Od gwiazd się nie ucieknie: kobiety w polskiej astronomii

_elisabetha_hevelius_sextant_detal_.jpg, default, Elżbieta Koopman Heweliusz 1673, fot. Wikimedia.org

Podobno astrolabium, przyrząd do wyznaczania położenia ciał niebieskich, wynalazła kobieta – aleksandryjska matematyczka, filozofka i astronomka Hypatia. Rola kobiet w historii badań nad przestrzenią kosmiczną jest znacząca – przyjrzymy się jej polskiemu rozdziałowi.

Twarzą rodzimej astronomii jest oczywiście Mikołaj Kopernik, a jego biografia zdecydowanie przyćmiewa inne – zwłaszcza kobiece – nazwiska. Badaniem kosmosu zajmowały się jednak od zawsze także kobiety, nie tylko jako "żony swoich mężów-astronomów", ale i samodzielne, zaangażowane naukowczynie. Przedstawiamy kilka znaczących kobiecych postaci polskiej astronomii.

Maria Kunic – doskonalsza niż Kepler

Thumbnail — Strona tytułowa Marii Cunitz "Urania propitia sive Tabulae Astronomicae mire faciles [...].", 1650, fot. Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego

Marię Kunic (również: Cunitz, Cunitia) dziś nazywa się "Śląską Hypatią" i uznaje za pierwszą kobietę-astronomkę działającą na obecnych ziemiach polskich. Urodziła się w 1610 roku na Śląsku, z którym związana była przez całe życie. Jej ojciec Henryk Kunic, legnicki lekarz, pochodził z rodziny naukowców i badaczy i sam również przeprowadzał obserwacje astronomiczne (m.in. u boku duńskiego astronoma Tycho Brahe, nauczyciela Johannesa Keplera). Naukowa atmosfera domu rodzinnego sprawiła oczywiście, że i Maria poświęcała dużo uwagi zdobywaniu wykształcenia. Zdołała opanować siedem języków, zajmowała się muzyką i malarstwem, a przy tym pielęgnowała swoje zamiłowanie do nauk ścisłych. Zainteresowania astronomiczne dzieliła następnie z mężem, Eliaszem Kreczmarem, autorem wydanego we Wrocławiu astrologicznego opracowania "Horologium zodiacale". Źródła donoszą, że styl życia Kunic był negatywnie postrzegany i komentowany przez mieszkańców Świdnicy – astronomka zmuszona była do odsypiania w dzień nocnych obserwacji, co uznawano za weto wobec "kobiecych obowiązków".

Małżeństwo Marii i Eliasza prowadziło korespondencję z Janem Heweliuszem, którego Maria była równieśniczką. Astronomiczna znajomość zawiązała się w czasie, gdy Kunic pracowała nad swoim największym dziełem – publikacją "Urania propitia" (z łaciny "Astronomia przystępna" lub "Astronomia przychylna") wydaną w 1650 roku w Oleśnicy, zadedykowaną cesarzowi Ferdynandowi III i stanowiącą udoskonalenie – korektę i uproszczenie – słynnych tablic rudolfińskich Keplera. Oparte na modelu heliocentrycznym tablice pozwalały na bardziej precyzyjne niż dotychczas określenie położenia planet. Śląska astronomka napisała "Uranię…" równolegle po łacinie i po niemiecku, co zdecydowanie wzmocniło popularyzatorski walor dzieła uznawanego za jedną z najwcześniejszych w historii nauki drukowanych publikacji napisanych przez kobietę. W 2020 roku drugie, frankfurckie wydanie "Uranii…" zostało wylicytowane przez miasto Świdnica za 8,5 tysiąca euro, a książka trafiła do zbiorów Muzeum Dawnego Kupiectwa. Przed budynkiem muzeum, w świdnickim rynku stoi dziś zaprojektowany przez Stanisława Strzyżyńskiego pomnik – ławeczka z postacią Marii Kunic trzymającą w dłoniach "Uranię Propitię" oraz astrolabium. Imieniem astronomki nazwano krater na Wenus, a także odkrytą w 1960 roku planetoidę (nosi ona nazwę Mariacunitia).

Elżbieta Heweliusz i bezsenne noce

Jedną z ikon Gdańska jest postać Jana Heweliusza, który w swoim rodzinnym mieście doczekał się aż trzech pomników. Mało kto jednak pamięta o jego partnerce życiowej i zawodowej – gdańszczance Elżbiecie Heweliusz. Astronomka funkcjonuje w przekazach głównie jako pomocnica swojego dużo starszego męża, podczas gdy zamiłowanie do astronomii i stosowne umiejętności pojawiły się u niej przed zawiązaniem małżeństwa (które nota bene było przede wszystkim formą układu między dwiema zamożnymi rodzinami). Elżbieta Koopman urodziła się w 1647 roku w dobrze sytuowanym małżeństwie kupieckim. Charakter ówczesnego Gdańska – miasta zamożnego, otwartego na kontakty z innymi miastami, dbającego o edukację mieszkańców – zdecydowanie sprzyjał rozwojowi Elżbiety, która szybko stała się osobą bardzo dobrze wykształconą. W pierwszym opracowaniu dotyczącym historii polskiej astronomii Feliks Kucharzewski wspomina o Koopman, sytuując ją w roli pomocnicy:

W roku 1663, po śmierci swej pierwszej żony, wszedł powtórnie w związki małżeńskie z Elżbietą Korpmanówną [sic], córką kupca gdańskiego, która mu potem wiele w obserwacyach pomagała. Nie jedną noc bezsenną spędziła z nim na obserwatoryum ta szanowna niewiasta, a nabrawszy w wykonywaniu postrzeżeń potrzebnej wprawy, z łatwością odczytywała wielkość kąta i względnej odległości gwiazd, a z tąd też prace adjunkta przy swym mężu pełniła.

Bezsenne noce małżeństwo spędzało w kamienicy przy ulicy Korzennej, na tarasie której Jan Heweliusz skonstruował najlepsze obserwatorium ówczesnej Europy (dawniej zwane "gwiazdarnią"). Jedna z popularnych rycin autorstwa barokowego malarza i rysownika Andreasa Stecha przedstawia małżeństwo w pracowni wspólnie korzystające z mosiężnego sekstansu. Po śmierci męża, w roku 1690, Elżbieta Koopman dokończyła i wydała (dzięki materialnemu wsparciu Jana III Sobieskiego) ich wspólne dzieło, katalog gwiazd "Prodromus astronomiae" zawierający notatki z ponad półtora tysiąca obserwacji gwiazd.

Zarówno o Kunic, jak i Koopman wspomina XVIII-wieczny francuski astronom Jérôme Lalande w książce "Astronomiia dla płci piękney" wydanej w Polsce w 1821 roku:

Znamy ich już wiele, co dały przykład nie tylko ciekawości, ale i usilności w tym rodzaju. [...] Maryja Cunitz, córka lekarza ze Szląska wydała w 1650 r. tablice astronomiczne. [...] żona Heweliusza robiła z nim postrzeżenia.

Elżbieta i Jan Heweliuszowe pochowani są w rodzinnym grobie Heweliuszów w gdańskim kościele św. Katarzyny. Astronomkę upamiętnia – podobnie jak "Śląską Hypatię" – krater na Wenus oraz planetoida.

Wilhelmina Iwanowska pochłonięta przez gwiazdy

Urodziła się w 1905 roku w Wilnie, w rodzinie zubożałej kresowej szlachty. Jej początkowa ścieżka edukacyjna nie wskazywała na to, że za jakiś czas zostanie światowej sławy astronomką i autorką nowej skali odległości we wszechświecie. W prywatnym wileńskim gimnazjum, w którym się uczyła, kładziono nacisk przede wszystkim na przedmioty humanistyczne: łacinę, religię, filozofię czy historię sztuki. "Na przekór postanowiłam iść na studia matematyczne", pisała w swoim życiorysie naukowym, podkreślając, że zawsze czuła zamiłowanie do astronomii i nauk ścisłych: "Decyzja przyszła nagle i nieodwołalnie na zasadzie jakiegoś wewnętrznego nakazu". Brak odpowiedniego przygotowania sprawił jednak, że Iwanowska zmuszona była powtarzać pierwszy rok studiów matematycznych, jakie podjęła na wydziale matematyczno-przyrodniczym Uniwersytetu Stefana Batorego – tej samej uczelni, na której studiowali m.in. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki i na której zawiązało się Towarzystwo Filomatów. Mickiewicz uwiecznił zresztą najstarsze wówczas polskie obserwatorium na Uniwersytecie Wileńskim w VIII księdze Pana Tadeusza, posiłkując się postacią Podkomorzego, który wspomniał o pracowni finansowanej ze środków fundacji księżnej Elżbiety Puzyniny: "I ja astronomiji słuchałem przez dwa lata / W Wilnie gdzie Puzynina, mądra i bogata / Pani oddała dochód z wioski dwiestu chłopów / Na zakupienie różnych szkieł i teleskopów".

Ostatecznie Iwanowskiej udało się nadrobić zaległości (uzupełniała braki, jednocześnie nie opuszczając żadnych zajęć z astronomii) i w 1929 roku została magistrą filozofii w dziedzinie matematyki. Dzień, w którym otrzymała propozycję asystentury od astronoma i matematyka Wacława Dziewulskiego, określiła jako "najszczęśliwszy w jej życiu". Jej pierwsza praca astronomiczna "O wyznaczaniu ruchu Słońca metodą Bravais", napisana po angielsku, rozesłana została do kilkuset obserwatoriów astronomicznych na całym świecie. W 1933 roku, zdając egzamin z wysoką gorączką, Iwanowska otrzymała tytuł doktory. Rozpoczęła wówczas obserwację cefeid (gwiazd zmiennych pulsujących, około dziesięć tysięcy razy jaśniejszych od Słońca), które kontynuowała w czasie drugiej wojny światowej.

Po wojnie współtworzyła Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, którego prorektorem został właśnie Dziewulski. Iwanowska otrzymała natomiast nominację na profesora nadzwyczajnego katedry astrofizyki. "Wszystko trzeba było zaczynać od stanu zerowego", wspominała okres tworzenia od podstaw jednej z najistotniejszych dziś polskich uczelni. W 1948 roku w ramach półrocznego stypendium w Stanach Zjednoczonych miała okazję spotkać wybitnych uczonych i odwiedzić ośrodki astronomiczne: m.in. Obserwatorium McDonalda położone na pustynnym płaskowyżu góry Mount Locke w Texasie. Na Harwardzie miała z kolei szansę obejrzeć jeden z pierwszych komputerów – zajmował kilka pomieszczeń "zastawionych stojakami, wypełnionych od góry do dołu lampami elektronowymi i mnóstwem przewodów". Do Europy wróciła transatlantykiem "Batory", wioząc klisze i taśmy z zapisami widm około dwustu gwiazd z teksańskiego obserwatorium. To właśnie zebrane w USA materiały stały się w latach 50. podstawą do wyznaczenia przez Iwanowską nowej skali odległości we wszechświecie, co określa się jako największe dokonanie astronomki.

"Do lunet i teleskopów odnosiłam się jak do żywych, przyjaznych istot", pisała Iwanowska w życiorysie podsumowującym jej karierę naukową i doświadczenia prywatne. Z wypowiedzi Iwanowskiej, nazywanej niekiedy "pierwszą damą polskiej astronomii", wyziera niezwykle emocjonalny stosunek do tej dziedziny. W wywiadzie-rzece przeprowadzonym przez Annę Plaskacz astronomka wspomniała o pierwszym świadomym kontakcie z gwiazdami:

Pamiętam ten moment dokładnie. Miałam dwa i pół, może trzy latka. [...] Nade mną niebo wygwieżdżone, ja do dziś pamiętam, jak ogarnia mnie kosmiczny strach. Zaczęłam biec przez podwórko i co widzę? Że gwiadzy biegną za mną. Proszę spróbować. Od gwiazd się nie ucieknie. Nie można ich ominąć. [...] Teraz wiem, że to była paralaksa, to złudzenie, że gwiazdy biegną za mną, to złudzenie, że mnie dogonią, pochłoną.

W latach 70. przygotowała serię odczytów związanych z pięćsetną rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika – wygłaszała je m.in. w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, we Francji, ówczesnej Czechosłowacji i we Włoszech. W latach 1973–1978 była wiceprezydentką Międzynarodowej Unii Astronomicznej. W autobiograficznym tekście stwierdziła, że świadomie "uciekała przed możliwością założenia rodziny", traktując ją jako największe zagrożenie dla "daru, jakim była praca naukowa". Zmarła w 1999 roku w Toruniu. Jej imieniem nazwano jedną z asteroid.

Odmrożone oko Rozalii Szafraniec

Nieomal rówieśniczką Iwanowskiej była Rozalia Szafraniec, astronomka z Kielecczyzny, urodzona w rodzinie rolników w 1910 roku jako jedno z siedmiorga dzieci wychowywanych przez wiele lat przez samotną matkę. Mimo niełatwych warunków i braku naukowych tradycji w rodzinie, Szafraniec zdołała zostać absolwentką kieleckiego gimnazjum i zarazem pierwszą maturzystką w historii wsi Siekierno. Następnie podjęła studia matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Była magistrantką słynnego Wacława Sierpińskiego, wybitnego matematyka, współtwórcy polskiej szkoły matematycznej. Po studiach zajmowała się przede wszystkim dydaktyką, wiążąc z nią swoje plany na przyszłość. Wtedy bieg historii – podobnie jak w przypadku Iwanowskiej – zmieniła propozycja asystentury astronomicznej. Szafraniec odbyła roczny staż u boku wybitnego astronoma Tadeusza Banachiewicza w obserwatorium na górze Lubomir w Małopolsce. Druga wojna światowa nie zgasiła w niej zapału do dydaktyki – przez cały okres niemieckiej okupacji nauczała w rodzinnych stronach na tajnych kompletach. Jako działaczka konspiracyjna i członkini AK nosiła pseudonimy "Ażur" lub "Żór" – wariacje na temat jej imienia. Działalność podziemna okaże się po wojnie brzemienna w skutki, hamując karierę naukową Szafraniec i blokując możliwości międzynarodowego rozwoju (władze Uniwersytetu Jagiellońskiego odmówiły jej habilitacji i nie zezwoliły na wyjazd do Filadelfii w charakterze profesorki wizytującej).

W 1947 roku Szafraniec rozpoczęła pracę w krakowskim Obserwatorium Astronomicznym. Już po trzech latach obroniła pracę doktorską, co pozwoliło jej na awans ze stanowiska starszej asystentki na adiunktkę w Obserwatorium. Funkcję tę pełniła aż do 1973 roku, kiedy przeszła na emeryturę. W latach 50. wstąpiła też do Międzynarodowej Unii Astronomicznej, gdzie zasiadała w komisji zajmującej się koordynacją międzynarodowej współpracy w zakresie badań gwiazd zaćmieniowych. Ten rodzaj gwiazd był specjalnością Szafraniec, która w latach 60. stała się światową rekordzistką, mając na koncie ponad pięćdziesiąt tysięcy obserwacji gwiazd zmiennych. Była także odkrywczynią dwóch nowych gwiazd tego typu. Astronom i popularyzator tej dziedziny – Jan Mietelski w pośmiertnym wspomnieniu badaczki przytaczał anegdotę dotyczącą zaangażowania Szafraniec w obserwację:

Nie zaprzestała obserwacji nawet w okresie poważnego odmrożenia skóry twarzy od lodowatego okularu lunety; sporządziła sobie wtedy tylko groźnie wyglądającą kominiarkę z małymi otworami jedynie na oczy.

Podobnie jak Wilhelmina Iwanowska, nigdy nie założyła rodziny, całkowicie poświęcając się dydaktyce i nauce (był to zresztą warunek współpracy z Tadeuszem Banachiewiczem, który stawiał swoim asystentkom ultimatum: albo rodzina, albo nauka). Przez wiele lat nadawała radiowe sygnały czasu, za co w 1970 roku otrzymała Honorową Odznakę Komitetu ds. Radia i Telewizji. Była także wieloletnią redaktorką wydawanego od 1953 roku kwartalnika "Postępy Astronomii". Zmarła w 2001 roku w Krakowie.

Źródła: W. Iwanowska, “Mój życiorys naukowy”, Warszawa 1981; F. Kucharzewski, “O Astronomii w Polsce”, Paryż 1872; J. La Lande, "Astronomiia dla płci piękney", Warszawa 1821; “Życie wśród gwiazd Profesor Wilhelminy Iwanowskiej : rozmowę z Panią Profesor przeprowadziła Anna Plaskacz”, Toruń 1997; P. Majewski, “Rozalia Szafraniec (1910 – 2001)”, [w:] „Urania — PA” nr 3/2001; J. Mietelski, “Pani Róża”, [w:] “Dziennik Polski”, 2001; Z. Gołąb-Meyer, “Astronomka Rozalia Szafraniec”; H. Skimborowicz, “Żywot i prace Jana Heweliusza”, Warszawa 1860; reformacja-pomorze.pl; E. Markuszewska, “Maria Kunic. Astronom ze Świdnicy”, Świdnica 2014; K. Błaszczak, “Pierwsza Dama Astronomii mieszkała na Ziemi Wieruszowskiej”; E. Nawrocki, “Maria Kunic - astronom ze Świdnicy”, 2012; J. Włodarczyk, “A Case Study of Maria Cunitia and Elias von Löwen”, 2019.

Język Polish