Anna Sudoł, "Projekt"

W swoim powieściowym debiucie Anna Sudoł kreśli boleśnie celną satyrę na świat sztuki – choć ani raz nie pada w niej nawet słowo "sztuka".

"Projekt" to powieść rozpisana na kilka głosów, które jednak nie składają się na zgrany chór, a grono solistów knujących jak wykopać innych z ich stołków i pozostać w świetle reflektorów samemu. Akcję w ruch wprawiają drobne kłamstwa i niewinne plotki wywołujące prawdziwy efekt motyla, niemal same z siebie rozprzestrzeniające się, mutujące jak wirus i uruchamiające skomplikowaną maszynerię intryg.

W ich centrum znajduje się Ludwik, któremu towarzyszymy stosunkowo rzadko, ale który ciągle obecny jest w rozmowach i planach pozostałych bohaterek i bohaterów. Ludwik to artysta, przynajmniej potencjalnie, bowiem ascetycznie żyjący dwudziestopięciolatek, noszący się jak wzorcowy student intermediów – na czarno, z odsłoniętymi kostkami i wyglansowanymi półbutami – nie rozmienia się na drobne. Zamiast pomniejszych projektów, Ludwik pracuje więc nad Wielkim Projektem. Wydaje się też, w przeciwieństwie do całej reszty, niezainteresowany budowaniem relacji, zawieraniem sojuszy i wszelkiego rodzaju knuciem. W tej konstelacji Ludwik jest jak czarna dziura – nieprzenikniony i niewchodzący w interakcje, ale mimowolnie zasysający w swoje pole grawitacyjne całe środowisko.

Wokół Ludwika krążą więc inni artyści: starszy o kilkanaście lat Kostek, którego kariera wyraźnie chyli się ku końcowi, chcący ogrzać się w blasku Wielkiego Projektu, młodzi i dobrze zapowiadający się Roma oraz Mateusz, krytycy i krytyczki: lew salonowy Karol i powszechnie lekceważona nachalna i bezczelna Aurelia, wreszcie szef i pozostająca w grze emerytowana szefowa wszechpotężnej Instytucji: Adam i Milena. Bohaterów i bohaterki trudno byłoby rozgraniczyć na tych pozytywnych i antagonistów – każdy jest tu po prostu mniej lub bardziej odpychający na swój unikatowy sposób.

Niezależnie od stanowiska, umiejętności każdego sprowadzają się przede wszystkim do skutecznego wykorzystywania każdej sytuacji dla zawodowych korzyści. Bo w tym świecie nikogo nie określa to, jaki jest, ale jakie stanowisko zajmuje i jakie ma perspektywy. Nie można więc sobie pozwolić na to, by spotkanie w kawiarni, domówka, a nawet przygodny seks nie przynosiły w tej grze punktów. Jakąkolwiek międzyludzką interakcję można by skwitować słowami Romy: "życie jest za krótkie, żeby to nie miało być spotkanie biznesowe." Czysty darwinizm społeczny spotyka się tu z wyrafinowaną grą, w której każdy gest i każda decyzja stanowią element kreowania własnego wizerunku, a bohaterowie zdają się uczestniczyć bez przerwy w czymś na kształt skomplikowanego dworskiego ceremoniału.

Popkultura przyzwyczaiła nas do opowieści o artystach kompletnie pochłoniętych swoją sztuką. Nawet takie współczesne obrazy jak filmy Łukasza Rondudy są oparte na niemożności rozgraniczenia tych obszarów. W "Performerze" o Oskarze Dawickim codzienność niepostrzeżenie zamienia się w performanse, w "Sercu miłości" o Zuzannie Bartoszek i Wojciechu Bąkowskim obserwujemy bliskość i napięcie między dwoma osobowościami, codzienność, w której nawet opowiedziany drugiej osobie sen może zostać zawłaszczony jako kanwa dla jej pracy. Ronduda, nie tylko reżyser, ale przede wszystkim kurator i badacz związany z Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, stare klisze opowiadania o artystach jako samotnych ekscentrykach lub targanych wielkimi namiętnościami i lekko odklejonych od życia kolorowych ptakach przetwarza z pewnym przymrużeniem oka, ale do jednej rzeczy podchodzi śmiertelnie poważnie – do samej sztuki. Nawet w satyrach takich jak nagrodzony Złotą Palmą w Cannes film "The Square" z 2017 roku czy bardziej niszowych, jak wyreżyserowany przez artystę Horacego Muszyńskiego serial "ASS.DEATH.DICKS (czyt. aesthetics)", żart opiera się w dużej mierze na tym, jaka jest sama sztuka.

Tymczasem w powieści Sudoł sztuka jest bytem fantomowym. Nie ma tu rozmów o ideach i formach, są dialogi o współpracach, korzyściach, projektach coraz bardziej prestiżowych i międzynarodowych, nie ma przekraczania granic, jest Instytucja dbająca o sprawne zarządzanie karierami i podtrzymywanie dobrze naoliwionego systemu. Od większości historii osadzonych w świecie sztuki, skupiających się na twórcach umoszczonych już w kanonie, powieść Sudoł – insiderki, która sama jest młodą i aktywną od paru lat absolwentką ASP w Warszawie – różni się więc nie tylko tym, że skupia się głównie na młodych i aspirujących, którzy dopiero próbują dochrapać się sukcesu.

Różnica przebiega przede wszystkim na poziomie języka – Sudoł nie tylko każe bohaterom rozmawiać wyłącznie o projektach i ich reperkusjach, nie dotykając przy tym ani na moment ich treści, ale i precyzyjnie wygumkowuje artystyczną terminologię. Artystów zastępują "osoby, które robią projekty", kuratorów "merytoryczni", sztukę – wiadomo. Dla czytelniczki i czytelnika z wewnątrz środowiska ten kod jest oczywisty, do pewnego momentu może wręcz niezauważalny jako kod – "Projekt" czyta się w polu sztuki jako oczywistą satyrę na to właśnie środowisko.

Ale czy dla każdego jest to tak oczywiste? Niekoniecznie – wystarczy zajrzeć na blogi literackie, by przekonać się, że czytelnicy nieznający zaplecza autorki, a mający doświadczenia korporacyjne, odczytują jej powieść jako historię dotyczącą właśnie świata korpo. Grantoza i projektoza infekują świat sztuki od dawna, może więc nie jest to wcale tak karkołomne zadanie, by w książce osadzonej w jego realiach posługiwać się wyłącznie tak ukorporacyjnioną nowomową. Taki wybór języka z jednej strony czyni powieść Sudoł do pewnego stopnia uniwersalną opowieścią o podsycanym przez neoliberalne realia narcyzmie i pracoholizmie, prekaryzacji, podstępnym zawłaszczeniu codzienności i intymności przez logikę samodoskonalenia i gromadzenia kapitału symbolicznego. Z drugiej zdaje się zawężać nieco możliwości – w końcu skuteczna satyra to satyra precyzyjna. A jednak to właśnie językowa uniwersalizacja pozwala Sudoł precyzyjnie uderzyć w czułe podbrzusze świata sztuki.

Czytając "Projekt" jako środowiskową karykaturę, można narzekać na uproszczenia i przejaskrawienia. W końcu nie zawsze sprawdza się zasada, że wygrany bierze wszystko – ostatnimi laty świat sztuki z huraoptymizmem rzuca się w kolektywność i wspólnotowość, a zasady konkursów artystycznych podważane są przez samych uczestników, którzy rezygnują z walki o pierwsze miejsca, zamiast tego dzieląc się nagrodami po równo i przygotowując wspólne prace. Mimo to, nie sposób nie zobaczyć w tej powieści lustra przystawionego do rzeczywistości świata sztuki. I w ten sposób powieść napisana niby-korporacyjnym ezopowym językiem trafia w czuły punkt. Bo świat sztuki potrafi śmiać się z różnych absurdów i patologii w swoim łonie, dopóki dobrze trzyma się jeden mit na jego temat, nietknięty w takich satyrach jak "The Square" – mit wyjątkowości.

Można śmiać się na przykład ze sztuki nierozpoznanej jako sztuka i zamiecionej w nocy przez osoby sprzątające, ale jakkolwiek zjadliwy ten rodzaj humoru mógłby się momentami wydawać, to w gruncie rzeczy tylko utwierdza on przekonanie o tym, że sztuka to obszar bądź co bądź wyjątkowy. Sudoł pozbawia czytelników i czytelniczki tego złudzenia, pisząc powieść czytaną w bliźniaczy sposób przez artystów, kuratorów, copywriterów i junior brand managerów. Świat sztuki jest wszak świadomy wszelkich patologii dzisiejszego kapitalizmu, ale sam poddaje się im wierząc w wyższy cel – zawłaszczenie życia przez pracę daje się usprawiedliwić tak długo, jak długo praca ta wydaje się czymś znaczącym. Ale jak pokazuje Sudoł, korpo to nie inny świat, do którego odchodzi się ze sztuki porzucając ideały po to, by zarobić trochę pieniędzy – to bliźniacza rzeczywistość, druga strona tej samej monety. Na dodatek pisarka, niczym Ludwik na kartach książki, sama tylko wprawia machinę w ruch. Coup de grâce zadają sami czytelnicy – wszyscy ci spoza artystycznego środowiska, którzy w tym samym stopniu się w tej historii odnajdują.

Anna Sudoł
"Projekt"
Korporacja Ha!art, Kraków 2020
liczba stron: 320
ISBN: 978-83-66571-19-8

anna sudoł

Korporacja Ha!art