Szklany Dom przy ulicy Mickiewicza w Warszawie, projektu architekta Juliusza Żórawskiego, jest syntezą pięciu zasad architektonicznych Le Corbusiera. To perła warszawskiego modernizmu, na której dachu podczas bankietu w 1948 roku gościł sam Pablo Picasso.
Kamienica Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych Pracowników Umysłowych (PZUWPU) "Feniks", nazywana po prostu Szklanym Domem, została wniesiona w latach 1937–1939 według zwycięskiego projektu konkursowego na dom mieszkalny autorstwa Juliusza Żórawskiego. Była to jego największa realizacja i pierwszy z serii wielkich budynków mieszkalnych o wysokim standardzie. W czasie, gdy powstał, był to najnowocześniejszy dom mieszkalny na Żoliborzu, a także symbol luksusu.
Budynek znajduje się w granicach osiedla nazywanego Żoliborzem Urzędniczym, przy jednej z głównych żoliborskich arterii, ulicy Mickiewicza 34/46. Potężny, składający się z dwóch skrzydeł na rzucie litery L, pięciokondygnacyjny budynek wyróżnia imponująca fasada, która od strony ulicy Mickiewicza, to jest dłuższego skrzydła, rozciąga się na ponad 100 metrów. Kompozycja bryły wykorzystuje też naturalny spadek terenu. To doskonały przykład budownictwa funkcjonalistycznego, zrealizowanego zgodnie z pięcioma zasadami architektury nowoczesnej legendarnego francuskiego architekta Le Corbusiera. Wykorzystanie przez Juliusza Żórawskiego pięciu zasad nie było odosobnionym przypadkiem: architekt, nazywany zresztą polskim Le Corbusierem, miał już wówczas na swoim koncie realizacje m.in. Domu Wedla przy ulicy Puławskiej 28 czy Domu z Żaglem przy Alei Przyjaciół 3 w Warszawie. Zasady te dotyczą: pasmowo leżących okien, wolnego planu, wolnej fasady, oderwania od ziemi przy wsparciu na owalnych słupach oraz płaskiego dachu z tarasem. Rozwiązania takie są podyktowane przede wszystkim wymogiem wysokiej funkcjonalności. Dzięki wolnemu planowi możliwe jest dowolne kształtowanie elewacji i wnętrz. Z kolei szeroki prześwit w parterze i wsparcie na masywnych słupach (z jednej tylko strony, ze względu na pochyłość terenu) nadaje potężnej bryle wizualnej lekkości, sprawia wręcz wrażenie, jakby budynek unosił się w powietrzu. Szklany Dom posiada aż trzy tarasy rekreacyjne przeznaczone dla mieszkańców, w tym jeden dwupoziomowy, nawiązujące do stylu okrętowego.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Szklany Dom, budynek przy ul. Mickiewicza 34/36 w Warszawie, fot. Michał Dąbrowski / michaldabrowski.com
Obrazek
szkalny_dom_fot_c_michal_dabrowski_mg_1825-kopia.jpg
Dom powstał także z przeróżnymi udogodnieniami, takimi jak pralnie i suszarnie. Gratką był garaż podziemny na dwadzieścia samochodów (który mógł pełnić – i w czasie powstania warszawskiego faktycznie pełnił – także funkcję schronu) – pierwsze takie rozwiązanie w domu mieszkalnym w stolicy. W garażu znajdowała się także studzienka, do której rynny odprowadzały deszczówkę. Projekt uświetniają detale dotyczące wykończenia: kręte schody prowadzące do wejścia do garażu od ulicy Bohomolca, żelbetowa pergola na podwórzu czy dekoracyjna kuta krata z motywem róży wiatrów zamykająca prześwit w parterze. Okna piwniczne ozdobione są detalem falujących niczym morskie fale krat, drzwi prowadzące na taras mają bulajowe okna, za to w klatkach schodowych uwagę zwracają wstęgowe elementy balustrady. Na narożnym tarasie wyróżnia się natomiast charakterystyczne rozwiązanie, jakim jest wygięty betonowy daszek na słupach. "Ojciec mój był detalistą" – mówił o architekcie jego syn Jan. Rzeczywiście, o klasie tego projektu świadczą detale art déco, które zwracają uwagę, cieszą oko i spajają estetycznie wszystkie elementy budynku.
Klatek schodowych w kamienicy jest dziesięć. W klatkach I, II, III i IV znajdują się windy z drewnianymi kabinami i kryształowymi lustrami sprowadzonymi z huty szkła na Wołyniu. Szklany Dom mieści 117 lokali mieszkalnych oraz dwa lokale użytkowe (sklepy na parterze od ulicy Mickiewicza). Lokale mieszkalne to zarówno kawalerki, jak i mieszkania dwu- i trzypokojowe; zaprojektowane funkcjonalnie, jasne i przestronne. Powierzchnie mieszkań są różne. Największe znajdowały się między klatkami III i IV, ich powierzchnia wynosiła 177 m2, jednak w latach 50. metraż ten zmniejszano. Inne duże, a zachowane do dziś mieszkania to jedno o powierzchni 115 m2 między klatkami IV a V i mieszczące się w klatce IV mieszkania o powierzchni 102 m2. Najmniejsze zaprojektowane przez Żórawskiego mieszkania w Szklanym Domu mają powierzchnię 36 m2, a mieszczą się w części galeriowej. Ogólna powierzchnia budynku, wraz z garażem i klatkami schodowymi, liczy 7 525,14 m2.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Szklany Dom, budynek przy ul. Mickiewicza 34/36 w Warszawie, fot. Michał Dąbrowski / michaldabrowski.com
Obrazek
szkalny_dom_fot_c_michal_dabrowski_mg_1807.jpg
Podczas powstania warszawskiego w 1944 roku budynek został uszkodzony. 1 sierpnia do Szklanego Domu przeniosło się dowództwo obwodu "Żoliborz" Armii Krajowej, a do 30 września 1944 roku była to kwatera dowódcy obwodu, Mieczysława Niedzielskiego ps. "Żywiciel". Pod koniec powstania, do momentu kapitulacji Żoliborza, w piwnicy budynku chronili się ranni powstańcy. Szklany Dom już w 1946 roku został odbudowany i oddany do użytku. W 1967 roku przekazany został przez PZUWPU miastu, jednak, jak wskazuje Andrzej Olszewski, ruch ten skomplikował sprawę konserwacji obiektu, co skutkowało jego postępującą degradacją. W 1989 roku Szklany Dom został wpisany do rejestru zabytków, zaś w 1999 roku grupa entuzjastów zawiązała Wspólnotę Mieszkaniową, której celem miało być zadbanie o Szklany Dom czy wręcz jego odratowanie. Dzięki działaniom Wspólnoty w 2001 roku rozpoczęto znaczący remont, który tak podsumował Olszewski:
Text
W latach 2001–2012 wykonano wymianę instalacji gazowej, instalacji wodno-kanalizacyjnej, instalacji centralnego ogrzewania i instalacji elektrycznej, a także konstrukcji wspornej podciągu garażu i nawierzchni w podcieniach; wykonano również remont dachu między klatkami III i VI oraz zabezpieczenie odpadających tynków. W trakcie prac w klatkach schodowych ukryto z powrotem w ścianach rury wodno-kanalizacyjne, a w trakcie wymiany stolarki okiennej i drzwi wejściowych odtworzono okucia budowlane z fabryki Braci Lubert w Warce, które były powszechnie stosowane w latach trzydziestych i są nieodłącznym dopełnieniem stylu tych lat. […] Remont tarasu dopełnia wysiłku Wspólnoty Mieszkańców – Wspólnoty kontynuującej najlepsze mieszkaniowe tradycje idei modernizmu, w których mówiło się nie tylko o mieszkaniu, lecz o zamieszkiwaniu.
Szklany Dom słynie także z odwiedzin znanego na całym świecie malarza. Gdy w 1948 roku Pablo Picasso przebywał w Polsce przy okazji Światowego Kongresu Intelektualistów w Obronie Pokoju organizowanego we Wrocławiu, władze Warszawy zorganizowały na dachu Szklanego Domu bankiet i zaprosiły nań słynnego malarza. Mający trwać trzy dni pobyt Picassa w Polsce przedłużył się do dwóch tygodni, z czego większość czasu malarz spędził w Warszawie, oglądając ruiny, a także muzea czy nowo powstające budynki. Szklany Dom był dumą Warszawy, stąd pomysł, by gościć na nim tak znamienitego artystę.
Swoją nazwę Szklany Dom zawdzięcza pasmom okien, które tworzą dużą przeszkloną powierzchnię. Nie sposób jednak nie odnieść wrażenia, że nazwa mogła zostać zaczerpnięta z "Przedwiośnia" Stefana Żeromskiego i nawiązywać do przedstawionej w nim idei:
Text
Szklane domy kosztują niezmiernie tanio (…) te domy komponują artyści. Wielcy artyści. Dzisiaj są już ich tam setki. I, powiem ci, nie są to nudziarze, snoby, żebraki, produkujący bzdury i głupstwa, śmieszne cudactwa i małpiarstwa dla znudzonych sobą i nimi Bogaczów, lecz ludzie mądrzy, pożyteczni, twórcy świadomi i natchnieni, wypracowujący przedmioty ozdobne, piękne a użyteczne, liczne, wielorakie, genialne a godne jak najszerszego rozmnożenia – dla pracowników, braci swych, dla ludu.
Autor cytatu
Stefan Żeromski, "Przedwiośnie"
Żórawski był w pełni świadomy swoich obowiązków, ale i możliwości wynikających z zawodu architekta. Dzieła budowlane były dla niego świadectwami kultury danej epoki: "O nas przyszłym pokoleniom będą opowiadać szkoły, szpitale i domy mieszkalne i dlatego chcemy, by szkoły te i dworce kolejowe były jak najlepsze" – pisał Żórawski. I, rzeczywiście, Szklany Dom jest dzisiaj świadectwem architektury międzywojnia, modernizmu i funkcjonalizmu. Zachwyca swoim kunsztem i rzemiosłem architektonicznym, a na mapie modernistycznej Warszawy jest punktem obowiązkowym.
Źródła:
Błaszczyk D. (2010). "Juliusz Żórawski. Przerwane dzieło modernizmu". Warszawa: Salix alba.
Heyman Ł. (1976). "Nowy Żoliborz. 1918-1939". Wrocław: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
Olszewski A.K. (2014). "«Szklany Dom» projektu Juliusza Żórawskiego w Warszawie po 73 latach" (artykuł online).
