innymi jego przedstawicielami Czapski pojechał do Paryża z Krakowa na sześć tygodni, lecz pozostał tam siedem lat. Ich hasłem było "Peinture! Peinture!", streszczające zainteresowanie kolorem, tworzeniem "dobrego" i "czystego" malarstwa. Kapiści uważali, że dzieło sztuki istnieje samo w sobie. Celebrowali kolor i wolność wyboru, odrzucając historyczno-religijną tematykę.

Co Czapski, jako malarz, robił najlepiej?

Był ogromnie oddany światu wizualnemu, wrażeniu widzenia czegoś i chęci uchwycenia tego czegoś w swojej twórczości. Nazywał to wizją, chciał uwieczniać wizję. W jego dziennikach i wspomnieniach ludzi, którzy go znali, jest mnóstwo historii, kiedy Czapski, będąc z kimś, widzi coś i nagle musi przeprosić rozmówcę i się oddalić, wrócić do swojego studia, namalować to, dopóki jeszcze ma to "coś" przed oczami. Taka postawa nie była wtedy częsta, ponieważ dominowała abstrakcja. Myślę, że teraz się do tego wraca. Jest coś takiego w obrazach Czapskiego, co wydaje mi się nieprawdopodobnie współczesne. Jego w ogóle nie obchodzą problemy kompozycyjne czy techniczne. To trochę tak jak dzisiaj, gdy artyści chcą pozostać z dala od tego całego boomu na abstrakcję z połowy XX wieku. To wszystko oczywiście sprawiło, że malarstwo się bardzo rozwinęło, ale nie wszyscy muszą z tego korzystać. Czapski nigdy nie był pionierem, jego ambicje leżały gdzie indziej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Opera Leśna" i "Autoportret w Lustrze", dwa obrazy Czapskiego z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, polskie wydanie "Prawie nic", fot. Noir Sur Blanc

Obrazek

eric-karperele-interview-czapski-2.jpg

Prace Czapskiego są również bardzo przystępne. Bardziej niż twórczość innych kapistów, takich jak Piotr Potworowski czy Artur Nacht-Samborski, którego prace są dobre, ale trochę przewidywalne. Ogólnie rzecz biorąc, Potworowski i Nacht-Samborski znaleźli swój schemat i go powtarzali. Czapski nigdy tego nie robił. Przez całe życie rozwijał się i ewoluował jako artysta, jako malarz. Właściwie to myślę, że jego najlepsze prace powstały po tym, gdy skończył 80 lat, i to dla mnie, jako malarza, jest bardzo inspirujące: myśleć, że możesz pracować i pracować i nagle coś się przed tobą otwiera. W książce piszę, że gdyby Czapski musiał zmienić swój styl, żeby uzyskać rozgłos, wolałby pozostać w cieniu, byle pozostać wiernym temu, w co głęboko wierzył. Uczciwość i prawda to coś, co jest obecne we wszystkich aspektach życia Czapskiego.

Wojna była ważnym momentem w życiu Czapskiego. Wielu jego przyjaciół zginęło w Katyniu. Jego cudownie ominął ten los, ale Katyń i tak w pewien sposób odcisnął się na jego życiu. Czy powiedziałbyś, że te "polskie obowiązki" powstrzymały go od bycia lepszym malarzem?

To na pewno powstrzymało go od bycia malarzem. W latach czterdziestych Czapski namalował tylko jeden obraz. To było w Bagdadzie, gdzie trafił wraz z armią Andersa. Jakiś znajomy dał mu farbę i płótno – było to jego jedyne płótno. Czy to go powstrzymało od bycia lepszym artystą? Kto to może stwierdzić… Jego prace z przed wojny i te namalowane po niej nie są znacząco inne. Nie powiedziałbym, że są one połączone jakimś jednym tematem, ale w latach trzydziestych w Warszawie, gdzie Czapski malował w swoim studio, naprawdę mógł coś osiągnąć. Miał 30 lat i trochę zmagał się z własną twórczością, a to dobry czas dla malarza, żeby się szarpać, czas podejmowania decyzji. I właśnie w samym środku tej podróży w głąb siebie, poszukiwania własnego stylu, nagle mija 10 lat, w czasie których Czapski nie był w stanie malować.

Józef Czapski w mundurze wojskowym, 1943, fot. internet

Ale rysował.

Rysowanie było bardzo ważne, żeby jakoś przetrwać tę przerwę. Czapski zawsze rysował, zawsze miał ze sobą ołówek i szkicownik. W ten sposób ćwiczył swoją koordynację ręka-oko, by nie zanikła. Poprzez całe swoje życie szkicował, obserwował ludzi, przedmioty, kwiaty i je uwieczniał, zawsze pisząc nazwy kolorów na swoich rysunkach. To pokazuje pewien rodzaj desperacji lub głodu: "Chcę to zobaczyć w kolorze! Tak chcę to zapamiętać!". To jest jego koncepcja, w której ważne miejsce zajmuje właśnie kolor.

Kiedy wrócił do malowania?

W 1949 namalował swój pierwszy autoportret od 10 lat. Myślę, że był to dla niego kluczowy moment, bo musiał wszystko zacząć od początku, jak sam powiedział, od zera. Oczywiście trochę przesadzał. Jako malarz często nie masz szansy zacząć dwa razy. Być może to była zaleta, bo mogło to sprawić, że był lepszym malarzem. Bez ciągłości, zaczynając jeszcze raz, już jako starsza osoba, 40-latek, z zupełnie innym podejściem do pracy niż to, które charakteryzowało go, gdy miał 20 lat, musiał podejmować nowe decyzje, na nowo poświęcić się temu trybowi życia.

Nie odnosi się wrażenia, aby doświadczenie Czapskiego jako świadka najważniejszych wydarzeń XX wieku przekładało się na malarstwo. Tematyka jego obrazów to najczęściej banalne sceny z życia codziennego. Jak kiedyś powiedział pewien krytyk i co zresztą stało się tytułem jednej z twoich książek, te sytuacje są "prawie niczym".

Czapski nie był zainteresowany ukazywaniem na obrazach swojego bólu i cierpienia, utraty bliskich. Myślałem o tym, kiedy oglądałem "Katyń" Wajdy. To film "hollywoodzki" w takim sensie, że opowiada historię z pomocą przystojnych aktorów ubranych w czyste kostiumy. Jest w nim pewna powierzchowność, mimo że opowiada wspaniałą historię i, czego jestem pewien, powstał prosto z serca Wajdy – jego ojciec zginął w Katyniu. Ale gdy po raz pierwszy widziałem "Katyń", pomyślałem: tego właśnie Czapski nie chciał robić, nie chciał pokazywać czegoś, co nie może zostać pokazane w pełni prawdziwie.

O tym, co Czapski widział i przeżył, można pisać, ale nie można tego oddać wizualnie, przynajmniej tak twierdził on sam. Historyczne i religijne tematy, które dominowały wtedy w polskiej sztuce, nie były jego tematami. Jeden z jego obrazów, który dla mnie łączy się z tym, co Czapski przeżył jako świadek ważnych wydarzeń w dziejach Polski, to "Białołęka, 1982". Pokazuje on pięciu członków Solidarności, którzy byli internowani w więzieniu w Warszawie. To jego pierwszy i jedyny obraz o tematyce historycznej. Namalował go po tym, jak zobaczył zdjęcia tych pięciu mężczyzn, które krążyły poza granicami Polski. Do namalowania tego obrazu zmusiły go przemyślenia nad więzieniem i przetrzymywaniem związkowców. Dla mnie ten obraz przedstawia cały patos, który byłby pewnie obecny w obrazach poświęconych Rosji w latach czterdziestych, gdyby powstały.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazy "Białołęka 1982" i "U Okulisty", z kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie (prezent od Ryszarda i Barbary Aschliemann), polskie wydanie "Prawie nic", fot. Noir Sur Blanc.

Obrazek

eric-karperele-interview-czapski-4.jpg

W książce piszesz, że jest również ciemniejsza strona Czapskiego artysty.

Odkrycie Goi w Hiszpanii, w 1930 roku, niesamowicie dodało Czapskiemu otuchy. Dotyczyło to faktu, że Goya mógł malować zarówno to, co widział na własne oczy, jak i to, o co go proszono, gdy pracował jako artysta dworski, malując rodzinę królewską. Robił to spektakularnie, z wielkim rozmachem, werwą i entuzjazmem. Jednak w Muzeum Prado Czapski zobaczył również ciemne i ponure, czarne obrazy Goi, które ukazywały jego duszę, cierpienie, tajemnice życia i jego ciemną stronę. To go przekonało. Wcześniej nie wiedział, jak mógłby pokazać te dwie strony osobowości w obrazach. Ten dualizm i wewnętrzny konflikt był dla niego trudny z oczywistych powodów. W niektórych z jego obrazów pokazana jest tylko jedna strona jego osobowości, natomiast w innych ujawnia się ta druga, czasem ciemniejsza.

Czapski pracował każdego ranka. Malował martwą naturę, a czasem niewidomego, którego widział na stacji metra, czy żebraka siedzącego na ulicy. W jego obrazach czuć empatię. Dla mnie to wyjaśnia, dlaczego ludzie często nie postrzegają jego wszystkich obrazów jako spójnej całości. Poprzez moją książkę, w tym piękne reprodukcje na końcu, mam nadzieję pokazać całą masę możliwości, z których Czapski korzystał w swojej sztuce. To, czy odniósł sukces jako artysta czy nie, jest dla mnie bez znaczenia. Trzeba dokładnie przyjrzeć się każdemu z jego obrazów, zanim oszacuje się wartość jego całej twórczości.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Józef Czapski (wraz ze Zbigniewem Herbertem, w tle) podczas wystawy w Paryżu, 1958, fot. Władysław Sławny / Forum

Obrazek

jozef_czapski_slaw_080917_02.jpg

Który aspekt charakteru Czapskiego doceniasz najbardziej?

Jako człowieka, malarza, pisarza? Wszystkie te wcielenia łączy wielka uczciwość, z jaką do wszystkiego podchodził. Myślę, że to właśnie najbardziej u niego doceniam: dyscyplinę, uczciwość i szczerość… Czasem Czapski sprawia wrażenie, jakby sam wytworzył w sobie te wartości i to właśnie przyciągało ludzi. Myślę, że w dzisiejszych czasach te cechy są bardzo atrakcyjne, pomocne i wręcz niezbędne. To ważne, żebyśmy mogli się z nimi utożsamiać. Właśnie one tak mnie ujęły w Czapskim. Często mówimy o ludziach uczciwych jakby to miało jakieś negatywne konotacje, jakby sugerowało brak jakiejś innej, ważnej cechy. Ale nie w przypadku Czapskiego. On jest uosobieniem roztropnego, troskliwego intelektualisty, pełnego obaw, lecz także i determinacji.

Rozmowa została przeprowadzona w j.angielskim, tłumaczenie: MM

Język Polish