Jacek Kryszkowski - Życie i twórczość | Artysta

Artysta, performer, twórca obiektów, autor tekstów. Związany ze środowiskiem Kultury Zrzuty. Urodził się w roku 1955, zmarł w 2006.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Jacek Kryszkowski, "Nagrobek Witkacego", 1985, akryl, piasek, płótno, fot. Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie

Text positon (deprecated)

Center

Jacek Kryszkowski studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, którą ukończył w roku 1980 w pracowni Stefana Gierowskiego. Już w tym czasie zarysowała się jego wyrazista postawa: zamiłowanie do dwuznacznych, prowokacyjnych działań, które porównywano do spuścizny dadaistów i sytuacjonistów. W marcu 1978 roku zorganizował w gmachu ASP wystawę "Muzeum Kiczu". Fragmenty jego dyplomu, w którym wykorzystywał znak plastyczny olimpiady moskiewskiej, zostały przez wietrzące polityczną prowokację władze uczelni ocenzurowane. W tym czasie Kryszkowski zaangażował się także w działalność Dziekanki, której program współtworzył do 1983 roku. Realizowane wówczas performanse, będące po prostu spotkaniami z artystą, manifestowały jego zainteresowanie sztuką jako sytuacją wspólnotową i tworzeniem relacji, nie produkcją obiektów.

Debiutował w obiegu niezależnych galerii warszawskich, kluczowe znaczenie w jego karierze odegrało jednak łódzkie środowisko Strychu, w okresie stanu wojennego jednego z najważniejszych centrów niezależnej sceny artystycznej. Kryszkowski stał się jedną z wiodących postaci skupionego wokół Strychu środowiska artystycznego Kultura Zrzuty, opartego na samoorganizacji i kontestacji – zarówno wciąż żywej, choć akademizującej się sztuki konceptualnej, jak i realiów politycznych. Kultura Zrzuty dystansowała się i od władz partyjnych, i solidarnościowej opozycji, a raczej od narodowego i religijnego imaginarium, w którym oba obozy były zanurzone. Również działania Kryszkowskiego z początku lat 80., jak akcja "Robię se flagę", w ramach której w różnych miejscach Warszawy dziergał na drutach polską flagę, wymykają się jednoznacznym interpretacjom.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jacek Kryszkowski, "Anamorfoza (grecka)", lata 80. XX wieku, sklejka drewniana, akryl, walec drewniany, folia lustrzana, fot. Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie

Obrazek

jacek_kryszkowski_21-b-1200x801.jpg

Po zawieszeniu oficjalnego życia artystycznego w stanie wojennym i kilkuletnim bojkocie instytucji państwowych, w roku 1984 rozpoczęło się wyjście z podziemia. Jednym z pierwszych znaków nowego otwarcia było lubelskie sympozjum i wystawa "Nurt intelektualny w sztuce polskiej po II wojnie światowej". Kryszkowski się na niej zjawił, ale w roli zdecydowanego kontestatora. Na łamach wydawanego przez Kulturę Zrzuty składkowego magazynu "Tango" pisał:

Text

Artyści epatują czym mogą. Zamiatają, rysują wodą po szybach, wbijają gwoździe, wyją, deklamują żarty, wieszają liczne pierdoły na ścianach, przebierają się i prowokują. Męczą, co się da – film, video, rysunek, samych siebie. Publika dzielnie udaje dobre samopoczucie, choć zna już większość popisów na pamięć.

Kontestacja nie ograniczała się do raportu z imprezy – Kryszkowski miał też przeprowadzić szereg działań dywersyjnych: "Na projekcjach wideo wykręciłem część bezpieczników. Jeden z artystów dostał histerii. […] Zbita przez nas szyba jednej artystce […] dostarczyła kolejnych dowodów na to, że kokieteryjna współpraca z »odbiorcą w tworzeniu dzieła« kontynuuje dobrze znaną grę pozorów z lat 50.".

Niechęć do zastygającej w wyeksploatowanych formach produkcji artystycznej, która w oczach Kryszkowskiego stawała się pustą grą, znalazła wyraz także w zorganizowanej wspólnie z Adamem Rzepeckim w roku 1985 w warszawskiej Małej Galerii aukcji pod hasłem "Pozbędziemy się dzieł sztuki światowej i rodzimej". Kilkadziesiąt prac, które znalazły się w posiadaniu Kryszkowskiego, jak pisał, "drogą upartych darowizn, umyślnego pozostawienia, zgubienia czy kradzieży" licytowano, zaczynając od stałej ceny wywoławczej 500 zł. Licytowano jednak na opak, czyli w dół, w efekcie czego większość z dzieł sprzedała się za złotówkę. Prace niesprzedane Kryszkowski utopić miał w Wiśle, jakby na potwierdzenie hasła "Sztuka zanieczyszcza środowisko" z wcześniejszego cyklu artysty. Czy do utopienia doszło faktycznie – nie wiadomo. Z kolei część sprzedanych fantów, wśród których obok dzieł kolegów ze środowiska znalazły się prace m.in. Warhola, była podróbkami, czego Kryszkowski nie ukrywał.

Jeśli w pierwszych latach aktywności podstawową strategią Kryszkowskiego była kontestacja, z czasem, około połowy lat 80., szczególnego znaczenia nabrała w jego akcjach mistyfikacja. W archiwum twórcy zachowały się m.in. trzy podrobione zaproszenia na wydarzenia artystyczne w galerii Studio, Galerii Wymiany Józefa Robakowskiego i Galerii Foksal (w tym przypadku na jej zamknięcie). Część mistyfikacji nie potrzebowała nawet artefaktów, a jedynie umiejętnie rozpuszczonej plotki – jak w przypadku rzekomego "zamachu" na Tadeusza Kantora przy użyciu korkowca. To zresztą nie jedyna szpila wbita czołowemu artyście środowiska Foksalu – w swoim własnym piśmie "Halo Haloo" zamieścił Kryszkowski dyplom Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego dla Kantora, ofiarowany "w podziękowaniu za patriotyczną postawę oraz aktywny udział w pracach związanych z przygotowaniem i przeprowadzeniem kampanii wyborczej do rad narodowych Stolicy i województwa warszawskiego".

Czołową mistyfikacją artysty, którą Jerzy Truszkowski nazwał "najodważniejszą akcją artystyczną w polskiej sztuce" była "Podróż do Rosji po Witkacego" z 1985 roku. W przypadającą wówczas setną rocznicę urodzin Witkacego planowano narodową akcję sprowadzenia prochów artysty do Polski ze wsi Jeziory w dzisiejszej Ukrainie, gdzie ten popełnił samobójstwo i został pochowany w 1939 roku. Kryszkowski wraz z ówczesną żoną Elżbietą Kacprzak i przyjacielem Mikołajem "Mikenem" Malinowskim wyruszyć miał w długą wyprawę do Jezior (pociągiem, wynajętą wołgą, a na końcu rowerem). Nocą rozkopać mieli grób Witkacego, wyciągnąć z niego kilka kości, a następnie przemielić je w maszynce do mięsa na pył, by bez przeszkód przewieźć szczątki przez granicę jako gorczycę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jacek Kryszkowski, okładka "Hola Hoop", 1985, fot. http://www.kulturazrzuty.pl

Obrazek

jacek_kryszkowski_hh3_il1.jpg

Akcję opisał Kryszkowski w swoim magazynie "Hola hoop", do każdego z około stu egzemplarzy nakładu dołączając mały plastikowy woreczek z proszkiem, który miał być fragmentem przemielonych kości. Wydarzenie uwiarygadniać miały nie tylko relacje pozostałych uczestników wyprawy, ale przede wszystkim obrazy. Trzy czarnobiałe fotografie ukazywały uczestników wyprawy obok mogiły Witkacego, Kryszkowskiego podkopującego się pod nią, a wreszcie dzierżącego wyjętą z ziemi kość. Dodatkowym rodzajem świadectwa miała być własnoręcznie wyrysowana mapa okolic Jezior.

W autentyczność wyprawy w środowisku znającym Kryszkowskiego powątpiewano, artyście udało się jednak zbudować jej mit na tyle skutecznie, że z biegiem lat weszła ona do historii sztuki jako fakt. Zdemistyfikował ją dopiero Marcin Kościelniak w książce "Egoiści. Trzecia droga w kulturze polskiej lat 80." z roku 2018. Jak opowiedzieli badaczowi towarzysze rzekomej wycieczki, cała sytuacja została tak naprawdę zaaranżowana w ogrodzie znajomych w Radości pod Warszawą, grób był makietą z kartonu pokrytego przyklejonym piaskiem, by imitować fakturę kamienia, a kość należała najpewniej do pochowanego przed laty w ogrodzie psa.

Tym razem akcja Kryszkowskiego wymierzona była znacznie szerzej niż działania kontestujące mechanizmy pola sztuki. W kontekście przymiarek do faktycznej ekshumacji szczątków Witkacego i sprowadzenia ich do Polski Kryszkowski pisał: "pragnę w imieniu uczestników wyprawy przeprosić komitet witkacowski pana [Zbigniewa] Dolatkowskiego, że jego starania o sprowadzenie zwłok zatraciły sens. Proponuję zawieszenie działalności". Fragmenty relacji, takie jak przypisywana Malinowskiemu wypowiedź: "Chciałbym pozdrowić wszystkich Polaków. Żebyśmy wszyscy uświadomili sobie doniosłość tego momentu... przywiezienie do kraju sproszkowanych zwłok, są wśród nas... jakoś na nas działają", są rodzajem ciosu wyprzedzającego, wymierzonego w podniosłą narodową celebrę towarzyszącą tego rodzaju wydarzeniom. Jak pisał sam Kryszkowski:

Text

Jak sądziliśmy, sprowadzenie, jak i rozpowszechnienie kośćca Witkacego wśród polskiej ludności (po dwie łyżeczki zmielonego pyłu dla każdego chętnego) uczyni zadość umęczonemu społeczeństwu. Pozbawi go kolejnej okazji do charakterystycznej euforii połączonej z obchodami, do jakich niewątpliwie doszłoby, gdyby narodowi pojętemu jako całość przekazano szkielet utrzymany w całości. […] [P]osiadając w domu tę odrobinę kostnego pyłu, szczęśliwy właściciel zdobywa możliwości dotąd nieosiągalne. Zbliża się do Witkacego w stopniu, jakiego nie zapewnią mu nawet będące w domowym posiadaniu rękopisy mistrza […].

Całą akcję można widzieć również, jak wskazywał Kościelniak, jako rodzaj kpiny z łatwowierności wobec obrazów fotograficznych, prywatnych świadectw i archiwów, wszak "cóż może być bardziej wiarygodne niż namacalny dowód?", pytał Kryszkowski. Historia dopisała do mistyfikacji twórcy niespodziewanie adekwatny epilog, kiedy po oficjalnej ekshumacji w roku 1988 uroczyście pochowano w Zakopanem sprowadzone z Polesia szczątki należące jednak nie do Witkacego, lecz nieznanej ukraińskiej kobiety.

Każdy numer pisma Kryszkowskiego miał nieco inny tytuł: "Halo Haloo", "Hola Hoop" i "Hali-Gali". Stały pozostawał podtytuł: "Chlusty Zrzuty". Jednak sam fakt założenia magazynu świadczy o rosnącym w połowie lat 80. dystansie twórcy do "Tanga" i całego środowiska Kultury Zrzuty. Jak pisał w eseju "Cześć czarnej sztuce. Twórczość literacka Jacka Kryszkowskiego" Daniel Muzyczuk: "Jednym z zarzutów, które kierował w stronę «Tanga», był fakt, że pierwotnie wspólnotowe doświadczenie tworzenia zamienione zostało w «antologię» dzieł sztuki sygnowanych przez indywidualnych artystów".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jacek Kryszkowski, "Nagrobek Michaiła Bakunina", 1990, obiekt, drewno, papier, piasek, gwasz, metal, ziemia, fot. Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie

Obrazek

jacek_kryszkowski_11-2-1200x1797.jpg

W drugiej połowie lat 80. Kultura Zrzuty, choć dalej istniała, uległa "rozluźnieniu", a poszczególni artyści podążać zaczęli indywidualnymi ścieżkami. Narastał konflikt Kryszkowskiego z Markiem Janiakiem, w którego postawie ten pierwszy dostrzegał raczej asekuranckie przywiązanie do formuł uprawiania sztuki. Jak wspominała Zofia Łuczko w rozmowie z Moniką Stelmach na łamach "Dwutygodnika", Kryszkowski "czasami swoje idee wprowadzał […] w życie, niszcząc nie tylko własne prace. Natomiast Marek Janiak – i cała Łódź Kaliska – skłaniali się ku temu, żeby intensywniej zająć się sztuką, robić filmy, fotografie, wystawy. Zaczynał się nierozwiązywalny konflikt światopoglądowy między Kryszkowskim a Janiakiem". W swojej krytycznej postawie wobec sztuki Kryszkowski pozostał więc konsekwentny na tyle, że z czasem zaczął kąsać nie tylko takie establishmentowe figury jak Kantor, ale własne środowisko.

W roku 1986, kiedy nastrój epoki ulegał wyraźnej zmianie, zwiastując gospodarczą i kulturalną liberalizację polityki partii, Kryszkowski zapowiedział odejście z kultury. Podczas gdy młoda sztuka, przede wszystkim spod znaku nowej ekspresji, wkraczała na wystawiennicze salony, definitywnie kończąc erę bojkotu instytucji i działalności podziemnej, Kryszkowski drwił, że należy "malować dziko, bo rynek nie znosi próżni, a młodym trzeba podsunąć metody wyrażenia buntu". Wyczuwając napór kapitalistycznych przemian, na łamach "Hali-Gali" uprawiał ironiczny kult cargo, wklejając do magazynu reklamy takich marek jak Dior, Mercedes czy Marlboro, powycinane z zachodnich magazynów i katalogów. Jednocześnie, przynajmniej deklaratywnie, dążył do wymazania własnej twórczości, ogłaszając: "ZAKAZ – gromadzenia, przechowywania i publikowania wszelkiego typu materiałów związanych ze mną, […] NAKAZ – niszczenia każdego obiektu, który przypisywano by mojej osobie".

Kulturę, którą poddawał coraz intensywniejszej krytyce, rozumiał szeroko, jako "szereg mechanizmów i struktur manipulujących […] osobnikami, całymi wręcz społecznościami niezależnie od ich woli, bez udziału ich świadomości". Wobec tego postulował: "Odrzucamy kolego kulturę, a więc sztukę czy hodowlę papug. Przychodzi nam tym samym odrzucić nie tylko krawca czy hippisa, ale i całe zjawisko, jakim jest CZŁOWIEK. Chuj z człowiekiem". Choć przy pomocy języka bardziej przypominającego (jak na złość) artystyczne manifesty niż naukową analizę formułował Kryszkowski krytykę kultury w duchu poststrukturalistycznym, w pewnym stopniu antycypując sztukę krytyczną lat 90., posiłkującą się chętnie tezami Foucaulta czy Derridy. Jednocześnie był od niej na swój sposób bardziej radykalny – zamiast rozwijać krytykę kulturowych mechanizmów dyscyplinowania jednostki przy użyciu dostarczanych przez kulturę konwencjonalnych narzędzi, dokonał faktycznego wycofania się ze sztuki.

Domknięciem kariery Kryszkowskiego była praca z roku 1990, przygotowana na jedną z najważniejszych wystaw polskiej sztuki okresu transformacji, czyli "Bakunin w Dreźnie", kuratorowaną przez Ewę Mikinę i prezentowaną w Düsseldorfie, Hamburgu i Warszawie. Na ekspozycję podsumowującą lata 80. i otwierającą nowy rozdział w historii polskiej sztuki Kryszkowski wykonał wierną kopię nagrobka tytułowego rewolucjonisty i anarchisty. Posłużył się techniką przypominającą wcześniejsze działanie wokół Witkacego, wykonując nagrobek z kartonu malowanego tanimi farbami i pokrytego piaskiem. Kluczowe było jednak jego umieszczenie w przestrzeni. Usypana z ziemi mogiła znajdowała się w wejściu na ekspozycję, tak by każdy wchodzący musiał nie tyle minąć symboliczny nagrobek Bakunina, jednego z najbardziej znaczących symboli anarchicznej wolności dla całej generacji artystów lat 80., lecz wręcz go podeptać.