Weterankom walk o lifestyle. "Euforia. O warszawskiej scenie klubowej po 1989 roku"

audio-bullys-w-piekarni-2003-fot.-irena-herka.jpg, default, Audio Bullys w Piekarni, 2003, fot. Irena Herka/Muzeum Woli w Warszawie

#społeczeństwo

#muzyka

#sztuki wizualne

Historia warszawskiego clubbingu czeka jeszcze na swoją kronikę – wystawa w Muzeum Woli jest tylko i aż interesującym wprowadzeniem.

Muzeum Woli w ciągu ostatnich kilku lat dało się poznać jako jedna z ciekawszych placówek muzealniczych w Warszawie. Świetną passę wyznaczały takie wystawy, jak "Białoszewski nieosobny", "Kim Lee. Królowa Warszawy" czy "Zimno już było". Tym razem, choć temat – próba opowiedzenia o przemianach społecznych, politycznych i gospodarczych po 1989 roku przez pryzmat rozwoju warszawskiej sceny klubowej – obiecywał wiele, to sposób, w jaki został przedstawiony, pozostawia uczucie niedosytu.

Kurator wystawy, Konrad Schiller, dokonał subiektywnego wyboru miejsc, które uznał za kamienie milowe w dziejach klubowej Warszawy – i rzeczywiście znaczenie każdego z tych lokali wydaje się być niepodważalne. Nostalgia to jednak potężne uczucie, więc wiele krytycznych głosów na temat wystawy skupia się wokół tego, że "nie ma x, brakuje y". I trudno się temu dziwić – historia stołecznego clubbingu pozostawała dotąd w dużej mierze domeną historii mówionej, toteż próba stworzenia zinstytucjonalizowanej narracji na ten temat może wzbudzać emocje, zwłaszcza gdy formacyjne wspomnienia całych środowisk pozostają poza głównym nurtem opowieści.

Zrozumiałe jest to, że wobec skali zjawiska i fizycznych ograniczeń przestrzeni wystawienniczej trzeba było dokonać daleko idącej selekcji. Na riserczowe niedostatki wskazuje jednak już znajdująca się przed wejściem na wystawę mapa warszawskich klubów istniejących w latach 1992-2014 – nie jest do końca jasne, dlaczego ta ostatnia data jest cezurą, choć domyślam się, że to dlatego, iż to właśnie w tym roku zamknęły się ostatnie z klubów omawianych na wystawie – CDQ i Chłodna 25 (tymczasowo). Jako mieszkaniec prawobrzeżnej Warszawy z przykrością odnotowałem fakt, że na mapie nie został zaznaczony żaden praski klub, tymczasem działał tam wtedy m.in. będący przyczółkiem kultury queerowej Saturator, a także kluby takie jak Zwiąż Mnie, M25 czy Sen Pszczoły. Ale biorąc nawet poprawkę na mój lokalny patriotyzm, na stworzonej przez twórców wystawy klubowej mapie Warszawy brakuje wielu innych kulturotwórczych i ważnych dla różnych środowisk miejsc działających w wyznaczonych ramach czasowych. To m.in. dwa niezwykle istotne dla różnych odcieni muzycznego undergroundu kluby Jazzgot i Powiększenie, Punkt (który za sprawą odbywających się co czwartek imprez stał się centralnym miejscem spotkań wielbicieli muzyki jamajskiej – choć odbywały się tam również koncerty psychobilly czy hip-hopowe), prowadzony przez Krytykę Polityczną Nowy Wspaniały Świat, znajdujący się w podziemiach Zachęty Obiekt Znaleziony czy efemeryczne 5-10-15 działające przez jeden sezon w całej kamienicy na Mokotowskiej. Wymieniłem tu garść miejsc, które funkcjonowały za mojej pamięci, choć tę litanię można by ciągnąć – a osoby imprezujące w latach 90. zapewne mogłyby ją jeszcze uzupełnić. Na mapie pominięte zostały także lokalizacje wolskie, które szczególnie powinny interesować placówkę dokumentującą dzieje tej dzielnicy, takie jak klubowe zagłębie przy ulicy Górczewskiej (Dobra Karma, Radio Luxembourg, Africa Bar) albo kluby B65 i No Mercy, które działały w późniejszym okresie pod tym samym adresem co (zaznaczone na mapie) wolskie Kotły.

"Mamy Zahut"

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Klub Filtry, 1993, fot. Tomasz "Waciak" Wójcik/Muzeum Woli w Warszawie

Obrazek

klub-filtry-1993-fot.-tomasz-waciak-wojcik-scaled.jpg

Idąc dalej: świetnym wprowadzeniem w realia, w jakich rozpoczynała się ta cała klubowa "frywolka" (określenie Roberta Brylewskiego), jest praca wideo Piotra Dominika i Tomasza Rozbickiego "Warszawa 1988-1989" (z dograną do niej po latach muzyką Palcolor – projektu Emila Macherzyńskiego).

Na nakręconych amatorską kamerą VHS nagraniach widzimy blokowiska sprzed ery tęczowej termomodernizacji, podwórka kamienic-studni z nieodłącznymi kapliczkami, mury, które nie zaznały farby od czasów odbudowy pokryte graffiti będącym wyrazem subkulturowo-politycznego fermentu epoki, z hasłami takimi jak "PZPR WALCZY", "SK8", "PSYCHIC TV", "KSIĘŻYC JEST ŁYSY", "LEGIA KING" czy "CHCEMY WOJNY" (ten slogan jest akurat zamalowany, choć da się go odczytać – widać także szereg zamazanych napisów "Solidarności"). Sąsiadują z nimi wielkopowierzchniowe murale Peweksu i PKO, ale też reklamy olejów silnikowych firmy Elf i Mercedesa (choć na ulicach królowały jeszcze duże fiaty i maluchy), a także wczesna szyldoza małych przedsiębiorstw pobudzonych ustawą Wilczka ("MINI-BAR EWA ZAPRASZA", "MAGLE W PODWÓRZU", "WYPOŻYCZALNIA JEANNETTE SUKIENKI ŚLUBNE FRAKI SMOKINGI") – z dzisiejszej perspektywy jeszcze całkiem urocza i nieinwazyjna. Do tego dochodzą ogłoszenia informujące o lekcjach karate, plakaty reklamujące film z Chuckiem Norrisem, nowy album Iron Maiden i spektakl Akademii Ruchu, zaproszenie na superdyskotekę z Markiem Sierockim i dni kultury Republiki Federalnej Niemiec w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, transparenty wzywające na pikietę pod ambasadą Chin i zapalenie zniczy dla ofiar masakry na placu Tiananmen. Wreszcie: ujęcia z wojskowej defilady na placu (jeszcze) Zwycięstwa, które poprzedzają kadry z imprezy artystycznej bohemy w Hybrydach – klubie studenckim, bo do końca lat 80. niemal wyłącznie takie istniały w Warszawie (m.in. Stodoła, Remont, Proxima, Park, Karuzela – poza ostatnim funkcjonujące do dziś). Szkoda jednak, że w dalszej części wystawy to osadzenie w miejskiej codzienności nieco się gubi, a przecież Warszawa z roku 1988 i Warszawa z roku 2014 to zupełnie inne miasta.

Kolejnym audiowizualnym dokumentem czasów transformacji jest film nakręcony podczas festiwalu "Róbrege" w 1987 roku, który wydarzył się w namiocie cyrku Intersalto u zbiegu ulic Chłodnej i Towarowej. Umiejscowienie go na wystawie wydaje się być dobrym tropem, bowiem wiele przyszłych klubowych przedsięwzięć, nawet jeśli poruszały się w innej muzycznej stylistyce, było z ducha bliskich punkowej idei "zrób to sam" – powstawały nieraz bez wielkich nakładów finansowych i funkcjonowały na granicy opłacalności. Przepis na popularną miejscówkę często powstawał według wzoru: wynająć poprzemysłową przestrzeń w dobrze skomunikowanym miejscu (o co nie było jeszcze wówczas trudno), postawić bar z palet, wstawić do środka meble spod śmietnika lub z pchlego targu, odbić ulotki na ksero i, że pozwolę sobie na szczyptę archaicznego slangu, gra gitara. Tu nasuwa się pytanie z gatunku historii alternatywnych: jak rozwinąłby się warszawski clubbing i czy w ogóle to zjawisko przybrałoby taką skalę, gdyby nie upadek stołecznego przemysłu (długa lista klubowych beneficjentów), a także zapaść państwowego systemu finansowania kultury (to m.in. przypadek klubu Fugazi, który przejął lokal po zbankrutowanym kinie W-Z) i idące za nim dostosowanie się kulturalnych placówek do wolnorynkowych reguł gry (tu znów długa lista miejsc podnajmujących przestrzeń od miejskich instytucji, jak np. Galeria Off działająca przy Teatrze Nowym).

Pierwszym prezentowanym na wystawie miejscem jest właśnie klub Fugazi, będący w tej opowieści niejako pomostem między starym a nowym – rodzącą się kulturą klubową a wyrosłą z lat 80. sceną rockową, której muzyka była dominującym soundtrackiem pierwszych lat transformacji. Łącznikiem między punkiem z poprzedniej dekady a nową muzyką jest też plakat koncertu duetu Max & Kelner z tego klubu – elektronicznego projektu Roberta Brylewskiego i Pawła "Kelnera" Rozwadowskiego, których płyta "Tehno Terror" z 1992 roku jest jednym z najlepszych komentarzy do transformacyjnej rzeczywistości:

Zmieniamy orły na wrony,
Orły łyse na orły w koronie,
Zmieniamy nazwy placów i ulic,
Ale czy mentalnie też się zmieniamy?
["Mamy Zahut"]

Video embed

Max i Kelner - Mamy Zahut

Kolejne miejsce z lat 90. to Filtry aka Space Filter działające w latach 1992-1994 w kotłowni Instytutu Maszyn Matematycznych. Program miały dość eklektyczny, ale istotną rolę odegrały w nim tzw. nowe brzmienia – acid house, techno czy hip-hop – i co równie ważne pojawiły się tam (podpatrzone w berlińskim Tresorze) zwiastuny tego, co wkrótce stało się klubową normą: didżeje grający z winylowych płyt, karty klubowe, selekcja.

Z części zatytułowanej "Wyjście z blokowiska" (dobrze, że nie "Lud wkracza do Śródmieścia" – trochę to jednak stereotypowe ujęcie, zwłaszcza że warszawski rap tworzyli ludzie z różnych klas społecznych, także tych, które wygrały los na loterii transformacji) dowiemy się właściwie tylko tego, że istniała w Warszawie scena hip-hopowa: sprowadza się ona do serii zdjęć z koncertów hip-hopowych, plakatów i okładek magazynu "Ślizg" (czasopisma, które łączyło różne dziedziny – deskorolkę czy sporty ekstremalne z tzw. czterema elementami hip-hopu; pytanie, czy nie lepszym wyborem byłby poświęcony przede wszystkim samej muzyce hip-hopowej "Klan", pozostawiam rapowym ortodoksom) oraz wyświetlonego na ekranie filmu dokumentalnego "Skandal. Ewenement Molesty" w reżyserii Bartosza Paducha. Również bogata historia warszawskiej sceny techno zdaje się być tylko zasygnalizowana.

Na marginesie opowieści o klubach odnotowane zostają także nowe media: Radiostacja i magazyny takie jak "Brum", "Machina" i "Plastik". Były one oczywiście heroldami aktualnych popkulturowych zajawek i szły w parze z triumfalnym pochodem nowej muzyki. Szkoda jednak, że na wystawie poświęconej kulturze klubowej nie odnotowano czasopism, których rozwój w epoce raczkującego internetu był z nią ściśle sprzężony – dystrybuowanych za darmo w klubach informatorów kulturalnych, takich jak "Aktivist" czy "City Magazine" (notabene, pojawiały się również tytuły wydawane przez same kluby, jak związane z Jadłodajnią Filozoficzną pismo "Pulp").

Od okupacji do gentryfikacji

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Klub Le Madame, wnętrze, 2004, fot. Katarzyna Szustow/Muzeum Woli w Warszawie

Obrazek

le-madame-wnetrze-2004-fot.-katarzyna-szustow-scaled.jpg

Na piętrze niżej stłoczone zostały cztery miejsca reprezentujące początek XXI wieku: Piekarnia, CDQ, Le Madame i Chłodna 25. Różnorodność ówczesnych zjawisk również została przedstawiona w dużym skrócie, np. scenę skupioną wokół wytwórni LADO ABC – będącą fenomenem na osobną wystawę – symbolizuje jedno zdjęcie z koncertu Marcina Maseckiego na Chłodnej 25.

Szczególne wrażenie robi tu film Joanny Rajkowskiej "Le Ma!" opowiadający o okupacji klubu Le Madame w 2006 roku, zamkniętego za sprawą ówczesnych władz miasta przy asyście policji i komornika. To także jeden z nielicznych momentów na wystawie, które pogłębiają społeczno-polityczne tło epoki. Jak mówi w filmie socjolożka Magda Raczyńska:

Bardzo często się zarzuca, że to wszystko, co się wydarzyło w Le Madame, to jest walka o lifestyle. Że dzieciaki bogatych rodziców, które mieszkają w Warszawie, i którym się już wszystko w głowach poprzewracało, chcą mieć miejsce, do którego mogą pójść po to, żeby się napić, wytańczyć, pobawić w darkroomie i wypuścić z siebie nadmiar energii. To jest taki najbardziej stereotypowy obraz tego, czym było Le Madame i ten stereotypowy obraz był rozgrywany politycznie. Natomiast mnie się wydaje, że walka o lifestyle rzeczywiście jest tym, co definiuje Le Madame, tylko to jest lifestyle, który ma zupełnie inny wymiar. To jest styl życia – nie sposób zachowywania się, nie sposób bycia, przypadkowy, związany z rozrywką tylko i wyłącznie, tylko to jest styl pewnego myślenia. I Le Madame, i cała ta okupacja, i walka o to miejsce, to nie była walka o knajpę, tylko to była walka o pewien sposób myślenia [...] i styl życia.

Poza tym, jak na opowieść o tak wspólnotowych praktykach, na wystawie w Muzeum Woli najbardziej brakuje… ludzi (choć mam nadzieję, że jest to kwestia do nadrobienia w ramach programu wydarzeń towarzyszących), czyli opowieści osób, które te miejsca współtworzyły – właścicielek i właścicieli, barmanek i barmanów, artystek i artystów, didżejek i didżejów, selekcjonerów i wreszcie bywalczyń i bywalców. Ich głos pojawia się w zasadzie tylko w prezentowanych na wystawie zastanych źródłach: filmie dokumentalnym Leszka Gnoińskiego o Fugazi i wspomnianym wideo Joanny Rajkowskiej.

Warszawska historia klubowa rzeczywiście wydaje się dobrą soczewką, za sprawą której moglibyśmy opowiedzieć o transformacyjnych przemianach – bo to także historia gentryfikacji, sporów wokół miejskiej polityki, drapieżnej deweloperki i tajemniczych podpaleń czy też takich "prozaicznych" zjawisk polskiej drogi do kapitalizmu, jak praca bez umów czy niewypłacanie na czas pensji. Te tematy są jednak na wystawie nieobecne. Ciemne strony życia nocnej Warszawy (spirale fikcyjnych długów i haracze, mafie narkotykowe) są wzmiankowane jedynie w części poświęconej latom 90.

"Euforia. O warszawskiej scenie klubowej po 1989 roku" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Na pierwszy plan wybija się właściwie jedna strona klubowego medalu – tytułowa "euforia", na drugim planie majaczy również wspomniana "walka o lifestyle" czy też polityczna historia warszawskiego clubbingu (oprócz filmu z okupacji Le Madame wspomniane są jeszcze wydarzenia z CDQ, takie jak feministyczny festiwal Mia100 Kobiet). Takich zjawisk było oczywiście o wiele więcej – by wspomnieć choćby benefitowe imprezy różnych politycznych inicjatyw czy alterglobalistyczne miasteczko, jakie wyrosło w Jadłodajni Filozoficznej podczas protestów odbywających się przy okazji Europejskiego Szczytu Gospodarczego w 2004 roku.

Jak wspomnieliśmy, niejedna z osób oglądających wystawę prawdopodobnie wskaże swój brakujący punkt tej klubowej układanki – dla mnie takim wielkim pominiętym jest właśnie zagłębie przy ulicy Dobrej 33/35, na które składały się kluby Aurora, Jadłodajnia Filozoficzna, Diuna i istniejący najkrócej z nich Czarny Lew. W swoim czasie przyciągało ono właściwie cały przekrój tzw. alternatywnej młodzieży pierwszej dekady XXI wieku (czemu z pewnością sprzyjało to, że w razie braku funduszy można było po prostu wejść na tamtejsze podwórko i bawić się na zewnątrz, nie płacąc za wstęp do konkretnego klubu – swoją drogą, aspekt ekonomiczny imprezowania, jakże istotny i wykluczający z tej zabawy całe rzesze niezamożnej młodzieży, również nie został podjęty): osoby osierocone przez Le Madame, punków i skłotersów, slamowe poetki i poetów, modną młodzież chadzającą na imprezy indie i electro, rastamanki i ubranych na dresowo chłopaków z okolicy. Nie wiem, czy dziś – poza Bulwarami Wiślanymi – taki miks byłby gdzieś jeszcze możliwy, a przy tym te miejsca miały jeszcze nietuzinkowy program (reklamowe hasło jednego z nich, Aurory, brzmiało: "Otwieramy uszy niedowiarkom").

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Bar Klubokawiarni Chłodna 25, 2005, fot. Chłodna 25/Muzeum Woli w Warszawie

Obrazek

bar-klubokawiarni-chlodna-25-2005-fot.-chlodna-25-scaled.jpg

Na jednym ze zdjęć pod koniec wystawy znalazł się kadr przedstawiający wiszący nad barem w klubokawiarni Chłodna 25 cytat z Tadeusza Kantora: "Wszelką rewolucję artystyczną wywołują kawiarnie". Pytanie o owoce tej klubokawiarnianej rewolucji, jeśli taka się wydarzyła, pozostaje otwarte – dość powiedzieć, że krajobraz klubowej Warszawy w 2024 roku zdaje się być o wiele smutniejszy niż w roku 2014. Postindustrialnych przestrzeni, które były naturalnym habitatem dla wielu stołecznych inicjatyw (ale przecież nie tylko, więc mówiąc szerzej: lokalizacji, w których można prowadzić tego typu działalność bez konfliktów z sąsiadami i bez horrendalnych czynszów), jest w Warszawie po prostu o wiele mniej niż kilkanaście lat temu – w ich miejscu powyrastały nowe osiedla i biurowce (vide rozjechany przez buldożery w 2022 roku pod budowę parkingu przed nowym wieżowcem klub Pogłos – spadkobierca omawianego na wystawie CDQ). W latach 90. i 00. prywatne kluby nie tylko zagospodarowały porzucone przestrzenie, ale też wypełniały lukę na polach kultury, którymi miejskie i państwowe instytucje kulturalne nie były wówczas zainteresowane. Dziś kluby chcące utrzymać się na powierzchni muszą o wiele bardziej podlegać logice zysków, dlatego sytuacja często bywa odwrotna. Na przykład koncerty poszukujących i niszowych artystów coraz częściej odbywają się w dotowanych domach kultury. Mimo to mam nadzieję, że oddolną kulturę klubową w przyszłości czeka coś więcej niż tylko parada wspomnień w muzealnych gablotach.

Oprócz istniejącego zaledwie 11 miesięcy Fugazi na wystawie zaprezentowane zostały miejsca okrzepłe, które funkcjonowały pod jednym adresem kilka lat. Trzeba jednak pamiętać, że na historię warszawskiego imprezowania tego okresu składa się także wiele efemerycznych zjawisk, takich jak pierwsze rejwy organizowane na początku lat 90. w ośrodku żeglarskim Horyzont na Cyplu Czerniakowskim, nielegalne freeteki w plenerze, imprezy na skłotach czy koncerty i performanse organizowane w żoliborskim kinoteatrze Tęcza. Historia stołecznego clubbingu czeka więc jeszcze na swoją kronikę – wystawa w Muzeum Woli jest tylko i aż interesującym wprowadzeniem.

Język Polish

transformacja ustrojowa