Jul Łyskawa, „Prawdziwa historia Jeffreya Watersa i jego ojców”

Niezwykła anomalia ma miejsce w Ameryce: stół, kawałek drewna, staje się niezależnym bytem, z jaźnią i osobowością – czyta poezję i słucha muzyki klasycznej. Opowiadający jego historię debiut Jula Łyskawy nie poddaje się łatwemu streszczeniu, mieści bowiem cały zasób koszmarów, dziwactw, absurdów, fantasmagorii, niedomówień i dwuznaczności.

Rzecz dzieje się w miasteczku Copperfield w stanie Waszyngton, u podnóża Wzgórz Johnsona, jak wierzą miejscowi – nawiedzanych przez diabły i duchy. Najpierw odkryto tam złoża miedzi, ale kiedy te się wyczerpały, Copperfield musiało wymyślić się na nowo: „przetrwać bez kopalni, ale z fabryką pończoch, przędzalnią, redakcją »Głosu ze Wzgórz« i hektarami lasów do zagospodarowania”. W 1898 roku nad jedną z chat zawiśnie szyld z grawerunkiem „Hart – Prace z Drewnem”. Nazwisko to staje się w miasteczku, gdzie drwale i stolarze to lokalni bohaterowie, prawdziwym symbolem, „jak Statua Wolności. Jak flaga. Jak cadillac”. Zaś ręcznie robione meble to, na warunki amerykańskich peryferii, wyroby luksusowe. Kolejna wizytówka miasta – wiśniowy placek serwowany w Barze u Pięknego Mela, okrzyknięty „wiśniową cezurą”, „mącznym Graalem i Excaliburem”. To sprawy ważniejsze niż Wietnam, lądowanie na Księżycu, Watergate – te przechodzą Copperfield bokiem.

Na tym tle snuje się kilka wątków równoległych. Każdego nie da się przytoczyć, bo też w technice nadmiaru realizuje się żywioł pisarski Łyskawy. Pozostańmy przy podstawach: tytułowy Jeffrey Waters – uwaga, proszę zasłonić oczy i zatkać uszy, tu największy spoiler! – to stół, który pewnego dnia ożył, zaczął chodzić i przemówił. Owszem, mowa o meblu, który – idąc za autorem – „porusza się jak żywe stworzenie”, „przestępuje z nogi na nogę” (chociaż nóg nie zgina). W wyniku tego o Copperfield mówi cały kraj: zjeżdżają tam socjolodzy, biolodzy, pisarze amatorzy i studenci antropologii kultury. Waters jest dla nich i tajemniczym przedmiotem o nadprzyrodzonych siłach, i odpowiedzią na pytanie: „co po człowieku?”, kolejnym ogniwem ewolucji. W końcu staje się symbolem narodowym.

To dopiero początek całej listy motywów i intertekstualnych odniesień czy żartów. Wypada wspomnieć na przykład o Priscilli Priessnitz, historyczce sztuki, autorce książki Demon drewna poświęconej artyście Jeremiemu Hartowi, która służy Łyskawie do prześmiewczego nawiązania do języka opisu i promocji sztuki współczesnej, a może, szerzej, do stylów pisania biografii w ogóle. Są jeszcze sowy, które widzą ludzi przez ściany, odczytują aury, sny i myśli. Łyskawa w kilku wywiadach przyznawał się do tej inspiracji Miasteczkiem Twin Peaks (patrz: mała mieścina stojąca przemysłem leśno-drzewnym, Kobieta z pieńkiem, kawa i placek), jak i do wielu innych zapożyczeń, nie tylko z serialu Davida Lyncha. Prawdziwa historia Jeffreya Watersa i jego ojców, jak przystało na Wielką Amerykańską Powieść (to najpewniej pierwszy przypadek w historii, gdy pisze ją człowiek, który w USA nigdy nie był), zawiera zestaw kluczowych amerykańskich mitów – jedne się wysłużyły, inne utrwaliły, Łyskawa wszystkie zbiera do kupy, zgniata w kulkę i ciska nią prosto w czytelnika. Spiker radiowy Copperfield High Tune FM, lokalnej rozgłośni, stwierdza w pewnym momencie bez cienia wątpliwości: „To jest Ameryka. To mogło się zdarzyć tylko tutaj”.

U Łyskawy literatura zdaje się w pierwszej kolejności remiksem – Frankensteinem pozszywanym z różnych kawałków, kompilacją, zlepkiem luźnych skojarzeń i zapożyczeń. Pisarz cały czas miesza perspektywy i porządki – nie porusza się w spójny sposób naprzód, ale skacze z wątku na wątek, tak że czytelnik może miewać poczucie, że zdania raz na jakiś czas uwalniają się wręcz od autora, żyją własnym życiem, rozrastając w poboczne odnogi. Historia mieszkańców Copperfield miesza się z urywkami poezji Williama Carlosa Williamsa i fragmentami dramatu, w którym spotykają się Achilles, Basquiat, chór starców z Bronxu i Saddam Husajn. Nie chodzi tak bardzo o sens wypowiedzi, lecz o to, by – jak mówił Łyskawa w rozmowie z Magdaleną Czubaszek, Martą Hermanowicz i Katarzyną Sobczuk na łamach „Dwutygodnika” – język był przed myślą.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jul Łyskawa, fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

Obrazek

ksiazka-jul-lyskawa-pp24-fot-leszek-zych-polityka.jpg

Jako porównanie od razu nasuwa się przetłumaczona po raz pierwszy na język polski w 2022 roku powieść Davida Fostera Wallace’a Niewyczerpany żart – w tekstach krytycznych bez wątpienia najczęściej zestawiania z dziełem Łyskawy. To porównanie ma faktycznie całkiem sporo sensu. Można powiedzieć, że obu pisarzy fascynuje żywioł języka, jego kapryśna natura, wspólne są także nawiasy, wtrącenia, przeskoki, dopiski, spiętrzenia wydarzeń z różnych czasów i przestrzeni. Stylistyka, kompozycja, rozmach, a także rozległy zakres wirujących jak w kołowrotku tematów w obu przypadkach zaświadczają zainteresowanie dynamiką mediów masowych, które łączy obu pisarzy.

Dlatego tyle wokół Watersa dzieje się u Łyskawy właśnie w dyskursie publicznym. Myślący i chodzący stół zajmuje pierwsze miejsce w plebiscycie magazynu „People” na 50 najpiękniejszych ludzi na świecie, pojawia się gościnnie w Simpsonach, startuje w Milionerach (swój udział w teleturnieju kończy na pytaniu o korniki), a w najnowszym numerze „Bravo” (a może innego „Vanity Fair”) obok płyty DVD z Gladiatorem Ridleya Scotta można znaleźć plakat Watersa w rozmiarze XXL. Gdy przypadek „żywego stołu” zaczyna badać FBI, a drewniany bohater trafia do aresztu, cała Ameryka zabiera głos na temat jego sprawy. Na ulicach pojawiają się banery z napisami „Free Jeffrey”, Bono, lider U2, pisze utwór Wooden State of Mind. Woodyzm staje się oficjalny wyznaniem – szybko okazuje się, że tyle samo Amerykanów wierzy w istnienie karmy co w to, że Jeffrey Waters jest nowym mesjaszem.

Zabobonom i półprawdom towarzyszą wielkie gesty wsparcia i solidarności, a na sprawie Watersa każdy próbuje ugrać jak najwięcej dla siebie. Lewica widzi w nim symbol inności (stół wszak pozbawiony jest przynależności rasowej, etnicznej, religijnej, seksualnej czy płciowej). Prawica obawia się, że „drewniana ideologia” zatruje dziecięce umysły. W mieście New Salem powstaje STREFA WOLNA OD JEFFREYA WATERSA. Przy czym wysoka temperatura debaty nie udziela się samemu bohaterowi – ten, jak filmowy Forrest Gump, nie podejmuje żadnych większych starań, a jednak niezależnie od swoich intencji znajduje się w centrum przełomowych dla najnowszej historii wydarzeń.

Powyższe tropy, wskazujące na pokrewieństwo Łyskawy i Wallace’a, nie powinny jednak zacierać dzielących ich różnic. Amerykański pisarz sformułował wokół Niewyczerpanego żartu całą filozofię, swój literacki program i postulaty, miał listę założeń i celów, którymi dzielił się publicznie, mówiąc o tym, że „wyrzeka się etosu ironii” i cynizmu. Krytykował też establishment i wytwory najnowszej kultury amerykańskiej, które były mu zwyczajnie bliskie. Łyskawa, zapewne z powodu dystansu do amerykańskich spraw (przypominam: w Ameryce ponoć nigdy nie był), nie ma takich ambicji, nie nawołuje do żadnej walki, nie ma w sobie upodobania do analiz tamtejszej rzeczywistości i manifestów na jej temat, wychodząc raczej z założenia, że literatura to rzecz samowystarczalna, więc obroni się sama. Na Amerykę spogląda po prostu z przymrużeniem oka, na podstawie tego, w jaki sposób ukonstytuowała się ona w naszych wyobrażeniach.

Nawet jeśli książka wyrosła z uwielbienia dla postmodernistów w stylu Wallace’a, Łyskawa bawi się językiem tak, by ze swoich autorskich stylizacji wydestylować własną konwencję i formułę. Jest jeszcze jedna rzecz, która odróżnia go od Wallace’a – jest nią dobra zabawa. Jolanta Kozak, tłumaczka książek Amerykanina, we wstępie do Niewyczerpanego żartu wspomina, że ta uber-powieść pierwotnie miała nosić tytuł A Failed Entertainment (Nieudana rozrywka), gdyż – jak stwierdza Kozak – „z całą pewnością nie jest zamiarem Autora dostarczyć czytelnikowi dobrej zabawy”, a „ustalenie ostatecznego (kanonicznego) sensu powieści jest zamiarem beznadziejnym”. Łyskawa wprost przeciwnie – konsekwentnie dąży do tego, by w tym całym rozproszeniu, nadmiarze, niejednostajności, w tendencji do przesady i ironii (na pewno nie do tworzenia kanonów) zawierała się właśnie frajda z lektury.

Jak powiedział kiedyś profesor Tadeusz Sławek: „Dobrze czytać oznacza »zaczytać się«, czyli »zagubić się« w czasie”. I dalej: „Szczęśliwiec ten, kto znajdzie książkę, w którą się zaczyta i zapadnie”. Łyskawa napisał coś, w czym łatwo utonąć i dać się pochłonąć słowom, a takie doświadczenie „zaczytania”, taka chwila olśnienia, przytrafia się rzadko. Na skrzydełku okładki do głosu dochodzi jeszcze sam Jeffrey Waters, który pisze: „Jeżeli czegoś żałuję po przeczytaniu tej książki, to że już nigdy nie będę mógł jej przeczytać po raz pierwszy”. Nic dodać, nic ująć.

Jul Łyskawa, Prawdziwa historia Jeffreya Watersa i jego ojców
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2024
Liczba stron: 520
ISBN: 978-83-8191-964-7

powieść współczesna

postmodernizm

literatura eksperymentalna