Roman Pisarski - Życie i twórczość | Artysta

Roman Pisarski kojarzony jest tylko z jedną książką – "O psie, który jeździł koleją". O innych utworach i jego życiorysie wiemy bardzo mało. Właściwie można zadać sobie pytanie, czy autor napisał coś jeszcze, skoro wciąż mówi się i pisze tylko o jednej jego powieści. Okazuje się, że napisał, i to sporo, a jego biografia obfituje w interesujące wydarzenia.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Roman Pisarski na kiermaszu książki w Warszawie, 1967, fot. Danuta Łomaczewska/East News

Text positon (deprecated)

Center

W swoim życiorysie pisze o sobie tak: "Nie mam i nie miałem majątku. Rodzicie nie mają i nie mieli majątku. Nie byłem karany sądownie ani dyscyplinarnie. Nie należałem i nie należę do organizacji politycznych. Nie służyłem w wojsku. Nie służyłem też w żandarmerii, granatowej policji, II oddziale. Nie wyjeżdżałem za granicę. Nie służyłem w armiach obcych. Nie zmieniałem narodowości". Kim był zatem Roman Pisarski?

Roman Maria Józef Pisarski, używający także pseudonimów Józef Wolski, Erpe oraz Szczupak, urodził się 25 marca 1912 w Stanisławowie, dziś Iwano-Frankiwsku, dużym mieście w zachodniej części Ukrainy. Tam też spędził część swojego życia aż do zakończenia II wojny światowej. Był drugim dzieckiem urzędnika kolejowego Alfreda Pisarskiego i Bronisławy z Wolskich, nauczycielki robót ręcznych. Zawód ojca wpłynął na to, że rodzina często pomieszkiwała w różnych częściach kraju. Alfred Pisarski był wysoko postawionym urzędnikiem Kolei Państwowych, piastował m.in. stanowisko naczelnika okręgu lwowskiego i dyrektora Służby Handlowo-Taryfowej w Toruniu i pracował tam, gdzie delegowało go Ministerstwo Kolei, a rodzina przeprowadzała się razem z nim.

Mały Romek Pisarski zaliczył kilkanaście szkół w ciągu całej swojej edukacji: po raz pierwszy w 1918 roku w szkole elementarnej w Bochni. Następnie uczył się w Poznaniu, Stanisławowie i znowu w Poznaniu, w którym w końcu dwukrotnie zmienił szkołę. Z powodu słabych wyników w nauce i braku miejsc zmuszony został do opuszczenia klasy humanistycznej i przeniesienia do matematyczno-przyrodniczej. Częste zmiany otoczenia nie sprzyjały ani nauce, ani nawiązywaniu przyjaźni z rówieśnikami, dlatego zamknięty w sobie chłopiec czuł się osamotniony. Maturę zdał w końcu w 1932 roku w III Państwowym Gimnazjum im. Stanisława Staszica w Stanisławowie, gdzie Pisarscy mieszkali przez ostatnie trzy lata.

W latach 1932–1938 Pisarski nie studiował wbrew przekazom na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie filologii polskiej – w międzywojniu studia polonistyczne trwały w końcu cztery lata, dlaczego więc Pisarskiemu miałoby to zająć aż sześć? Okazuje się, że nie był on od razu słuchaczem polonistyki. Początkowe dwa lata spędził na filologii klasycznej, na krótko przeniósł się na bohemistykę, aby w końcu wybrać filologię polską. W 1938 roku zmienił uczelnię na Uniwersytet Warszawski, ale po trzech miesiącach, na początku stycznia 1939 roku rzucił studia bez uzyskania dyplomu.

W maju 1939 roku zadebiutował tyrtejskim wierszem "Granica" opublikowanym w "Kurierze Literacko-Naukowym". Kiedy twórczość pisarza przerwała wojna, rozpoczął się w jego życiu okres tyle ciekawy, co dramatyczny. Wojna zastała go w rodzinnym mieście. Zatrudnił się w miejskiej oczyszczalni ścieków, czyścił kanały odpływowe, a potem uciekł w bieszczadzkie lasy, zatrudniając się jako drwal w tartaku w Suchorowie nad Sanem (powiat jarosławski, województwo podkarpackie).

W latach 1941–1944 zachodnią częścią Ukrainy rządziły wojska radzieckie. Pisarski przeniósł się do Lwowa, gdzie zatrudnił się przez chwilę w zakładach ślusarskich "Czerwonyj metalist". Praca okazała się bardzo ciężka i niebezpieczna; jak pisze w niepublikowanym opowiadaniu na motywach autobiograficznych: "Ubranie zdarło się zupełnie. Zniszczyłem je w »Czerwonym Metaliście«, gdzie pracowałem do ostatka. Spodnie rozleciały się od kwasów, z którymi mieliśmy sporo do czynienia. Ręce mam zeszpecone, na dłoniach pełno nadżerek".

Później został strzykaczem i karmicielem wszy w Instytucie Rudolfa Weigla, zakładzie produkującym szczepionki przeciw tyfusowi. Strzykacz zarażał wszy w celu uzyskania preparatu do produkcji szczepionki. A czym zajmował się karmiciel?

Text

Wszy były hodowane w specjalnych drewnianych klateczkach, były również regularnie karmione na ludzkich łydkach lub udach, codziennie przez 45 minut przez około 12 dni. Ludzie, którzy zatrudniali się w instytucie do karmienia, wszy nazywani byli karmicielami. Do tej pracy chętnie przyjmowano studentów. Jak wspomina Marek Zakrzewski, jeden z karmicieli w Instytucie: "Będąc jedynie karmicielem wszy, traciłem na to zajęcie nie więcej niż godzinę dziennie, co umożliwiało mi studiowanie na Politechnice i inne działania bez zbytniego ryzyka zgarnięcia w przypadku jakiejś łapanki ulicznej".

Autor cytatu

Emilia Padoł, "Ocaleni przez wszy", Onet Wiadomości, 13 X 2013.

Kiedy w 1944 roku do Lwowa wkroczyli hitlerowcy, pisarz nie mógł, jak wspomina, zdobyć żadnej pracy. Utrzymywał się ze sprzedaży własnej odzieży.

Pisarski spędził całą wojnę w cywilu, chwytając się różnych prac zarobkowych. Nie zachowały się żadne informacje, dlaczego nie został powołany do wojska, choć miał 27 lat. Przekazy rodzinne mówią, że w obliczu inwazji Niemców miał się zgłosić na ochotnika do wojska, ale nie został przyjęty ze względów zdrowotnych. Nie ma na to żadnego potwierdzenia, choć jest to hipoteza prawdopodobna. Pisarski, nie chcąc pomagać Niemcom i bojąc się ewentualnego aresztowania, zwolnił się z Instytutu Weigla i zatrudnił ponownie w Miejskich Zakładach Wodociągowych jako kontroler liczników. Choć pożegnał się z Instytutem Weigla, praca karmiciela wszy uratowała mu życie. Schwytany w publicznej łapance przez hitlerowców zeznał, że nadal jest tam zatrudniony. Gdy jego słowa znalazły potwierdzenie, został uwolniony, podczas gdy resztę wówczas aresztowanych osób wywieziono na przedmieścia miasta i rozstrzelano w pobliskich Piaskach.

Po ponownym zdobyciu Lwowa przez wojska radzieckie, Roman Pisarski wrócił do Instytutu Rudolfa Weigla, gdzie pracował jeszcze kilka miesięcy po wyzwoleniu. W 1944 roku ożenił się ze Stanisławą Kisiel, rok później małżeństwu Pisarskich urodziła się córka Irena. Jesienią, w ramach akcji repatriacyjnej, rodzina wyruszyła do Polski. Osiedlili się w Gliwicach, gdzie pisarz po raz pierwszy zatrudnił się jako nauczyciel. Uczył języka polskiego, historii, propedeutyki filozofii w Państwowych Liceach Ogólnokształcących Żeńskim i Męskim. Liczba przedmiotów nie może dziwić, zważywszy szczególny moment historyczny, kiedy infrastruktura i oświata na nowo budowała swoje struktury na powojennych zgliszczach. W tym samym czasie złożył indeks na Uniwersytet Jagielloński, by 31 maja 1946 roku uzyskać tytuł magistra. Ze względu na codzienną pracę studia musiały odbywać się w trybie zaocznym. W 1946 roku zrezygnował z nauczycielskiej posady i Pisarscy wyprowadzili się z Gliwic, aby podjąć wędrówkę po kraju. Tak samo jak ojciec Pisarski wędrował za pracą. W latach 1947–1949 uczył w Zabrzu, w 1950 roku przez chwilę w Poznaniu, a między 1949 a 1951 rokiem we Wrześni. Często wykładał w dwóch szkołach naraz, rano w "normalnej", popołudniami w "wieczorowej".

W czerwcu 1950 roku uzyskał rozwód i miesiąc później ożenił się z Janiną Teresą Miller, z którą pozostał do końca życia. Ze związku urodziło się im dwóch synów: w 1951 roku Wojciech, a trzy lata później Marcin, późniejszy tłumacz literatury angielskiej i grafik, który zilustrował napisaną przez ojca książkę "Wakacje w ZOO". W 1952 roku małżeństwo przeprowadziło się do Torunia, a Pisarski nawiązał współpracę z dziecięcą prasą ogólnopolską. Redakcje były zainteresowane twórczością pisarza, dlatego postanowił porzucić pracę nauczyciela i odtąd utrzymywać się tylko z pracy twórczej. Nazwisko autora zaczęło pojawiać się w "Świerszczyku" (współpraca w latach 1952–1969), "Płomyku" (z przerwami między 1952 a 1968 rokiem), "Misiu" (1953–1969) oraz "Płomyczku" (1953–1969).

Zastanawiające wydaje się to, że Pisarski, choć uczył tylko w szkołach ponadpodstawowych, długo nie próbował napisać utworu dla młodzieży. Będąc nauczycielem w kilku liceach w kraju, miał przecież znakomite możliwości zapoznania się z problemami nastolatków. Być może decyzja ta potwierdza hipotezę, że praca nauczyciela nie była jego pasją, a raczej obowiązkiem zapewniającym przetrwanie od wypłaty do wypłaty. Utwory dla nastolatków Pisarski zaczął tworzyć dopiero pod koniec życia. W 1966 roku wydał opowiadanie "Sztuczny człowiek" oraz jedyną w swoim dorobku powieść "Wakacje w ZOO". Synowie mieli wówczas, odpowiednio, piętnaście i dwanaście lat, toteż stali się naturalnymi adresatami tej prozy, a także jej pierwszymi czytelnikami, recenzentami, pewnie też stanowili po części inspirację twórczą. Reminiscencje kariery pedagogicznej nie znajdują śladu w twórczości Pisarskiego, jakby ten okres chciał on świadomie zignorować. Także w przywoływanym życiorysie pisarz stwierdza, że praca nauczyciela była dla niego zajęciem drugorzędnym: "Pracowałem bez przerwy jako nauczyciel języka polskiego (...) zajęcia w szkole i brak kontaktu z instytucjami kulturalnymi powodowały, że mogłem tylko dorywczo oddawać się pracy literackiej".

Lata 1952–1967 to czas największej aktywności twórczej autora. Powstało wówczas kilkanaście krótkich tomików wierszy dla dzieci wydawanych przeważnie raz do roku, na przykład: "Na stoliczku chleb w koszyczku" (1953), "W zaczarowanym sklepie" (1957), "Opowieść o lajkoniku" (1961), "Weseli astronauci" (1963). Większość spuścizny literackiej to liryka połączona z dydaktyzmem traktującym o zasadach i normach użycia polszczyzny w piśmie i mowie codziennej. Wiersze stanowią często pretekst do przekazania ważnych informacji związanych z gramatyką ("Kolorowa gramatyka", 1962) lub stosowaniem reguł ortograficznych ("Rzekła rzepa rzepakowi", 1958). W swoich wierszach Pisarski często wykorzystywał aliterację, rym, rytm w celu uzyskania jak najlepszych efektów mnemotechnicznych z naciskiem na metodę pamięciowo-skojarzeniową. Zajmował się również popularyzowaniem historii, podań i legend ludowych poprzez adaptację fabuły do percepcji kilkuletniego odbiorcy ("Piernikarze w Toruniu", 1953; "Opowieść o Lajkoniku", 1961; "Gliniane kogutki", 1962). Największa liczba tytułów pojawiła się w pierwszej połowie lat 60., co wiąże się z przeprowadzką pisarza do Warszawy. W 1962 roku ukazało się aż sześć tomików, w 1963 – trzy. Od 1965 roku przez kolejne trzy lata wydawnictwa, z którymi Pisarski współpracował, publikowały po jednym tytule rocznie.

W kontraście do liczby publikacji zaskakuje znikoma liczba ich recenzji. Bibliografia pisarza notuje właściwie tylko cztery noty krytyczne, trzy autorstwa Heleny Skrobiszewskiej oraz jedną Juliana Przybosia, który chłodno odniósł się do liryki pisarza, uważając, że nie są to wiersze, lecz "pożyteczne piśmiennictwo", bardziej materiały dydaktyczne aniżeli utwory literackie ("Przegląd Kulturalny" 1958, nr 41). W pewnym sensie Przyboś ma rację. Pisarskiemu przyświecała jednak inna niż ta wskazywana przez recenzenta idea – intencją jego twórczości nie było uzyskanie niepowtarzalnych wartości literackich, lecz raczej efektów pedagogicznych u małoletniego czytelnika. Można powiedzieć, że pisarz uprawiał szczególny gatunek literatury dydaktycznej, za którym kryje się cel nadrzędny – pedagogiczna misyjność.

Pisarski próbował też swoich sił w literaturze dla dorosłych. W 1953 roku sztuka "Piernikarze w Toruniu. Opowieść sceniczna w trzech aktach" zebrała umiarkowane, ale w większości pochlebne recenzje. W latach 1954–1956 Pisarski udzielał się też na łamach "Gazety Pomorskiej", gdzie w rubryce "Toruń w migawce" pisał o doraźnych problemach mieszkańców. Na tym właściwie skończyła się jego dorosła literatura. Pisarski zdawał sobie sprawę, że najlepiej udawało mu się pisarstwo dziecięce, szczególnie że kilka redakcji naraz było wówczas zainteresowanych jego utworami. W późniejszych latach ukazały się pojedyncze nowele i opowiadania w prasie, ale pisarz nigdy nie zdecydował się, by zebrać je i wydać jako osobny zbiór.

W 1958 roku Roman Pisarski został członkiem Związku Literatów Polskich i dopiero w 1961 roku przeniósł się do Warszawy, otrzymując przydziałowe mieszkanie na Saskiej Kępie. Jak to możliwe, że autor kilkunastu tytułów nie doczekał się szybciej należnych mu profitów? Autor "O psie, który jeździł koleją" od początku i konsekwentnie nie chciał być kojarzony z jakąkolwiek organizacją. Nie zapisał się do PPR ani do PZPR, a jako osoba bezpartyjna nie miał pierwszeństwa w przydzieleniu mieszkania. Nie mógł też uzyskać lokum z puli ZLP, gdyż członkiem był dopiero od niedawna. W końcu, kiedy wieloletnie dojeżdżanie z Torunia do Warszawy stało się już bardzo uciążliwe, utrudniało pracę twórczą i zabierało czas, zdecydował się na przeprowadzkę do stolicy. Pisarz ugiął się, gdy w warszawskim oddziale Polskiego Radia otrzymał propozycję poprowadzenia audycji "Doktor Mów Dobrze", gdzie zajmować się miał pogadankami edukacyjnymi dla najmłodszych słuchaczy o etykiecie językowej.

Ostatnim obszerniejszym utworem, który Pisarski wydał za życia, jest jego najsłynniejsza książka "O psie, który jeździł koleją" (1967). W polskiej prasie krytycznej publikacja przeszła bez echa, podobnie jak większość utworów autora, jednak po sukcesie rosyjskiego przekładu opublikowanego w radzieckim czasopiśmie dla dzieci "Oзонek", przyciągającym też uwagę wydawnictw z Japonii i Włoch, opowiadanie zyskało szeroką popularność także w rodzimym kraju. Nie była to jednak historia zupełnie oryginalna – pierwszym autorem, który ją opowiedział, był Elvio Barlettani, właściciel psa. Choć jego pamiętnik "Lampo, wędrowny pies" wydano w 1962 roku, Pisarski deklarował, że nigdy go nie czytał, a historię psa poznał przez artykuł opublikowany w tygodniku "Kulisy". W jedynej recenzji "O psie, który jeździł koleją" Skrobiszewska wytknęła autorowi, że mimo zapewnień o prawdziwości opisanej przez niego historii nigdy nie podał źródeł, z których korzystał w trakcie pisania. Zasugerowała ponadto że pisarz mógł zmienić bieg tragicznej historii psa, żeby uchronić małych czytelników przed łzami.

Roman Pisarski nie doczekał własnego sukcesu. Niespodziewanie umarł na atak serca 10 lipca 1969 roku. Spacerując po Starym Mieście, poczuł nagle silne ukłucie w okolicy klatki piersiowej i gwałtowny skok ciśnienia. Niezwłocznie udał się do pobliskiej przychodni przy ulicy Krzywe Koło, żeby wezwano pogotowie, ale było już za późno. Zmarł jeszcze przed przyjazdem karetki.

Od 1970 roku jego najsłynniejsza książka jest lekturą obowiązkową dla uczniów klasy trzeciej. Liczba kolejnych wydań wydaje się niepoliczalna, ale szacuje się, że do dziś jest ich ponad pięćdziesiąt. Mniej więcej tyle, ile lat ma samo opowiadanie.

Twórczość (wybór):

"Pierwiastek ludowy i społeczny w piśmiennictwie polskim" [Wybór zagadnień z literatury], Kraków: Wydawnictwo Książek Popularnych, 1948.
"Patrzcie dzieci samolot leci!" [Wiersze dla dzieci], Kraków: Wydawnictwo Książek Popularnych, 1949.
"Port i morze" [Wiersze dla dzieci], Kraków: Wydawnictwo Książek Popularnych, 1949.
"Budowa" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Nasza Księgarnia, 1953.
"Las" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Nasza Księgarnia, 1953.
"Na stoliczku chleb w koszyczku" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Nasza Księgarnia, 1953.
"Piernikarze w Toruniu. Opowieść sceniczna w trzech aktach" [dramat], Bydgoszcz: Teatr Ziemi Pomorskiej, 1953.
"Pałac przyjaźni. Opowieść o Pałacu Kultury i Nauki imienia Józefa Stalina", Warszawa: Nasza Księgarnia, 1954.
"W zaczarowanym sklepie" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1957.
"Rzekła rzepa rzepakowi" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Czytelnik, 1958.
"Fartuszek Irenki" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1959.
"Opowieść o toruńskim pierniku" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1960.
"Opowieść o lajkoniku" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1961.
"Śmieszne historie" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1961.
"Małe murzyniątko" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1962.
"Gliniane kogutki" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1962.
"Kolorowa gramatyka" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1962.
"Weseli astronauci" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1962.
"Domy, zamki, pałace" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1963.
"Prima aprilis" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1965.
"Zielone serce" [Wiersze dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1966.
"Sztuczny człowiek" [Opowiadanie dla młodzieży], Warszawa: PZPS, 1966.
"Wakacje w ZOO" [Powieść dla młodzieży], Warszawa: Nasza Księgarnia, 1966.
"O psie, który jeździł koleją" [Opowiadanie dla dzieci], Warszawa: Ruch, 1967.

literatura dziecięca

literatura młodzieżowa