“Kamień, który odrzucili budujący”
Kiedy członkowie Bractwa w więzieniach w Kijowie i Petersburgu oczekiwali na wyrok, Adam Mickiewicz na Zachodzie Europy brał udział w kolejnej batalii o wolność narodów, angażując się w walki o wyzwolenie Włoch i tworząc tam polski legion. W tym czasie powstał też jeden z jego najbardziej radykalnych tekstów czyli “Skład zasad”, w którym poeta formułował zasady przyszłego demokratycznego społeczeństwa – z wolnością słowa i wyznania, równością płci i narodów. Nieco wcześniej, w “Prelekcjach paryskich” – jak zwraca uwagę Michał Kuziak – Mickiewicz kreślił wizję Europy jako wspólnoty suwerennych narodów, której podstawę ma stanowić chrześcijaństwo. Wzorem i symbolem takiej przyszłej europejskiej wspólnoty dla Mickiewicza była unia polsko-litewska.
W tych radykalnych koncepcjach solidarnej i demokratycznej Europy Mickiewicza warto widzieć analogię z programem słowiańskiej federacji Kostomarowa. W “Księdze bytu”, a także w innych pismach Bractwa czytamy o słowiańskiej federacji, do której zaliczano “Rusów Południa, Rusów Północy, Białorusinów, Polaków, Czechów, Słoweńców, Łużyczan, Illiro-Serbów, Chorwatów, Bułgarów”, i w ramach której każde plemię miało mieć samodzielność, narodowy rząd i przestrzegać zasady równości obywateli. Projektowano istnienie ogólnosłowiańskiego sejmu, składającego się z przedstawicieli wszystkich słowiańskich narodów. Jak dopowiada Stefan Kozak, w dokumentach tych “mówi się o ludowładztwie wykluczającym wszelkie monarchiczne i autorytarne formy sprawowania władzy [...] Federacja słowiańska miała być zorganizowana na wzór dawnych greckich republik lub Stanów Zjednoczonych Ameryki, z jednakowymi zasadami autonomicznymi, prawnymi oświatowymi, handlowymi, celnymi i religijnymi”.
Sam Kostomarow pisał zaś po latach w swojej “Autobiografii”:
“Nie mogliśmy dokładnie określić mapy, na której miała się ukazać planowana przez nas federacja państw, stworzenie takiego obrazu pozostawiliśmy historii. We wszystkich częściach federacji proponowaliśmy jednakowe główne ustawy i prawa, ujednolicenie wagi, miar i monety, zlikwidowanie cła i wolność rynku, powszechne zniesienie pańszczyzny i niewolnictwa, w jakiej by to nie było postaci, jedną władzę centralną, która kierowałaby sprawami zewnętrznymi związku, wojskiem i flotą, ale za to z pełną autonomią w odniesieniu do wewnętrznych zarządzeń, administracji, sądownictwa i oświaty narodowej”
Ta wyjątkowa i zupełnie pionierska polityczna wizja związku równych, solidarnych i suwerennych narodów Europy środkowo-wschodniej, połączonych więzami wspólnych wartości i zasad i niepodporządkowanych hegemonii żadnego Imperium, z pewnością zasługuje na uwagę także dzisiaj jako prototyp politycznej wspólnoty, która po II wojnie światowej połączyła demokratyczne kraje Europy zachodniej i która w XXI wieku objęła też kraje Europy środkowej i wschodniej.
Swoją “Księgę” Kostomarow kończył wizją wolnej Ukrainy jako “niepodległej rzeczpospolitej w federacji słowiańskiej”. Po czym trawestując ewangeliczną przypowieść, kończył zdaniem, które zyskuje nowe sensy dzisiaj – w kontekście Europy w 2024 roku, jej tożsamości i możliwości dalszego istnienia:
Wtedy wszystkie narody, pokazując na mapie to miejsce, gdzie narysowana jest Ukraina, powiedzą: "Kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła".
Te z założenia profetyczne słowa miały w intencji autora wskazywać na przyszłą rolę Ukrainy w formowaniu wolnej politycznej wspólnoty słowiańskich narodów. W 1847 roku ta wizja została brutalnie roztrzaskana przez Rosję, żandarma despotyzmu w ówczesnej Europie. W 2024 roku zdanie to i stojące za nim zadanie – stworzenia wspólnej wolnej Europy solidarnych, równych i demokratycznych państw – testowane jest po raz kolejny przez Rosję w jej kolejnym imperialnym wcieleniu. Od nas tylko zależy, czy tym razem będziemy w stanie skutecznie przeciwstawić się agresorowi – a Ukraina stanie się rzeczywiście fundamentem silniejszej i bardziej solidarnej wspólnoty wolnych narodów Europy.
Autor: Mikołaj Gliński, listopad 2023
Źródła: Stefan Kozak, “Ukraińscy spiskowcy i mesjaniści. Bractwo Cyryla i Metodego”, 1990.
