Olga Gitkiewicz, "Nie zdążę"

Reporterka jest w świetnej kondycji. Po debiutanckiej, dobrze przyjętej przez krytyków, książce o rynku pracy "Nie hańbi" powraca z opowieściami o transporcie publicznym. Jej literackie sprawozdanie o turbulencjach systemu czyta się w tempie ekspresowym.

Pieszo, busem, pociągiem, samochodem – tak najczęściej przemieszczamy się w Polsce. Można też inaczej: na uszczelkę, na wariata, na własne ryzyko, na wiecznie spóźnionego, na "nie da się". Gitkiewicz w swoim reportażu odwraca perspektywę. W systemie widzi błędy, w prawie – luki, w statystykach – człowieka. Blisko 14 milionów (dane Klubu Jagiellońskiego) – tylu mieszkańców Polski dotkniętych jest wykluczeniem komunikacyjnym (w domyśle: miejscowości pozbawione transportu publicznego). Jednocześnie autorka poszerza zakres znaczeniowy tego określenia, mówiąc, że "to również końcówki filmów znane tylko z opowieści. Zajęcia dodatkowe, w których się nie uczestniczy. Zbierane miesiącami kwitki z zaświadczeniami o opóźnieniach. Wizyty u lekarza, które się nie odbyły. Randki, na które nie udało się zdążyć, i związki, których nie udało się utrzymać".

W "Nie zdążę" jest również sporo o wygaszaniu popytu (np. celowym zmniejszeniu dozwolonej prędkości pojazdów, uniemożliwiającej dotarcie na czas), reanimacji transportu, permanentnym braku informacji, przepustowości i kilku innych konfliktach o przestrzeń. W jednym z początkowych reportaży poruszona została gorąca w ostatnim czasie i wciąż powracająca kwestia praw pieszego, a właściwie ich braku. Konstrukcja tego tekstu oddaje charakter całej książki. Znajdziemy tu wymianę opinii, uregulowania prawne i oddolne inicjatywy, konfrontację pieszego i kierowcy, zaangażowanie autorki. Rozpracowując transport w Polsce Gitkiewicz sięga po wzorce w innych krajach, czym jeszcze bardziej wyostrza problem.

Jeśli całkiem nieźle skrojonej książce "Nie hańbi" można było ewentualnie zarzucić tematyczne rozwarstwienie spowodowane próbą ujęcia zbyt szerokiego wycinka rzeczywistości, w "Nie zdążę" wszystko jest bardziej precyzyjne i głębsze. Czytając ten zbiór reportaży, odnosi się wrażenie, że autorka doświetla poruszane wątki z każdej strony. Być może nie o wszystkim mówi, ale jeśli już zabiera głos, to po rzetelnym zbadaniu tematu. Mogłoby się wydawać, że próba opisania wielowymiarowego systemu transportu publicznego skończy się narracyjnym chaosem, co swoją drogą doskonale odzwierciedlałoby nadwiślańskie realia. Jednak Gitkiewicz znakomicie orientuje się w tej sieci powiązań i bezkolizyjnie przeprowadza przez nią czytelnika.

Stosując różne chwyty literackie – częsta zmiana formy, monologi przeplatane rozmowami, a nawet stylizacja na prelekcję wygłoszoną w przyszłości (coś w rodzaju opowiadań Lema, tyle że analizujących czas miniony) – dba o to, by nie było zbyt monotonnie. Styl do pozazdroszczenia. Konkret nie gaśnie w językowej metaforze, jest elegancko, momentami zabawnie, a nawet tajemniczo. Ani przez chwilę nie czuć ciężaru przytaczanych opowieści. Proporcje poszczególnych rozdziałów są starannie wyważone: szczypta historii, odrobina statystyk i część główna, czyli historie pasażerów, pracowników, aktywistów.

Jeżeli podróże kształcą, to te opisywane przez reporterkę kształtują przede wszystkim charakter. Każdy pasażer powinien mieć ze sobą bagaż podręczny, z którego w dowolnej chwili będzie mógł wyciągnąć: czujność, przezorność, cierpliwość. Jeśli zaś wojaże kojarzą się z przygodą, to u Gitkiewicz są raczej próbą przetrwania. Bus w Łubkach nie przyjechał, bo kierowca oglądał mecz, a taki PKS Człuchów już nie przewozi ludzi. Opóźniony, zawieszony, zlikwidowany – to najczęściej pojawiające się epitety.

Wśród wielu komunikacyjnych absurdów w "Nie zdążę" pojawiają się pozytywni bohaterowie. Tacy, którzy kupują puszkę farby i malują przystanki na żółto i na niebiesko. Albo tacy, którzy przesiadają się z samochodu służbowego na rower nawet zimą, bo czas dotarcia do pracy jest porównywalny, a nie trzeba marznąć w aucie bez ogrzewania. Dla innych kolej to "opowieść", "spektakl". Ich ulubioną lekturą będą tzw. cegły, czyli sieciowe rozkłady jazdy pociągów drukowane niegdyś jak książki telefoniczne.

Dla równowagi w reportażu występuje jeden czarny charakter – system. Gitkiewicz pokazuje zmiany, jakie zaszły w Polsce po transformacji 1989 roku, gdy samochód stał się synonimem europejskości i niezależności, zaniedbano więc transport zbiorowy. Akcentuje również inne problemy, jak chociażby wyludnianie się miejscowości komunikacyjnie odciętych od reszty kraju. "Miliony ludzi muszą dostosowywać swój plan dnia do rozkładu jazdy autobusów i pociągów. Pomysł przystosowania rozkładu jazdy do potrzeb ludzi przegrywa z bilansem zysków i strat, a czasem po prostu z brakiem wyobraźni".

Gdy przewoźnik państwowy lub prywatny patrzy na opłacalność, Gitkiewicz nie traci z oczu człowieka. To ich codziennymi zmaganiami wypełnia skomplikowaną sieć relacji legislacyjno-ekonomicznych, przywracając w ten sposób właściwą hierarchię ważności. Zapewne dzięki tej książce problem nie zniknie, może jednak ułatwić postawienie diagnozy i rozpoczęcie rehabilitacji transportu publicznego.

Olga Gitkiewicz, "Nie zdążę"
Wyd. Dowody na Istnienie, Warszawa 2019
Seria: reporterska
Liczba stron: 240
ISBN: 9788365970398

polska szkoła reportażu