Filip Zawada, "Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek"

Kto rozmawiał kiedyś z lekko przemądrzałym dzieckiem, zna pewnie mieszaninę rozbawienia, podziwu i znużenia, jakie można w tej sytuacji poczuć. Książka Filipa Zawady, której bohaterem jest właśnie niezbyt skromny chłopiec, wprowadziła mnie w dość podobny stan.

Trudno streścić fabułę tej powieści, bo to nie wartka akcja zdaje się interesować autora, o czym za chwilę. Dla porządku jednak: głównym bohaterem i narratorem jest Franciszek – porzucony tuż po urodzeniu, wychowujący się w sierocińcu prowadzonym przez zakonnice. Chłopak snuje opowieść o życiu swoim, innych podopiecznych placówki (czy raczej, jak mówi o nich i o sobie, "bękartów") oraz ich opiekunek.

Konstruując tę postać, Zawada nie zdaje się zbyt zainteresowany psychologizowaniem – Franciszek jest dla niego bardziej interesujący jako narrator niż główny bohater opowieści. Stawką nie jest tu uchwycenie bolesnych emocji targających sierotą, a raczej sprawdzenie, co można powiedzieć dzięki skonstruowaniu wygadanego, błyskotliwego, dziecięcego narratora.

Język zmienia się z biegiem powieści – w otwierających książkę rozdziałach chłopak traktuje go z naiwnością, wierząc na przykład w to, że we frazesach kryje się prawda:

W całej szkole tylko my jesteśmy bękartami i jesteśmy z tego dumni. Bękarty najlepiej nadają się do cyrku, a ja bym chciał właśnie tam pracować. Chciałbym być tygrysem. Podobno człowiek może wszystko, co sobie wymarzy. Tak mówi pani w szkole.

Język wybija się na pierwszy plan w poznawaniu świata, bez problemu zwycięża z doświadczeniem, potrafiąc wytworzyć i realną nadzieję na zostanie tygrysem, i lęk:

Ja się boję Niemców, chociaż nigdy w życiu żadnego nie widziałem. Jednak są starsi ludzie, którzy ich widzieli, i nie mówią o nich dobrze.

Początkowo ta narracja jest łańcuch, w którym kolejne ogniwa zazębiają się o siebie – jedno słowo przywodzi na myśl kolejne, a świat jest spójny, bo można spójnie o nim mówić. "Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek" to bildungsroman, w której dorastanie jest przede wszystkim związane ze stopniowym uświadamianiem sobie, że językowi nie można ufać. Franciszek rozgryza, że niektóre rzeczy po prostu się mówi (albo, co więcej: mówi się je po to, by ukrywały coś innego). Uczy się też, żeby w szkolnych wypracowaniach nie pisać tego, co myśli. Pod koniec powieści narrator nie daje się już, jak na początku, nieść słowom, które łączą się ze sobą na zasadzie naiwnych asocjacji. Stara się raczej nad nimi panować, zmusić je, by wyrażały to, co on sobie wymyśli. Co znaczące, kilkukrotnie na przestrzeni powieści jest proszony przez zakonnice o to, żeby opowiedzieć innym dzieciom bajkę.

Opowieść nie płynie zbyt żwawo – książka jest podzielona na krótkie, niekiedy zaledwie jednozdaniowe rozdziały. Niektóre z nich sprawiają wrażenie, jakby Zawada chciał je na siłę, niekiedy kosztem odkrywczości, doprowadzić do finału, jakim zazwyczaj jest mniej lub bardziej udana puenta. Momentami narracja osuwa się wręcz w nieco męczące aforyzmy – efektowne, ale nieszczególnie pobudzające do myślenia. To największa wada książki, tym bardziej, że powieść najlepsza jest tam, gdzie Zawada zamiast sentencji tworzy bezpretensjonalne historyjki – o Jagnie, która codziennie stoi koło drogi i sprzedaje swoje piękne rzeźby, w zimie zrobione ze śniegu i lodu, w lecie – z błota; o Kryspinie, który modli się, żeby zostać robakiem; o tym, że normalny człowiek ma w ciągu nocy dwa sny, jeden kulturalny, skierowany do Boga, a drugi – gorszy, w którym dzieją się rzeczy, których nie warto nikomu opowiadać.

Bóg jest w tej książce niezwykle ważny, a główny bohater, przy całej swojej niechęci do odmawiania różańca, pozostaje żywo zaprzątnięty kwestią wiary, którą nieustannie stara się pojąć i zintegrować ze swoim obrazem świata. Mówi na przykład:

Biblia to podobno najbardziej życiowa książka. Ja w to nie wierzę, bo nie ma w niej nic o sikaniu.

Choć wyrwane z kontekstu to zdanie pewnie mogłoby wydać się prowokacyjne, chodzi przecież o realną chęć zrozumienia życia, poczynając od fizjologii, kończąc na Absolucie. Dziecięcy narrator doskonale pozwala zresztą Zawadzie stawiać pozornie proste pytania, na które dorosłość wcale nie przynosi odpowiedzi. To prosty chwyt, nie można jednak odmówić mu pewnej skuteczności – Franciszek przywodzi na myśl romantyczną figurę dziecka, które widzi i rozumie więcej. Zawada, by spuścić z niej powietrze, obdarza swojego bohatera bezczelnością i zawadiackością.

Krnąbrność i pewność siebie narratora ratują zresztą tę książkę przed staniem się smętną opowieścią o smutnym losie żyjących w przykościelnym bidulu sierot. To jedna z największych zalet "Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek" – Zawada wyśmiewa się z pustej litości, to przywołując doskonale wszystkim znane dzieci w Afryce, które mają najgorzej ze wszystkich (do sierocińca przychodzi paczka pomocowa: "Zwykle są w niej ubrania i chociaż jest nam przykro, że nie dostały jej dzieci w Afryce, to jednak się cieszymy, bo nam też czasami coś się należy"), to idealnie przyszpilając: "Ludzie bogaci adoptują dzieci również dlatego, że są uczuleni na biedę".

Swoboda i duma, z jaką Franciszek nazywa samego siebie bękartem (jego imię poznajemy późno, ze szkolnej notatki), przywodzi na myśl taktyki przechwytywania obraźliwych określeń i przejmowania nad nimi kontroli. "Ustatkowani ludzie nawet nie mają pojęcia o tym, że gdyby nie błoto i gówno, nie byłoby radości". Główny bohater nie jest sierotką, nad którą czytelnik może się pochylić i potwierdzić własną wrażliwość na krzywdę, przejmując się jego smutnym losem, a raczej tricksterem, który znosi relację władzy pozwalającą jednej stronie litować się nad drugą. "Tak im odpowiadam z podniesioną głową. Nikt nie będzie się wyśmiewał ani próbował pozbawić mnie moich przekonań".

"Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek" to książka nierówna – a jej podział na krótkie rozdziały i rezygnacja z bardziej tradycyjnej, wartkiej narracji tylko ten fakt uwydatnia. Bardzo doceniam jednak charakteryzujące tę powieść nieoczywiste połączenie awanturniczości i melancholii, które wytrąca z odbiorczych automatyzmów.

Filip Zawada
"Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek"
pierwsze wydanie: marzec 2019
Wydawnictwo Znak
liczba stron: 272
ISBN: 978-83-240-5842-6

literatura polska

Literacka Nagroda Nike

powieść współczesna