Adam Mickiewicz jako poeta białoruski, czyli zagadka niewidzialności

adam_wislocki_tuhanowicze_park_i_brzoza_mickiewicza_polona_1923.jpg, default, Tuhanowicze, park i brzoza Mickiewicza, fot. Adam Wisłocki, 1923 / Polona.pl

#literatura

Jego utwory przesycone są białoruskimi motywami i przepełnione białoruską duchowością, on sam dumny był ze swojej regionalnej tożsamości. Dlaczego więc tak trudno jest nam zobaczyć w Adamie Mickiewiczu poetę białoruskiego? I dlaczego warto to zrobić?

Przyglądamy się “białoruskiemu wiatrowi”, który przenika życie i dzieło Adama Mickiewicza, od najmłodszych lat na Nowogródczyźnie, przez “Ballady i romanse” i “Dziady”, po pisane na emigracji “Pana Tadeusza” i liryki lozańskie. Zastanawiamy się, dlaczego Białoruś nie stała się nigdy “Szkocją” polskiego romantyzmu, oraz co sprawiło, że ta fundamentalna i po części oczywista “białoruskość” Wieszcza tylko z trudem znajdowała artykulację w polskiej nauce – a nawet dziś niełatwo przebija się do powszechnej świadomości, pozostając wciąż częściowo ukryta.

Pan Mićkiewicz-Dymitrowicz…

Urodził się, jak tyle już razy napisano, w Zaosiu albo Nowogródku, na obszarze dzisiejszej Białorusi. Obszar ten jednak w tym czasie znajdował się w granicach Imperium Rosyjskiego, a nieco wcześniej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a jeszcze wcześniej w sercu Wielkiego Księstwa Litewskiego. Te wszystkie warstwy, w przypadku terenów, które dzisiaj często określa się też mianem wielokulturowego “pogranicza”, mają swoje znaczenie i częściowo sprawiają, że tak trudno mówić o “białoruskim” Mickiewiczu. Ale jednak spróbujemy.

Zacznijmy od jeszcze innego początku, czyli od nazwiska. Nazywał się Mickiewicz, choć sam wolał o sobie mówić (i tak się podpisywał) Mićkiewicz. “Mićka” to białoruskie zdrobnienie od popularnego na tych terenach wschodnio-chrześcijańskiego imienia Dzmitrij, (popularnego dzisiaj w Białorusi w formie Źmicier), czyli Dymitr. Ta etymologia podpowiada, że przodkowie Mickiewicza należeli najprawdopodobniej do lokalnej ludności białoruskiej, zapewne prawosławnej, będącej autochtonicznym etnosem na tym obszarze.

Prawdopodobnie parę pokoleń przed narodzinami poety jego przodkowie zaczęli się polonizować, a więc asymilować do – dominującej na terenach dawnego Wielkiego Księstwa po unii z Koroną i atrakcyjnej dla lokalnej szlachty – kultury polskiej. W ten sposób Mickiewicz urodził się w polskim dworku, pośród polskiego języka i zapewne polskojęzycznej służby – ale była to polskość specyficzna, bo poddana długotrwałym wpływom lokalnej kultury białoruskiej i żyjąca z nią w pewnej symbiozie i permanentnym kontakcie.

Nowogródczyzna zaś, zwłaszcza wiejska, na której wychował się przyszły poeta, stanowiła tereny w przeważającym stopniu zamieszkane przez ludność białoruską, gdzie po białorusku mówiła niekiedy też szlachta. W każdym razie jest bardzo prawdopodobne, że Mickiewicz od dziecka stykał się z językiem białoruskim, znał go dobrze, nieobce mu też zapewne były białoruskie zwyczaje i kultura.

Po białorusku… w filomackim kręgu

Thumbnail — Widok Nowogródka w okresie międzywojennym, fot. Jan Bułhak/www.audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Związki z białoruską kulturą utrzymywały się także w trakcie lat szkolnych Mickiewicza, w polskim liceum w Nowogródku. Miasteczko to, jak zauważają badacze, ówcześnie niewiele różniło się od okolicznych wsi i zaścianków, więc życie szkolne, jak pisał Ignacy Domeyko, było też raczej wiejskie. Bliższe spotkania z ludnością białoruską inicjował najlepszy przyjaciel Mickiewicza z tego okresu, Jan Czeczot. Jak wspominał później ich wspólny kolega z uniwersytetu wileńskiego, Ignacy Domeyko, “[d]waj nasi studenci szkoły nowogródzkiej od najwcześniejszych lat znali dobrze lud nasz, polubili jego pieśni, przejęli się jego duchem i poezją; [...]. Przypatrywali się kiermaszom, targom i odpustom, bywali na weselach chłopskich, dożynkach i pogrzebach”.

W takich okolicznościach dorastał Mickiewicz, i wraz z Czeczotem te quasi-etnograficzne zainteresowania zabrali ze sobą do Wilna, gdzie jako studenci i członkowie-założyciele Koła Filomatów, zaszczepili je kolegom. Zresztą nie tylko oni znali język i kulturę białoruską. Jak tłumaczy językoznawczyni Elżbieta Smułkowa, zainteresowanie białoruszczyzną wśród filomatów “wynikało zarówno z codziennego porozumiewania się po białorusku (Czeczot i Zan), jak i ze społecznego programu filomatów, polegającego na poznawaniu obyczajów i języka ludowego oraz działalności na rzecz podnoszenia oświaty, a co za tym idzie, gospodarki wiejskiej”.

Białoruskie piosenki i przyśpiewki były chętnie śpiewane w Mickiewiczowskim kręgu przyjaciół podczas filomackich uroczystości. Czeczot, który w przyszłości miał zasłynąć jako wydawca białoruskich piosenek ludowych, w latach studenckich pisał nawet w tym języku własne okolicznościowe wiersze, wśród nich “Da pakincież horła drać”, “Lisiczka, żouty hrybok…”, czy ułożony na przyjazd Mickiewicza “Jedziesz mileńki Adam”. (“Na szapcy siny baran / Chto by dumau szto on pan”). Podobno piosenki takie skwapliwie podchwytywał Tomasz Zan, niekiedy nawet dorabiał do nich melodie i nucił je obok rzeczywistych piosnek ludowych.

Białoruskie piosenki ludowe lubiła też śpiewać młodzieńcza miłość poety, Maryla Wereszczakówna. Jedna z tych pieśni, o przepiórkach - zapewne ze względu na swoją aluzyjną frywolność - zapadła Mickiewiczowi szczególnie w pamięć. Jej refren brzmiał: "Nie dau Boh, nie dau Boh, kaho ja chacieła".

To wreszcie Zan i Czeczot, naczelni filomaccy białorusofile, zaczęli jako pierwsi pisać ballady. Te fantastyczne utwory, osadzone w lokalnej geografii (Świteź, zamek nowogródzki) i oparte w dużym stopniu na lokalnym białoruskim folklorze (szczupak kołdyczewski!) stały się inspiracją i punktem odniesienia dla pierwszych Mickiewiczowskich prób romantycznych.

Naturalnie poeta bardzo szybko zdystansował kolegów pod względem poziomu artystycznego - same zaś utwory weszły niebawem do wydanego w czerwcu 1822 r. pierwszego tomu “Poezji”. Jako “Ballady i romanse” stały się dziełem założycielskim polskiego romantyzmu i - już na wieki - arcydziełem polskiej poezji. No właśnie: tylko ile w nim polskości?

Ballady i romanse białoruskiego pogranicza

To, że bardzo wiele utworów zawartych w “Balladach i romansach” ma swoje źródło w lokalnym folklorze, sugerował czytelnikom już sam autor. Niektórym z ballad towarzyszą przypisy w rodzaju: “z pieśni gminnej”, “ze śpiewu gminnego” czy jak w przypadku “To lubię” po prostu stwierdzenie: “Ta ballada jest tłumaczeniem wiejskiej pieśni”. Badacze często widzieli w tych deklaracjach znak poetyckiej stylizacji w duchu epoki (fascynacja ludowością). Jednak etnografom i literaturoznawcom bardzo wiele motywów i fabuł zawartych w balladach Mickiewicza udało się z czasem odnaleźć w opowieściach, bajkach czy podaniach białoruskiego ludu. Choć oczywiście, literackie przetworzenie, jakiemu poddał je Mickiewicz, by uczynić z nich arcydzieła nowoczesnej poezji polskiej, było niekiedy znaczne.

To, że ballady mają swoje źródło w autentycznej ustnej tradycji białoruskich mieszkańców Mickiewiczowskich okolic pokazuje też anegdota przekazana przez samego poetę. Wspominając częste w tym okresie (przed 1820 rokiem) odwiedziny w domu Wereszczaków w Płużynach i Tuhanowiczach, gdzie młody Mickiewicz spędzał „całe noce w lasach i nad jeziorami”, wspomniał też poeta spacer z Marylą, podczas którego:

„wysłuchawszy raz bardzo zajmującej bajki, opowiadanej przez rybaka, Marja, obracając się do mnie, zawołała: Oto poezja! Napisz coś takiego! Te wyrazy głęboko się wpiły w duszę moją i odtąd wziąłem swój kierunek poetyczny”.

Z takich między innymi bajek (przy czym trudno sobie wyobrazić, by miejscowy rybak nad Świtezią mówił w innym języku, niż po białorusku) utkane są ballady i romanse, które pisał przez następne miesiące, i które miały na stałe wejść do kanonu polskiej literatury. Opowieści o mieście zatopionym przez wody jeziora, o kobiecie zamienionej w pół-rybę, wodnych rusałkach, o pani, która zabiła pana.

Jak zauważyli badacze, akcja prawie wszystkich ballad zlokalizowana jest na wąskim obszarze w obrębie małej Mickiewiczowskiej ojczyzny: w trójkącie Nowogródek - Mir - Baranowicze. Prawie wszystkie wiążą się z miejscami od dziecka dobrze znanymi poecie, zagubionymi pośród okolicznych borów, kurhanów, ruczajów i jezior, miejsc takich jak Świteź, Ruta, Płużyny, Hnilica (las lub rzeka?), Cyryn, Kołdyczewo, Tuhanowicze. Tę ściśle określoną geograficznie lokalność Mickiewicz zaznaczał też wprost, by przypomnieć tylko ten najsłynniejszy chyba początek wiersza z balladowego cyklu:

Text

Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie,

Do Płużyn ciemnego boru

Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,

Byś się przypatrzył jezioru [...]

Autor cytatu

Adam Mickiewicz, „Świteź”

Miejsca i okolice z "Ballad i romansów" Adama Mickiewicza [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Białoruś, czyli Szkocja polskiego romantyzmu

Takie wykorzystanie folkloru jednego narodu przez kulturę i literaturę innego, dominującego narodu, może upodabniać polski romantyzm do… romantyzmu angielskiego. Także tam, kilkadziesiąt lat wcześniej, romantyzm zaczął się od gestu przechwycenia i przetworzenia lokalnych pieśni i opowieści ludowych przez pisarzy języka angielskiego, autorów takich jak MacPherson, Burns, Scott.

Uderzające jest jednak, że podczas gdy Szkocja czy “szkockość” stała się pewnym rozpoznawalnym kontekstem, a może nawet rodzajem logo całego romantycznego przedsięwzięcia w literaturze brytyjskiej (tak przynajmniej było to później opisywane w historii literatury), w przypadku polskim białoruski substrat pozostał pod powierzchnią widoczności - a przez długi czas wręcz poza zainteresowaniem historyków literatury.

Być może winny jest tu sam poeta, który nie raczył nigdy doprecyzować, o jaką “pieśń gminną” mu chodziło. Jak wiadomo, sam bardzo chętnie posługiwał się określeniami „Litwa” i „litewski”, które choć powszechnie używane przez Polaków w jego pokoleniu i środowisku, w tym kulturowym i etnograficznym kontekście okazują się raczej mylące (z folklorem rdzennie litewskim według badaczy wiążę się ewentualnie jedna tylko ballada cyklu). Ta terminologiczna konfuzja - połączona z późnym wyodrębnieniem się białoruskiego nacjonalizmu - sprawiła, że Białoruś pozostawała dla Mickiewicza i poetów z jego pokolenia czymś oczywistym, jednocześnie nie poddającym się artykulacji. Wszystko to położyło się poniekąd cieniem na karierze słowa i desygnatu pojęcia "Białoruś" w polskim imaginarium - a być może wciąż sprawia, że tak trudno nam zobaczyć białoruskość Mickiewicza.

Dziady, "Dziady" i słowo na “B”

Wydaje się, że całkiem podobnie przedstawia się sprawa z Mickiewiczowskimi “Dziadami” - zwłaszcza ich częścią II i IV, opublikowanymi w 1823 roku jako drugi tom “Poezji”. Ten, pod wieloma względami zupełnie przełomowy utwór, opiera się, jak pamiętamy, na ludowym obrzędzie wspominania przodków. Obrzęd ten jest tematem utworu oraz wyznacza całą jego strukturę, co badacze uznają za zjawisko wyjątkowe w europejskiej literaturze epoki, gdzie takie elementy pełniły co najwyżej rolę ozdobnika czy element gotyckiego sztafażu.

Badacze przez dziesiątki lat spierali się o naturę związku między ludowym autentykiem a przetworzeniem go przez Mickiewicza, zastanawiali się też nad proporcjami elementów pogańskich i chrześcijańskich w samym obrzędzie. Podkreślano fenomen dzieła, które wchłonęło w sobie tak wielką dawkę ludowości. Dużo rzadziej podkreślano “etniczne” i kulturowe pochodzenie obrzędu (tutaj ważną rolę, choć z perspektywy nauki docelowo fałszywą i mylącą, odegrała propozycja Stanisława Pigonia wywiedzenia święta z prawosławnej “rosyjskiej” radaunicy).

Symptomatyczne w tym kontekście jest, że nawet Maria Konopnicka, która poświęciła “Dziadom” 160-stronicową rozprawę, będącą żarliwą i natchnioną obroną ich “ludowego autentyzmu”, ani razu nie wymienia słowa na “B” (Białoruś, białoruski). Zamiast niego, mowa tam po wielokroć o “gminnych” bądź “ludowych” obrzędach i pieśniach. Tak jakby narodowość tego ludu - Konopnicka pisze swoją rozprawkę na przełomie XX wieku - dla polskich elit wciąż pozostawała poza obrębem widzialności. Także późniejsi badacze, jak na przykład Julian Krzyżanowski, dla którego “ludowość” w cyklu Mickiewicza była „wszystkim”, rzadko przyznawali, że była to ludowość białoruska.

Czesław Borys Jankowski, ilustracje do "Dziadów I, II, IV" Adama Mickiewicza [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Niewidzialni białoruscy przodkowie

Dzisiaj, w dwieście lat od powstania utworu i po ponad stuleciu najróżniejszych badań - etnografów, teatrologów, kulturoznawców i białorutenistów - wydaje się więcej niż pewne, że Mickiewicz w swoim utworze odnosił się do białoruskiego obrzędu ludowego, kultywowanego na Nowogródczyźnie przez unitów za czasów jego młodości. (O wrażeniu, jakie obrzęd ten wywarł na nim za dziecka, pisze zresztą Mickiewicz w przedmowie swojego dzieła).

Z autentycznego białoruskiego obrzędu pochodzą prawdopodobnie zarówno “śpiewy obrzędowe, gusła i inkantacje” (z “A kysz, a kysz!” na czele), o których sam Mickiewicz pisał, że “są wzięte z natury”, jak i wiele innych elementów, jak choćby przez długi czas kontestowana postać guślarza. Z obrzędu wywodzi się też cała niezwykła filozofia (pokutowanie za grzechy na ziemi) i swoiste odczuwanie świata przez białoruski lud (związek z umarłymi i kontakt z nimi), które następnie legły u podstaw wyjątkowego światopoglądu, który Mickiewicz zawarł w swoich “Dziadach”.

Co istotne, jak podkreśla Grażyna Charytoniuk-Michiej, jedna z ostatnich badaczek zagadnienia związków Mickiewiczowskich “Dziadów” z białoruskim świętem, taki “obrzęd dziadów był obcy tradycyjnej kulturze polskiej”. Jak zauważa badaczka, to właśnie “II część «Dziadów» wprowadziła do kultury polskiej pojęcie obrzędu wspominania przodków”, która w tej postaci jest w polskiej tradycji nieobecna.

Wydaje się więc, że dopiero teraz, z dużym opóźnieniem i na tak zarysowanym tle, jesteśmy w stanie dostrzec to, co pozostaje absolutnym fenomenem Mickiewiczowskich “Dziadów”. Oto utwór, który stał się arcydziełem polskiej literatury i - po połączeniu z „Dziadami” cz. III - narodowym arcydramatem, zaczerpnął i wchłonął w siebie treści, które bynajmniej nie przynależą do ludowej tradycji polskiej. Ufundowany został na wierzeniach, obrzędzie i duchowości, które zasadniczo przynależą do innego, ościennego narodu. To geniusz Mickiewicza sprawił, że ta “wynaleziona tradycja” stała się następnie dla Polaków najbardziej istotną i niezbywalną częścią ich własnej kultury i tradycji narodowej.

Być może jednak jeszcze większym paradoksem jest fakt, że ten fenomen - a jest to też fenomen białoruskości Mickiewicza - pozostawał przez tak długi czas dla polskich odbiorców w zasadzie niewidzialny.

Pocztówki do "Dziadów" Adama Mickiewicza [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Nuda, kupla i duszeczka, czyli białorutenizmy

Jednocześnie “białoruskość” Mickiewicza nie ogranicza się do źródeł inspiracji w dwóch młodzieńczych dziełach. Białoruski substrat pozostawił też swój ślad w języku poetyckim jego dzieł (również późniejszych) - z perspektywy ówczesnej Warszawy, pełnym prowincjonalizmów, które jednak dla niego pozostawały zapewne słowami zwykłymi czy swojskimi. Były też z pewnością elementem jego prywatnego słownika.

Z białoruskiego pochodzą takie Mickiewiczowskie słowa jak “nagodzić się” (czyli znaleźć się w porę; błr. nahadicca ‘zjawić się w sam czas’), które czytamy w Panu Tadeuszu („Dobrze, mój Tadeuszu, żeś się dziś nagodził / Do domu”). Także słowa ‘nuda’ i “nudno’ zdarza się użyć Mickiewiczowi po białorusku, gdzie ’nuda’ oznacza ‘smutek, troskę’. Kiedy Mickiewicz w “Konradzie Wallenrodzie” pisze, że „Litwince nudno między Litwinami” - oznacza to ni mniej, ni więcej, tylko, że jej smutno.

Mickiewicz pisze po białorusku “busi” zamiast buzi. Białoruskie źródła ma używany chętnie przez Filomatów czasownik ‘dzybać się” (chwiać się). To na tle białoruskiego powstały takie piękne Mickiewiczowskie zdrobnienia, jak kamuszek (błr. kamušok) w “Rybce” albo duszeczka (błr. duszaczka) z “Dziadów”. Przypomnijmy sobie tylko słynne: “Czego potrzebujesz duszeczko?”.

Po białorusku używa Mickiewicz przysłówków “wszystko” w znaczeniu ciągle („A sługa jak na początku, tak wszystko woła niestety” w “Rybce”) i “czysto” w znaczeniu “zupełnie, całkiem”: “Świat ten jest czysta bajka” - pisze Mickiewicz. Tak samo pisał Czeczot - i tak samo zapewne mówili Białorusini, z którymi stykali się poeci.

Podobnie słowa kupla w znaczeniu ‘zakup’ czy kucyja, w sensie ‘wigilia’ (błr. kuccja) są białorusycyzmami bądź białorutenizmami, bo tak te wszystkie słowa profesjonalnie się nazywają. Możemy się jednak domyślać, że dla Mickiewicza były to słowa jak najbardziej naturalne i swojskie, część jego najbliższego, najbardziej naturalnego zasobu językowego.

Świerzop, matecznik i wiatr białoruski (w “Panu Tadeuszu”)

Białoruskim wpływem wytłumaczyć można także kilka mało dziś zrozumiałych momentów w twórczości Wieszcza. Choćby wyrażenie “znaczno” w “Giaurze” (“znaczno, że dusza nie całkiem sczerniała”), które należy rozumieć w znaczeniu “widać że”, odpowiadające dokładnie białoruskiemu značna.

Białoruski może też pomóc rozwiązać odwieczną botaniczną zagadkę Inwokacji “Pana Tadeusza”, czyli zidentyfikować na wpół legendarny świerzop. Według Leszka Bednarczuka poeta miał tu na myśli zapewne ‘rzepak’, bo wileńskie świerzop czy świ(e)rzepa to chwast ‘ognicha’ (z błr. śvirepa). Przy okazji wspomnijmy, że pojawiająca się tuż obok w tekście dzięcielina (gatunek koniczyny) to białoruska dzjacelinia (koniczyna właśnie).

Także inne słynne Mickiewiczowskie słowo, ‘matecznik’, opisane w Ks. IV “Pana Tadeusza” (“Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy”), pochodzi prawdopodobnie z języka białoruskiego. Dziś to oczywiste, że matecznik to ‘ostęp leśny, puszcza’ i przenośnie ‘bezpieczne schronienie’. Jak pisze językoznawca Leszek Bednarczuk, język polski nie znał słowa „matecznik” przed Mickiewiczem, dzięki niemu oba te znaczenia weszły z języka białoruskiego do języka ogólnopolskiego.

Białoruski żywioł przenikający język Mickiewicza dostrzegał też inny mieszkaniec tych stron, nominalny “Litwin”, Stanisław Cat Mackiewicz. Jak pisał Sokrat Janowicz, białoruski pisarz z Podlasia, w sto lat po ukazaniu się "Pana Tadeusza" redaktor wileńskiego "Słowa" nazywał twórczość Mickiewicza "potężnym wiatrem białoruskim", “wydelikacającym dość obcesową polszczyznę, przydającym jej miękkości, łagodności, łaskawości”. Dodajmy, że ten wiatr przenika całą twórczość Mickiewicza. Być może, w sposób mniej dla nas dziś uchwytny, stanowił także o jego najbardziej intymnej tożsamości.

Język własny, czyli jak mówił pan Mićkiewicz

Oprócz białorutenizmów, badacze odnaleźli także w języku Mickiewicza szereg innych cech charakterystycznych dla języka obszaru wileńsko-nowogródzkiego, które znajdują analogie w zjawiskach występujących w języku białoruskim. Co więcej, możemy się też domyślać, że wiele z tych charakterystycznych cech języka dzieła Mickiewicza w zakresie fonetyki, morfologii czy składni, znajdowało odzwierciedlenie w jego własnym języku mówionym, takim, jakiego używał na co dzień.

I tak, badacze zauważyli, że u Mickiewicza bardzo często ogólnopolskie zbitki śl/śn - pod białoruskim wpływem - przyjmują postać szl/szn. Mickiewicz pisze więc: “Bilet przyszle mój szpieg nieznajomy” - i możemy założyć, że podobnie mówił. Analogicznie zamiast wiśnia pisze “wisznia”, a zamiast zwierz i żmija - źwierz i źmija. Tym samym, można się domyślać, że mówił też “nieźmiernie”, “pośpieszał”, “pełźnie”.

Na poziomie składni charakterystyczne było u niego inne niż ogólnopolskie użycie zaimków, jak w takich wyrażeniach “[M]nie snu nie ma” lub “[C]oś mu zabolało w łokciu”, w “Tukaju”. Nie dziwmy się więc, jeśli w korespondencji Mickiewicza natkniemy się na zdanie: “głowa mi boli i kilka razy na womity porywało”. Podobnie, konstrukcje z bezokolicznikiem po czasowniku (zamiast zdania podrzędnego), znane z Mickiewiczowskich wierszy (“Stał w progu witać gościa” lub “uciekł w głębszem schować się ukryciu”), tłumaczą się na gruncie białoruskim, gdzie są czymś zupełnie normalnym.

Jak w białoruskim, czyli bez negacji, używa Mickiewicz zaimka (do)póki: “póki się wszystko rycerstwo obudzi” czytamy w “Grażynie”. I możemy być pewni, że nikt raczej nie oskarżyłby Wieszcza, że użycie tego zaimka jest rusycyzmem (jak to ma dzisiaj niekiedy miejsce w szkołach).

Podobnie jak jego filomaccy koledzy Zan i Czeczot, odmienia Mickiewicz słowa “czerpać” i “tupać” inaczej niż w dzisiejszej polszczyźnie (“Piękna Litwinka, co jej czerpa wody”, “Rykow gniewa się i dąsa, tupa nogami”). Mickiewicz używa też słowa mózg w liczbie mnogiej: “Zdarłby mu czaszkę z mózgów jak kapelusz z głowy” - w taki sposób rzeczownik ten funkcjonuje po białorusku. Z tytułu młodzieńczego wiersza wiemy zaś, że inne słowo na ziemniaka było dla niego rodzaju żeńskiego (ta „Kartofla”). Nie musimy dodawać, że tak samo jak po białorusku.

Choć cechy te mogą wydawać się błahe i nic nie znaczące, powinny być dla nas ważne, ponieważ pośrednio wskazują na to, jak mógł mówić sam Mickiewicz. Jak wiadomo, do końca życia zachował język mówiony nacechowany regionalizmami i - jak przystało na “starego Litwina”, kultywującego swój regionalny partykularyzm - był dumny ze swoistych, z perspektywy ogólnopolskiego języka literackiego, prowincjonalnych cech swojej mowy. Dowodzi tego także jedno ze wspomnień córki poety Marii Goreckiej:

“Nieraz słysząc nas mówiących, wzdychał, że mamy akcent bezbarwny, cudzoziemski: on byłby chciał słyszeć w naszych ustach tę mowę śpiewną litewską, która nade wszystko była mu miła.”

Zauważmy tylko, jak po raz kolejny w cytacie tym pojawia się przymiotnik “litewski”, wymazujący faktyczną “białoruskość” tych językowych cech. Cytat ten pokazuje też wagę mało uchwytnych w tekście pisanym cech języka mówionego. Przyjrzymy się mu za chwilę na papierze.

“Ta woda widzę dokoła”, czyli białoruskie liryki lozańskie

To, że białoruskie prowincjonalizmy - a tym samym białoruski ślad jego osobowości - towarzyszyły Mickiewiczowi przez całe życie i bynajmniej nie ograniczały się tylko do utworów wczesnych czy “lokalnych” (jak “Ballady i romanse”, “Konrad Wallenrod” czy “Grażyna”), pokażemy jeszcze na dwóch drobnych, lecz dobitnych przykładach

Taki białoruski trop pojawia się w jednym z ostatnich, a zarazem najsłynniejszych utworów wieszcza - pisanym w 1838 roku nad Jeziorem Genewskim liryku “Nad wodą wielką i czystą”. Jak pamiętamy, utwór ten zawiera wersy, w których podmiot liryczny mówi:

Tę wodę widzę dokoła

I wszystko wiernie odbijam,

Tymczasem, jak zauważa językoznawczyni Elżbieta Smułkowa, w wersji rękopiśmiennej tego wiersza w tym wersie spotykamy się z lekcją: “Ta woda widzę dokoła”! Właśnie tak napisał to Mickiewicz, a więc stosując formę biernika liczby pojedynczej charakterystyczną dla języka białoruskiego i “wymowy litewskiej” języka polskiego. Jak pisze Smułkowa, takie użycie - jak i inne tego typu użycia uznawane za prowincjonalizmy - były z języka poetyckiego wieszcza, jeszcze nawet za jego życia, rugowane, niwelowane i sprowadzane do ogólnopolskiej “normy”. Można się zastanawiać, ile jeszcze takich ‘nieprawilnych’ momentów wyparowało z języka poety w procesie dostosowywania go do roli narodowego Wieszcza.

Tak więc, podczas gdy “woda” z tego liryku stała się symbolem egzystencjalnego doświadczenia poety, a co za tym idzie przedmiotem nieskończonej ilości interpretacji (a także żywym symbolem męki licealistów), lekcja “ta woda” (zawarta w rękopisie) może być dla nas śladem czegoś jeszcze bardziej ulotnego: echem głosu Mickiewicza, śladem jego litewskiej (czyt. białoruskiej) części tożsamości, najbardziej intymnej i wewnętrznej, bo wyrażającej się w tym, jak mówił: w głosie, intonacji, charakterystycznym zaśpiewie i “kresowej” kadencji - a więc tych wszystkich aspektach języka, które z samej natury zapisu umykają rejestracji w ramach tradycyjnych nośników piśmienności. W tym wszystkim, co stanowi o czyjejś niezbywalnej specyfice, a więc osobowości.

Nie szukając daleko, na inny znamienny białorusycyzm natkniemy się w najsłynniejszym liryku lozańskim “Polały się łzy me czyste, rzęsiste…”. Jak wszyscy wiemy, Mickiewicz określił w nim swoją młodość jako “górną i durną”. To ostatnie słowo - dla nas dziś dość przejrzyste - nie było wcale oczywiste dla czytelników poety, w związku z czym we wczesnych wydaniach jego utworów było ono przez wydawców wyjaśniane. Przy czym jako synonim podawano słowa ,,zuchwały“, “pyszny". Gabriel Korbut, autor „Literatury polskiej”, który jako jeden z pierwszych zwracał uwagę na elementy białoruskie w języku pisarza, wskazywał na białoruski źródłosłów tego słowa, pisząc: “«durny» odpowiada polskiemu odurzony (oszołomiony), a tu znaczy po prostu: nierozsądny, lekkomyślny”. Po czym konkludował: “[A] przecież, jak się Mickiewicz zapatrywał na tę swoją młodość, nie może być obojętnem dla badacza”. Istotnie, tym bardziej dla nas nie jest obojętne, że pisząc jeden z najbardziej przejmujących swoich wierszy, sięgnął właśnie po słowo białoruskie.

W poszukiwaniu białoruskiego wiersza Mickiewicza

Oczywiście ostatecznym potwierdzeniem “białoruskości” Mickiewicza mógłby okazać się napisany w tym języku wiersz poety. W świetle tego, co wiemu o jego znajomości języka białoruskiego, wydaje się to zupełnie możliwe. Zwłaszcza w kontekście młodzieńczych, lokalnych, etnograficznych zainteresowań filomackich, zwyczajowych improwizacji przy okazji imienin. Jak wspominaliśmy, wiersze po białorusku - adresowane także do samego poety - wykonywał w takich okolicznościach jego najbliższy przyjaciel z tamtych czasów, Jan Czeczot. Jak pisał białoruski badacz Adam Maldzis, “Od wykorzystania białoruskich piosenek i bajek (Adam Mickiewicz), ich tłumaczenia na język polski (Jan Czeczot), pozostawał tylko krok do twórczości w języku białoruskim”. Stąd zasadne jest pytanie: Czy Mickiewicz mógł taki krok wykonać i czy rzeczywiście napisał coś po białorusku?

Przez poprzednie stulecie takiego białoruskiego wiersza Mickiewicza - w archiwach, zbiorach, pośród wierszy anonimowych czy o niepewnym autorstwie - poszukiwano dość usilnie. Przy czym robili to głównie badacze białoruscy, dla których kwerendy te stały się poniekąd poszukiwaniem Świętego Graala białoruskiej mickiewiczologii. W końcu taki wiersz mógłby być ostatecznym dowodem i legitymizacją białoruskich roszczeń do poety.

Dociekania te przyniosły kilka interesujących propozycji, z których żadna nie zyskała jednak powszechnej akceptacji. Jak dotąd po raz ostatni, już w XXI wieku, z poważną hipotezą wystąpił zasłużony badacz polsko-białoruskich związków literackich Adam Maldzis. W 2016 roku badacz zaproponował, by mało znany wiersz “Fantazya Biało-ruska” przypisywany wcześniej Czeczotowi, przypisać jednak Adamowi Mickiewiczowi. Odkrycie wywołało nie lada sensację, ale nie zyskało powszechnego uznania. Atrybucję taką podważał między innymi profesor Mikołaj Chaustowicz z Instytutu Białorutenistyki UW. Oprócz kwestii czysto historycznych, w tekście "Fantazyi" dostrzegał cechy języka białoruskiego charakterystyczne dla okolic Witebszczyzny, leżącej dużo dalej na wschód od rodzinnych stron Mickiewicza.

Wydaje się, że wobec braku poetyckiego śladu w postaci wiersza czy nawet jego fragmentu, tym bardziej cenny może okazać się każdy inny namacalny ślad relacji Mickiewicza z białoruszczyzną. Taką rangę ma być może znalezisko pisarza Sokrata Janowicza, poczynione niegdyś na marginesie starej bibliotecznej książki:

“Trafiłem kiedyś w bibliotece naukowej w Londynie na autograf Adama Mickiewicza, który zapamiętałem: "Na Bożym sudzie - usim u sraku budzie!". Bez daty owa figlarność, lecz na pewno napisana w latach Wielkiej Emigracji, o czym świadczy imię i nazwisko niegdysiejszego właściciela książki”.

Czy to białoruskie zdanie (a może wiersz?), które w tłumaczeniu na dzisiejszą polszczyznę mogłoby brzmieć: “Na Bożym Sądzie - wszyscy dostaną w d…”, zanotowane na marginesie starej książki, rzeczywiście mógł napisać Adam Mickiewicz? A jeśli tak, co dla niego oznaczało? Co znaczy dla naszej historii?

Ilustracje do "Ballad i Romansów" Adama Mickiewicza [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

“Litwo, ojczyzno moja!”, czyli wymazywanie Białorusi

Jednak nawet bez białoruskojęzycznego wiersza albo zdania skreślonego ręką poety, dowodów na “białoruskość” Mickiewicza jest dość. Od białoruskiego pochodzenia, przez białoruski folklor i duchowość leżące u podstaw “Ballad i romansów” oraz “Dziadów”, poprzez naszpikowany prowincjonalizmami język jego dzieł (tak rażący krytyków warszawskich), aż po jego język prywatny, z zupełnie ulotnymi cechami jak akcent i intonacja, które jednak dla niego - jak próbowaliśmy dowodzić - mogły stanowić ważny trop tożsamości, sól osobowości, jego partykularyzm.

Dlatego w kontekście wielości i “oczywistości” tych dowodów białoruskości, należałoby się raczej zastanowić, dlaczego ta Mickiewiczowska “białoruskość” tylko z trudem podlegała artykulacji przez badaczy i w zasadzie do dzisiaj nie przebiła się do powszechnej polskiej świadomości.

Oczywiście przyczyn “wymazania Białorusi” z dzieła i biografii Mickiewicza jest wiele, i są one złożone. Na pewno, o czym już wspominaliśmy, “zawinił” sam pisarz, który konsekwentnie pisał o sobie i swojej ojczyźnie “Litwin” i “Litwa”. Mickiewicz szedł tutaj za typowym polskim uzusem swoich czasów, w którym wymieszały się historyczno-kulturowo-polityczne znaczenia słowa, określającego ziemie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. (Jeśli wierzyć badaczom, w korespondencji Mickiewicza słowo “Białoruś” pojawia się tylko osiem razy, za każdym razem zarezerwowane jest dla obszarów dzisiejszej wschodniej Białorusi.)

Na pewno istotne było też późne wyłonienie się nacjonalizmu białoruskiego (start Białorusinów do wyodrębnienia się na arenie politycznej) - i co za tym idzie, niewyraźny status i widoczność Białorusi w polu wyobrażeń polskiej kultury. To dlatego Jan Czeczot regularnie pisał o pieśniach i ludzie “krywickim”, a Mickiewicz nigdy nie nazywał po imieniu swoich źródeł, zadowalając się określeniem “gminny”.

Nie pomagała też specyfika konstrukcji polskiej tożsamości na tych obszarach (gente Ruthenus, natione Polonus), a także fakt, że autorzy tacy jak Mickiewicz czy Czeczot, wywodzący się z białoruskiej szlachty, czuli się autochtonami i nie postrzegali szczególnie swojej odmienności od ludności lokalnej.

Za tym poszli też późniejsi polscy badacze. Tutaj zaś nie pomagały fantazmaty i ideologie polskiej dominacji kulturowej na tym obszarze: myślenie kolonialne i mocarstwowe w odniesieniu do historii ekspansji polskiego państwa i kultury na tzw. Kresach.

Wszystko to zaowocowało rodzajem uporczywej ślepoty na przejawy odrębności kulturowej i narodowej Białorusinów. W jej efekcie, Białoruś nigdy nie stała się Szkocją polskiego romantyzmu, a białoruski aspekt Mickiewiczowskiej tożsamości nie wybrzmiał nigdy w pełni. Kultura i znaczenie Białorusi nigdy nie zyskały statusu pełnej widoczności w obrębie polskiego paradygmatu kulturowego. Skryta - kiedyś za mylącą etykietką “Litwa”/”litewski” lub za pustymi hasłami “ludowości” i “gminności”, dzisiaj zaś za wytrychami o “wielokulturowości pogranicza” - białoruskość Mickiewicza pozostaje czymś nie do końca poddającym się obserwacji i artykulacji, jakby spoza decorum myślenia o Wieszczu narodu. A przecież jest też taka oczywista.

Wspólna tradycja

Jednak ostatecznym dowodem na “białoruskość” polskiego wieszcza - i to tę najwyższej rangi - może okazać się fakt, że za takiego uważają go sami Białorusini. I nie chodzi tu o miejsce urodzenia, domniemane pochodzenie czy “wyczucie miejscowego krajobrazu”. Kluczowa okazuję się raczej rola i wpływ, jaki poeta wywarł w obrębie białoruskiej kultury i tradycji literackiej, przede wszystkim zaś model poezji, jaką stworzył. Formuła ta, zakładająca specyficzną intymną relację z własną “domową ojczyzną”, charakterystyczny sposób pisania i myślenia o własnej ziemi ojczystej, znalazła uznanie i kontynuację u najważniejszych twórców nowoczesnej białoruskiej literatury, jak Janka Kupała czy Jakub Kołas (poemat „Nowaja Ziamla”). I to mimo faktu, że formuła ta powstała w innym języku i okresowo poddana była presji dość zaborczego patriotyzmu innego narodu.

Dzisiaj coraz częściej białoruscy badacze, tacy jak Adam Maldzis, Uładzimir Marchel czy Mikałaj Chaustowicz, widzą w Mickiewiczu - i innych polskojęzycznych pisarzach z Białorusi tego okresu, jak Czeczot, Aleksander Rypiński czy Jan Barszczewski - kluczowych autorów, których praca doprowadziła do odrodzenia kultury i literatury białoruskiej, osłabionej po stuleciach dominacji najpierw kultury polskiej, a następnie głębokiej i często brutalnej rusyfikacji w ramach Imperium Rosyjskiego. Według badaczy, autorzy ci stworzyli wspólną tradycję i model lokalnego, zaangażowanego patriotyzmu, z których mogły czerpać następne pokolenia - już zupełnie świadomych swojej tożsamości narodowej Białorusinów, z twórcami spod znaku “Naszej Niwy” na czele.

Wydaje się, że ten ostateczny argument w sporze o białoruskość poety pokazuje jednocześnie niezwykłą, inkluzywną siłę geniuszu i formuły literatury, którą stworzył Adam Mickiewicz, polsko-białoruski pisarz z Nowogródczyzny, który konsekwentnie mówił o sobie jako o “Litwinie”. Niewykluczone też, że dzięki swojej sile i ukrytemu w niej potencjałowi sprawczości, poezja ta ma jeszcze do odegrania jakąś rolę w ciągle niezakończonym procesie wyłaniania się wolnej i niezależnej Białorusi. Tak jak kiedyś odegrała ją w przypadku Polski.

Autor: Mikołaj Gliński, czerwiec 2022.

Korzystałem m.in. z: Wanda Humięcka, Helena Kapełuś, “Ballady i romanse”, [w:] “Ludowość u Mickiewicza”, red. J. Krzyżanowski; Ryszard Wojciechowski, „W kręgu żywej tradycji” [w:] „Ludowość u Mickiewicza”; Stanisław Stankiewicz, “Pierwiastki białoruskie w polskiej poezji romantycznej”, Elżbieta Smułkowa, “Elementy białoruskie w twórczości Adama Mickiewicza” [w:] “Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie”; Gabriel Korbut, “Białoruszczyzna w języku Mickiewicza”; Grażyna Charytoniuk-Michiej, “Obrzęd dziadów w dokumentach i w cyklu Mickiewicza”; Leszek Bednarczuk, “Język białoruski w twórczości Adam Mickiewicza”; Adam Maldzis, “Adam Mickiewicz a kształt białoruskiej świadomości narodowej” [w:] “Między polityką a literaturą”; Maria Konopnicka “O I i II części Mickiewiczowskich Dziadów słów kilka”; Maria Wantowska, “Dziady kowieńsko-wileńskie” [w:] “Ludowość u Mickiewicza”, red. J. Krzyżanowski.

Język Polish