Show does go on. "Kim Lee. Królowa Warszawy"

z29415216ihrwystawa-kim-lee-krolowa-warszawy-w-muzeum-woli.jpg, default, Kim Lee na premierze rewii Divas Night w Klubie Cabaret w Krakowie. Praca z wystawy "Kim Lee. Królowa Warszawy", Muzeum Woli, 2023, fot. Krzysztof Jam

#sztuki wizualne

#teatr

Na wystawę "Kim Lee. Królowa Warszawy" wchodzi się jak na scenę, odsłoniwszy srebrną, połyskującą kotarę. Scenografia ekspozycji sugeruje, że występ zmarłej w grudniu 2020 roku Kim Lee jeszcze się nie skończył. Biografie Andy’ego Nguyena i jego dragowego wcielenia splatają się w feerycznych pokoikach niezwykłości zaaranżowanych na dwóch piętrach Muzeum Woli w ramach wystawy kuratorowanej przez Magdalenę Staroszczyk.

Od fizyki jądrowej do performansu

Widok z wystawy "Kim Lee. Królowa Warszawy", Muzeum Woli, 2023, fot. Dawid Zuchowicz/AW

Swoje podstawowe dane – prawdziwe imię i nazwisko oraz dokładną datę urodzenia – wolał zachować w tajemnicy. Pochodzący z Wietnamu Andy Nguyen (tak naprawdę był to używany na co dzień pseudonim) przyjechał do Polski w latach 80. Najpierw spędził rok w Lublinie, ucząc się polskiego, następnie rozpoczął studia w zakresie fizyki jądrowej na Uniwersytecie Warszawskim. Jako absolwent zdobył posadę naukową w Wojskowym Instytucie Fizyki Plazmowej, jednak zarabiał tam zbyt mało (miał już wówczas na utrzymaniu syna) i postanowił zostać drobnym przedsiębiorcą (prowadził sklep ze znajomym). Jak mówił w pierwszym odcinku serialu "Nago. Głośno. Dumnie", dokumentu o polskich drag queens i performerkach burleski w reżyserii Dellfiny Dellert, Polska była jednym z najgorszych wyborów dla przyszłego studenta z zagranicy, ale brak znajomości sprawił, że to właśnie tu trafił młody Andy. Trafił i został, zapisując się w historii polskiego performansu jako ikona dragu. Kim Lee, sceniczne wcielenie Andy’ego, narodziła się w 2002 roku w trakcie Halloween w ramach imprezowego żartu dla znajomych. To miał być duet dwójki przyjaciół, jednak ostatecznie Andy został z pomysłem sam. Historię tę pokrótce przytacza Jakub Wojtaszczyk w książce "Cudowne przegięcie. Reportaż o polskim dragu":

Andy rozważa wybór pseudonimu. Po namyśle stawia na Kim Lee (opowiada, że pierwszy człon oznacza "mały", drugi "jedną z nazw kwiatu", ale zapis z podwójnym "e" ma kojarzyć się widowni z Bruce’em Lee) i jest gotowy na pierwszy w życiu występ. Wtedy jego przyjaciel tchórzy i rezygnuje z duetu.

Tę drogę kontynuować będzie przez kolejne osiemnaście lat, dając około półtora tysiąca występów w setkach samodzielnie stworzonych kreacji. Przez długi czas będzie ukrywać swoje sceniczne oblicze przed najbliższymi, ugruntowując podwójność swojej tożsamości. 18 grudnia 2020 wskutek zakażenia koronawirusem odchodzą Andy Nguyen – mąż, ojciec, partner, fizyk i przedsiębiorca; osoba o oficjalnej metryce – oraz Kim Lee, stołeczna królowa dragowej estrady, jedna z najbarwniejszych postaci polskiego performansu, ikona kultury queer.

Podwójne ryzyko

Rok po śmierci. Dokumentacja kostiumów Kim Lee, 2021. Praca z wystawy "Kim Lee. Królowa Warszawy", Muzeum Woli, 2023, fot. Pat Mic/zbiory Muzeum Warszawy

Wystawa kuratorowana przez Magdalenę Staroszczyk cechuje wysoka komunikatywność i inkluzywność: na wstępie wyjaśnione jest samo pojęcie "drag queen", a postać Andy’ego Nguyena/Kim Lee wpisana zostaje w szerszy kontekst obecności społeczności wietnamskiej w Polsce (według materiałów z wystawy w Polsce żyje obecnie od 20 do 30 tysięcy Wietnamek i Wietnamczyków). Nie sposób bowiem opowiadać o osobie performerskiej pochodzącej z Wietnamu i mieszkającej w Polsce od lat 80. bez włączenia do narracji kwestii rasizmu i stereotypów związanych chociażby z nieistniejącą już "instytucją" Jarmarku Europa, wielkiego bazaru na terenie ówczesnego Stadionu Dziesięciolecia Manifestu Lipcowego, gdzie swoją działalność handlową prowadziło mnóstwo osób zza granicy. Dlatego też cenne jest włączenie do ekspozycji między innymi fotografii Rafała Milacha przedstawiającej Jarmark i pochodzącej z tworzonej w latach 2005–2008 serii zatytułowanej "Ba Lan", co w języku wietnamskim oznacza "Polska". W tak poprowadzonej narracji ujawnia się podwójne ryzyko wykluczenia – gość lub gościni wystawy łatwo zdać sobie może sprawę, że dla osoby praktykującej drag i pochodzącej z Azji konfrontowanie się z polskim społeczeństwem może, mówiąc delikatnie, nie należeć do najłatwiejszych. We wspomnianym serialu "Nago. Głośno. Dumnie" wizytówka Kim Lee opatrzona jest opisem "supermoc: poczucie humoru". Niewątpliwie także ono pomagało Andy’emu radzić sobie w tych konfrontacjach, na przykład, kiedy część występów rozpoczynał drwiną z kliszowego przekonania o Wietnamczykach (przytacza go – za Wojciechem Karpieszukiem – Jakub Wojtaszczyk w swoim reportażu "Cudowne przegięcie…"):

Zaczynam od dowcipu typu: "Sprzedawałam majtki na Stadionie Dziesięciolecia. Wykończyliście stadion. To teraz oglądajcie mój show, bo muszę jakoś przecież zarobić na życie".

W garderobie

Kim Lee jako Maria Antonina. Praca z wystawy "Kim Lee. Królowa Warszawy", Muzeum Woli, 2023, fot. Monika Nyckowska / Muzeum Warszawy

Pierwsze piętro wystawy poprzez konkretną biografię wprowadza w temat dragu, obecności Wietnamczyków w Polsce oraz funkcjonowania społeczności LGBTQ+. Tym samym zarysowuje kontekst, w jakim funkcjonował Andy. Widzimy tu zdjęcia z jego dzieciństwa i młodości (najstarsze z nich przedstawia małego chłopca przytulającego kurę), zyskujemy dostęp do szerokiego obrazu wykraczającego poza sceniczną kreację. Kontrast błękitu i żółci, lustrzane podesty, półtransparentne zasłony, powierzchnie odbijające światło – taka aranżacja wystawy sprawia, że prezentowane na niej obiekty (o których więcej za moment) funkcjonują jak gdyby w ciągłym ruchu, w kontekście scenicznej plastyki. Nie są umieszczone w przezroczystych, minimalistycznych przestrzeniach, ale w pewnym sensie rywalizują ze scenografią ekspozycji i jest to – w sensie wizualnym – płodna rywalizacja, produkująca silne wrażenia estetyczne.

W klimatyzowanej sali zobaczyć można z bliska precyzyjnie skonstruowane i ozdobione kostiumy, między innymi jasnoniebieską, połyskującą suknię Violetty Villas, ozdobiony płatkami róż kostium Kory, fantazyjny kostium warszawskiej syrenki czy haftowany i wielokrotnie przerabiany ubiór Krakowianki. Ten ostatni warto opisać także w kontekście subwersywnego poczucia humoru– Kim Lee wystąpiła w nim w alternatywnej wersji eurowizyjnej piosenki "My, Słowianie", której autor, Donatan, nazwał austriacką drag queen Conchitę Wurst (zwyciężczynię Eurowizji 2014) "babą z brodą". Możliwość obejrzenia z niewielkiej odległości kreacji wykonanych samodzielnie przez Andy’ego na maszynie Łucznik, zobaczenia butów, peruk, rękawiczek, ozdób do włosów, torebek (część z nich zdobi wyszywany cyrkoniami pseudonim) zbliża to doświadczenie do wizyty w słynnej garderobie Kim Lee w pasażu na Muranowie. Jednocześnie kuratorka i odpowiedzialna za projekt ekspozycji Anna Sarnowska nie zdecydowały się na gest odtworzenia wnętrza garderoby – wystawa nie daje poczucia teatralnego zanurzenia w autentycznym miejscu, raczej wrażenie bliskiego kontaktu z jego powidokiem, duchem. Jednocześnie na wystawie znalazły się fotografie z wnętrza garderoby, stała się ona zatem przedmiotem reportażu, a nie teatralnej mimikry.

Teatr stał się jednak w pewnym momencie istotną częścią drogi Kim Lee. Wystąpiła między innymi w spektaklu w reżyserii Aleksandry Jakubczak "Wietnam/Warszawa/Praga. Między utopią a rozczarowaniem" dotykającym tematu społeczności wietnamskiej w Warszawie i fenomenu Jarmarku Europa (Teatr Powszechny w Warszawie, premiera w kwietniu 2015 roku) i zrealizowanym w Komunie Warszawa projekcie "Arystokraci" współtworzonym przez Łukasza Chotkowskiego i Maję Kleczewską (listopad 2015). Była także jedną z chórzystek "Konstytucji na chór Polaków" Marty Górnickiej, performansu polegającego na wspólnym wykonaniu partii ustawy zasadniczej (Nowy Teatr, premiera w maju 2016 roku). Kilka miesięcy później premierę miał spektakl "KIM" w reżyserii Elżbiety Depty na podstawie tekstu Michała Szymaniaka bazujący na biografii artystki i stanowiący połączenie stand-upu i drag queen show (Kim pojawiła się w nim osobiście, a scenografię stanowiły jej oryginalne kostiumy).

Druga część wystawy to projekt artystki multimedialnej Agaty Zbylut – fotograficzna dokumentacja garderoby Kim Lee zrealizowana według pomysłu "uruchomienia kostiumów". Do fotografii pozują bowiem osoby ubrane w jej autorskie kreacje (między innymi Sylwia Chutnik, Agnieszka Graff i sama kuratorka). Parterowa część ekspozycji to – podobnie jak sala na pierwszym piętrze – przestrzeń koloru i jaskrawych kontrastów. Goście i gościnie ekspozycji mogą również skorzystać z jej performatywnej, angażującej części i przed ozdobionym sztucznymi kwiatami wielkim lustrem poprzymierzać peruki i ozdoby należące do Kim Lee. Ten pomysł zarówno niweluje dystans między tematem wystawy i odwiedzającymi, jak i zachęca do przyjrzenia się własnemu doświadczeniu czasowej metamorfozy.

Na przecięciu

Pojawiający się na wystawie film dokumentalny partnera Andy’ego, Radka Szeląga, z 2013 roku pozwala dostrzec delikatną sferę pomiędzy dwiema tożsamościami. Widzimy Andy’ego/Kim Lee w garderobie, z doklejonymi sztucznymi rzęsami i wyrazistym makijażem oczu, w siateczce zakładanej pod perukę, ale wciąż w "prywatnej" czarnej bieliźnianej koszulce. Czy to jeszcze Andy, czy już Kim? Moment obserwacji "bycia pomiędzy" jest w kontekście wypowiedzi Andy’ego/Kim Lee pobudzający poznawczo. W opublikowanej w "Dwutygodniku" rozmowie z Katarzyną Niedurny pada następująca wypowiedź:

Trochę gram siebie, ale jednocześnie nie jestem Kim. Na co dzień jestem Andy, a w Kim zamieniam się tylko wtedy, gdy jestem przebrany. Teraz na przykład kompletnie się nią nie czuję. Nie umiem tego dokładnie wyjaśnić. [...] A jeszcze w moim przypadku sprawę komplikuje fakt, że w czasie występów, kiedy już jestem Kim Lee, wcielam się jako ona w kolejne postacie.

Wielopoziomowe wcielanie się niesie ze sobą zarówno jakąś tajemnicę, niejasność, niepewność granic, jak i wyobrażenie o przeżywanej przez performera/performerkę przyjemności z przyjmowania kolejnych oblicz w ramach niczym nieograniczonej wyobraźni.

Performans trwa

Wystawa w Muzeum Woli to także archiwum sposobów, w jakie Kim Lee zapisała się w polskiej kulturze. Skompletowane zostały między innymi wycinki z gazet (wśród nich okładka "Repliki", jedynego w Polsce magazynu LGBTQ+, z artystką w złotym kostiumie sfotografowaną z okazji dziesięciolecia jej twórczości). Kim była także pierwowzorem postaci książek Kai Malanowskiej ("Imigracje", 2011) czy Ignacego Karpowicza ("Ości", 2013). W 2009 roku zorganizowała pierwszy Ogólnopolski Festiwal Drag Queen – początkowo odbywał się w klubie Radko, następnie w Le Garage i klubie Galeria w Hali Mirowskiej. Od 2011 roku razem z Fundacją Trans-Fuzja Kim współorganizowała konkurs miss dla transkobiet.

"Kim Lee. Królowa Warszawy" traktować można jako podsumowanie twórczości gwiazdy polskiej sceny drag, rodzaj hołdu. Można widzieć w niej także próbę podtrzymania nie tylko pamięci o Kim Lee, ale i kontynuowania jej performansu. Już bez niej, w innej, ale wciąż angażującej, barwnej i zachęcającej do uwolnienia własnej ekspresji formie.

"Kim Lee. Królowa Warszawy" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Język Polish

magdalena staroszczyk

lgbt

queer