Rachel Botsman o zaufaniu, AI i polskim inżynierze, który postrzegał pracę jako harmonię

Rachel-Botsman-GettyImages-951905804.jpg, large, Rachel Botsman, zdjęcie: James Brickwood/Fairfax Media via Getty Images via Getty Images

#sztuka technologiczna

W czasach, gdy AI odpowiada na pytania, których nie zdążyliśmy jeszcze do końca sformułować, a instytucjom trudno jest budować wiarygodny przekaz, praca Rachel Botsman wydaje się niezwykle aktualna. Botsman – brytyjska badaczka, autorka i twórczyni działająca na pograniczu sztuki i designu – od lat bada niewidzialne siły, które wpływają na to, jak żyjemy, pracujemy i podejmujemy decyzję, komu chcemy uwierzyć.

Podczas swojej wizyty w Polsce na zaproszenie Instytutu Adama Mickiewicza Rachel Botsman zwróciła uwagę na nieoczywistą postać Karola Adamieckiego. Polski inżynier żyjący na przełomie XIX i XX wieku był twórcą harmonogramów – diagramów, które pokazywały ludzką pracę jako wizualny zapis rytmu, synchronizacji i kolektywnego trudu. Z badaczką rozmawiamy o zapomnianym dziedzictwie Adamieckiego, korzeniach przywództwa, przyszłości instytucji kultury i o tym, dlaczego scedowanie myślenia na maszyny to coś znacznie bardziej złożonego niż tylko zmiana technologiczna.

Pewna relacja z niewiadomą

Agnes Dudek: W swojej pracy żonglujesz pisaniem, wykładaniem, przemawianiem przed publicznością, designem, a także – ostatnio – tworzeniem instalacji. Czy mogłabyś zaprezentować czytelnikom, którzy być może słyszą o Tobie po raz pierwszy, centralną zasadę, która porządkuje Twoją pracę?

Rachel Botsman: Główna myśl, która przyświeca mojej pracy, to fascynacja niewidzialnymi siłami, które kształtują społeczeństwo i nasze życie – oraz pragnienie, by unaocznić ludziom te siły. Przez długi czas taką siłą było zaufanie. Aktualnie bardziej interesuje mnie samo myślenie. Medium nie ma tak naprawdę znaczenia. Zawsze staram się pomóc ludziom zrozumieć zjawiska, które mogą być niewidoczne na pierwszy rzut oka, są zmienne i mają złożony wpływ na ich egzystencję.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rachel Botsman, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, 2026, photo: Kuba Celej/IAM

Obrazek

Rachel-Botsman-Zacheta-fot-Kuba-Celej-IAM260609-02.jpg

Czy to właśnie przywiodło Cię do Polski?

Nie było jednego konkretnego powodu. Jestem wielką fanką wycieczek studyjnych i zanurzania się w odkrywanym świecie – i zawsze szukam okoliczności, które to umożliwiają.

Ściślej rzecz biorąc, badałam wątek związany z materialnymi obiektami i natknęłam się na Instytut Adama Mickiewicza poprzez projekty Exercising Modernity / Ćwiczenie Nowoczesności oraz Records of Waiting. Byłam oczarowana tym, jak bardzo przemyślana była zarówno koncepcja, jak i egzekucja tych projektów. Pomyślałam, że muszę poznać ludzi, którzy za nimi stoją.

We wrażliwości, którą w nich dostrzegłam – przejawiającej się tak w myśleniu o projektowaniu, jak i w procesie etnograficznym czy podejściu do historii – było coś bardzo bliskiego sposobowi, w jaki sama podchodzę do pracy.

A co sprawiło, że Karol Adamiecki stał się punktem odniesienia dla Twojej pracy? Co wspólnego mają jego koncepcja harmonii i Twoja praca nad zaufaniem, czy szerzej – Twoja praca w ogóle?

Pierwszy raz natknęłam się na dzieło Adamieckiego dokonując niemal detektywistycznego procesu zawężania. Starałam się akurat zrozumieć, skąd biorą się koncepcje kluczowe dla języka biznesu, takie jak produktywność, efektywność czy wydajność – bo nie są to pojęcia nowe. Uznałam, że dla odświeżenia spojrzenia warto przyjrzeć się ich początkom.

Zaczęłam więc wgryzać się w takie zagadnienia, jak to, kto jako pierwszy zwizualizował wielofunkcyjność, pierwszy pomyślał o ergonomii. Na początku natykałam się na grona Amerykanów, ale kiedy zagłębiłam się jeszcze głębiej w przeszłość, natrafiłam na Karola. Bardzo interesują mnie osoby o wielu talentach, a w szczególności artyści czy muzycy, którzy jednocześnie myślą w sposób bardzo naukowy, gdyż to unikatowe połączenie umiejętności wizualizacji, precyzji i zainteresowania danymi daje bardzo ciekawe rezultaty. Jego diagramy, które nazywał harmonogramami, po prostu mnie oszołomiły. Pomyślałam, że to dzieła sztuki – wyglądają jak muzyczne partytury. Musiałam wiedzieć, kto jest ich autorem.

Potem odkryłam, że wszystko, co stworzył, było po polsku i zaczęłam zgłębiać to, co napisano na jego temat. I odkryłam, że Adamiecki był znacznie bardziej wpływową jednostką, niż nam się wydaje. Dzięki temu, że przeanalizowałam późniejsze warstwy historii zarządzania, byłam świadoma rozległości jego wpływu. Nie rozumiałam natomiast, co łączyło go z Amerykanami. Czy efekty jego pracy pożyczono, zawłaszczono? Czy chodziło o jakąś formę współpracy?

To były pytania, które stawiałam sobie przed przyjazdem. Przede wszystkim chciałam zrozumieć umysł, który wytworzył ideę harmonizacji – dostrzegł, że praca, jak w przypadku orkiestry, może być harmonią i że ludzie – a nie tylko efektywność, wyniki czy pieniądze – mogą zostać zoptymalizowani, jeśli umiesz znaleźć odpowiedni rytm.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Karol Adamiecki – profesor Politechniki Warszawskiej, zdjęcie: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Obrazek

Karol-Adamiecki-NAC.jpg

Jak udało Ci się pokonać barierę językową?

Na szczęście praca Karola jest bardzo wizualna. Gdyby nie opierała się tak bardzo na rysunkach, moglibyśmy się nie porozumieć. Ale dzięki nim rozumiałam, co chce po swojemu powiedzieć. Byłam pod ogromnym wrażeniem tego, że ktoś może wziąć na warsztat coś tak złożonego, jak huta stali, i rozłożyć to na kwestie, które zrozumie nawet osoba posługująca się inną mową. W gruncie rzeczy jestem wdzięczna za tę barierę, bo dzięki niej musiałam naprawdę skupić się na esencji tego, co Adamiecki chciał przekazać.

Tak naprawdę przyjechałam do Polski dlatego, że utknęłam. Mogłam dojść tylko do pewnego etapu. Jednym z najwspanialszych efektów tej wyprawy jest to, że choć niewiele osób zna jego dorobek, poznaliśmy profesorów, którzy się do tego grona zaliczają. Miałam wrażenie, że przekazują dalej tę pigułkę wiedzy. Teraz jest mnóstwo kolejnych wątków do podjęcia: jego powiązania z niektórymi Amerykanami czy połączenie z miejscami. Wydaje mi się, że stworzymy inny od dotychczasowego obraz Karola Adamieckiego, którego globalny wpływ wciąż nie jest należycie rozpoznany.

Od wielu lat zajmujesz się też zaufaniem w kontekście technologii, instytucji, pracy i społeczeństwa. Dlaczego ten temat tak bardzo Cię angażuje?

Ponieważ jest tak nieprzenikniony. Kocham zajmować się sprawami, które są trudne do zrozumienia. Takimi, których nie sposób dotknąć i wobec których narosło bardzo dużo różnych przekonań. Złożoność bardzo mnie pociąga. Za każdym razem, kiedy wydawało mi się, że już zrozumiałam, na czym zaufanie polega, pojawiał się nowy kontekst i podważał moje dotychczasowe ustalenia. Na początku uważałam, że to zagadnienie jest bardzo ciekawe w kontekście technologii i tego, jak jej ufamy. Potem pojawiły się nowe konteksty: mediów, newsów i mylnych informacji [nie mylić z dezinformacją, która celowo wprowadza w błąd – przyp. red.]. Polityki. Instytucji. Następnie zainteresowałam się zaufaniem w wymiarze lokalnym, bo w czasie pandemii wszyscy nagle zaczęli ufać swoim sąsiadom. Dosłownie za każdym razem, gdy myślałam, że już skończyłam z tematem zaufania, objawiał się nowy jego aspekt.

Dlatego tak bardzo frustruje mnie korpomowa, która jest bardzo gładka, ale wystarczy trochę podrapać po powierzchni, by odkryć, że pod spodem nic tak naprawdę nie ma. I dlatego moja praca jest tak czasochłonna – potrzebuję dotrzeć do idei, definicji, której nie da się już bardziej zredukować. Moja definicja zaufania to „pewna relacja z niewiadomą”.

Ale jak możemy zaufać czemuś, czego nie znamy? Jak możemy czuć się pewnie wobec niewiadomej?

Na tym polega to nierozstrzygalne napięcie. Jeśli wiesz, jak dana historia się skończy, albo jesteś w sytuacji, która nie zakłada żadnego ryzyka, nie potrzebujesz ufać. Ale w życiu rzadko kiedy naprawdę wiemy, co wydarzy się dalej.

Nie mówię więc, że masz ufać komuś, kogo nie znasz, albo używać ufnie produktu, którego działanie jest Ci nieznane. W gruncie rzeczy mówię coś przeciwnego: pytam, czego potrzebujesz dowiedzieć się o danej osobie, produkcie czy rzeczy, by dać jej przyzwolenie na to, by współdziałała z Tobą w polu niewiadomej. Jeśli bowiem musisz obserwować tę rzecz lub osobę ściśle, by zrozumieć dokładnie, jak działa, wydatkujesz niezmiernie dużo energii emocjonalnej i poznawczej. Tymczasem zaufanie pozwala Ci odpuścić.

Najprostszym przykładem takiej sytuacji jest związek, w który inwestujesz energię i pracę. Z czasem naprawdę wiesz, do czego ta osoba jest zdolna. Wiesz, kiedy ma szansę Cię wesprzeć, a kiedy istnieje ryzyko, że Cię zwiedzie. Rozumiesz jej motywy, zainteresowania, a nawet energię. Gdy już powstanie ta baza, w związku mogą wydarzyć się niesamowite rzeczy.

Czy Twoja praca zmieniła sposób, w jaki sama pracujesz albo w jaki rozumiesz zaufanie – nie tylko w kontekście Adamieckiego?

Jasne. Wydaje mi się, że zawsze wiem, kiedy coś się we mnie zmienia. Ufamy przecież na tak wielu poziomach. Myślę, że byłam osobą nadmiernie ufną. Nie poświęcałam wystarczającej refleksji kontekstowi. Wydawało mi się, że zaufanie jest czymś, co po prostu przenosi się z jednej sytuacji do drugiej.

Nie myślałam wystarczająco o tym, co się wydarza, gdy podejmuję decyzję pod presją, w sytuacji obarczonej wysokim ryzykiem, kiedy nie mogę niczego przyspieszyć. Nie poddawałam też należytemu namysłowi momentów, kiedy zaczynam nadmiernie kontrolować innych albo poddaję ich mikrozarządzaniu; nie sądziłam, że dzieje się to dlatego, że niewystarczająco im ufam. To jak swego rodzaju soczewka, której nie możesz wyłączyć i która jest dość przydatna. Pomaga też zorientować się, kiedy to inni nie ufają mnie, co bywa dość bolesne. Czasem można stwierdzić, że to nie ma nic wspólnego ze mną, wynika z podejścia drugiej strony i nic, co zrobię lub powiem, nie zmieni tej sytuacji. Wtedy najlepiej tego nie karmić. Ale bywa też tak, że to ja ponoszę winę za brak zaufania i wtedy potrzebny jest proces naprawczy. Ostatecznie to bardzo pomocne.

W poszukiwaniu równowagi

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Karol Adamiecki, profesor Politechniki Warszawskiej i dyrektor Instytutu Naukowej Organizacji i Kierownictwa, z amerykańskim inżynierem Harringtonem Emersonem, zdjęcie: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Obrazek

Haringtona-Emersona-adamiecki-NAC.jpg

Wróćmy jednak do Adamieckiego. Jak wspomniałaś, tworzył tzw. harmonogramy – wczesny wizualny sposób koordynacji zbiorowej pracy na przestrzeni czasu. Co te diagramy mówią nam o pracy jako takiej, czego nie widzimy w prostych planach dnia, jakich używamy współcześnie, czy w schematach organizacyjnych w projektach?

Musimy cofnąć się do przełomu XIX i XX stulecia. Większość ludzi badała wtedy dwie zmienne: czas i wydajność. To był cel epoki industrialnej: jak sprawić, by maszyna produkowała więcej? Ludzie byli potrzebni w dużych organizacjach tylko po to, by je obsługiwać. Adamiecki powiedział na to: „Nie, nie, nie. Żadna organizacja nie może posługiwać się tylko tymi dwiema zmiennymi”. Już samo to jest bardzo postępowe. Dużo mówił o rytmie i synchronizacji i zauważył, że jeśli jakiemuś systemowi czy organizacji tego rytmu brakuje, nie uda się odnaleźć go przypadkiem.

Wiele firm ma problemy lub jest nieefektywnych, ale dzieje się tak dlatego, że nie poświęcono wystarczająco dużo namysłu temu, że dana osoba musi wykonać konkretną czynność w danym momencie – i dopóki to się nie wydarzy, ktoś następny nie będzie mógł wykonać swojej roboty. Dlatego też orkiestra stanowi tak doskonałą metaforę jego idei. Skrzypce mogą cały czas grać w tle, ale w którymś momencie musi też wejść trąbka. I gdy to się wydarza, jest bardzo intencjonalne i ważne. W większości miejsc pracy tak się nie myśli. Myślimy: wszyscy zaczniemy pracę w tym samym momencie i zrobimy sobie przerwę o tej samej godzinie. Mamy tyle komunikatów, że wydaje nam się, że jesteśmy zsynchronizowani, że mamy wspólny rytm.

Tymczasem może się okazać, że gdybyśmy zmapowali daną organizację i ustalili na przykład, że Rachel powinna przychodzić do pracy na dwie godziny, a po niej powinna przyjść Agnes i robić kolejną rzecz, mogłoby się okazać, że miałoby to znacznie więcej sensu, choć brzmi to jak bardzo uprzywilejowany sposób pracy. Adamiecki uważał chociażby, że ludzie nie powinni robić przerw jednocześnie. To brzmi jak oczywistość, ale wtedy nią nie była.

Jego siłą była umiejętność patrzenia w skali mikro. Na jednym z wykresów był na przykład chłopiec wkręcający śruby. Adamiecki przyglądał się każdemu, nawet tak małemu elementowi organizacji. A jeśli chłopiec wkręcający śruby nie nadążał ze swoją robotą przed mężczyzną z młotem, powstawał problem nieefektywności. Karol sprowadzał całość organizacji do funkcjonowania poszczególnych osób: tego, czym każda z nich się zajmuje, kiedy potrzebuje przerwy, do kolejności i sekwencji wykonywanych przez nią czynności, oraz do tego, czy przesunięcie jej z jednej części fabryki do drugiej nie poprawiłoby produktywności. Nie można więc powiedzieć, że wydajność go nie interesowała. Czasami zwiększał ją sześciokrotnie, kiedy indziej nawet dziesięciokrotnie. A jednocześnie rozumiał, że ośrodkiem tych wszystkich działań była jednostka ludzka.

To kojarzy mi się ze sposobem, w jaki dzisiaj rozumiemy produktywność. Wiele osób ma poczucie, że żyjemy w kulturze, która przywiązuje przesadną wagę do produktywności, w której trudno jest znaleźć balans, a chęć odpoczynku czy nicnierobienia wywołuje poczucie winy. Czy wśród myśli Adamieckiego znajdujesz jakieś, które mają zastosowanie we współczesnym kryzysie produktywności?

Wydaje mi się, że problemem jest tutaj nasze hiperindywidualistyczne podejście. Najczęściej zadajemy sobie pytanie, czego to ja potrzebuję, by odnaleźć równowagę między życiem zawodowym a osobistym. I zakładamy, że wdrożenie tych zasad przyniesie największe korzyści mnie. A tak naprawdę rzecz miałaby się zupełnie inaczej, gdyby spojrzeć na cały zespół lub całą firmę. Pamiętam, że czytałam kiedyś szwedzkie badanie poświęcone zbiorowemu oddziaływaniu wakacji – temu, jak korzystny wpływ na dobrostan ma sytuacja, gdy wiele osób bierze urlop naraz. To trochę jak Boże Narodzenie, gdy wszystko jest zamknięte. Ludzie czują się lepiej nie tylko dlatego, że sami są na wakacjach, lecz także dlatego, że wiele innych osób też ma wolne.

To właśnie miał na myśli Adamiecki, gdy mówił o synchronizacji. Gdy myślimy; „Muszę zacząć brać wolne piątki” albo „Podoba mi się praca na pół etatu w środy”, patrzymy tylko na swój indywidualny kawałek pracy. A gdyby tak spojrzeć na pracę całego zespołu w sposób, który nadal przynosiłby mi korzyść? Jak by to mogło wyglądać?

Adamieckiego często określa się mianem ojca nowoczesnego zarządzania, choć wiele z jego pomysłów zostało potem przyćmionych na arenie międzynarodowej przez takie postaci, jak Henry Gantt czy Frederick Taylor. Czy gdybyśmy pamiętali o ustaleniach Adamieckiego tak wyraźnie, jak pamiętamy ich idee, myślelibyśmy dziś o pracy inaczej? Mniej w kategoriach kontroli i produktywności, a bardziej harmonii, rytmu i rozkwitu pracownika?

Tak mi się wydaje. Właśnie skończyłam czytać książkę pt. Flourishing Maureen Gaffney [Rozkwitając - przyp. red.] i kolejną, w której mowa jest o przywracaniu człowieczeństwa w dobie automatyzacji, więc sądzę, że idee Adamieckiego mogłyby teraz powrócić. Jego prace wydają się dziś bardzo aktualne. Ludzkie historie wypływają ponownie, kiedy zyskują na nowo na aktualności.

I choć myślę, że nie byłby w stanie walczyć z kapitalizmem, industrializacją, wydaje mi się możliwe, że moglibyśmy używać jego harmonogramów zamiast schematów organizacyjnych w projekcie – tak jak w wielu krajach w szkołach używa się wizualnych konstruktów w rodzaju tablicy Mendelejewa.

To moje wrażenie, przeczucie i moja nadzieja: że moglibyśmy wprowadzić języki myślenia na tej samej zasadzie, na której pewne pojęcia wykraczają poza bariery językowe i normy kulturowe. Dostrzegłam to, gdy odrestaurowywałam diagram schematu organizacji Karola Adamieckiego z 1855 roku. Na jego widok ludzie mówili: „Spójrzcie, kierownictwo jest na dole. To oni są korzeniami. Musimy kompletnie zmienić nasz wykres organizacji, a być może i całą organizację”. I myślę sobie, że to prawda. Czasami wystarczy wizualny impuls, by ludzie zaczęli myśleć o władzy inaczej. Dlatego bardzo interesuje mnie znalezienie sposobu, by zmodernizować harmonogramy Adamieckiego, namówić artystów, by zinterpretowali je na nowo. Nie muszą być poświęcone tylko i wyłącznie idei zarządzania.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Schemat organizacji Kolei Nowego Jorku i jeziora Eerie autorstwa Adamieckiego, 1855, domena publiczna w Stanach Zjednoczonych

Obrazek

Organizational_diagram_of_the_New_York_and_Erie_Railroad-1855.jpg

To prowadzi mnie do Twojej instalacji Korzenie zaufania, która pokazywałaś na londyńskim Biennale Designu. Co najpierw zaintrygowało Cię w diagramie z 1855 roku?

Myślę, że jest obiektem, który czyni niewidzialne widzialnym. Wyobraźmy sobie szkockiego inżyniera Daniela McCalluma, dyrektora generalnego Kolei Nowego Jorku i jeziora Erie, jak zasiada przy stole i myśli: „Mamy problem. Nie widzę wszystkich naraz. Kolej rozrasta się szybko, za szybko. Wynaleziono już telegraf i nagle wszyscy mają zbyt dużo informacji – nie wiadomo, co z nimi począć. Ludzie umierają, ponieważ nieskutecznie się komunikujemy. Wszystko coraz bardziej się synchronizowało. Jak zorganizować tych wszystkich ludzi?”.

To, co jest tutaj najwspanialsze, to sam pomysł, by to zwizualizować. Odkładając na bok jego urodę, to jest zobrazowanie myśli: „Mogę odwzorować role na papierze. A dzięki temu – pomóc ludziom lepiej zrozumieć się nawzajem. Może nawet uratować komuś życie”. To wszystko przyciągnęło mnie do tego diagramu. Nie mogłam uwierzyć, że nigdy wcześniej go nie pokazywano, że zagubił się w archiwach i uległ tak rozległym zniszczeniom. Nie planowałam posunąć się aż tak daleko, ale nie mogłam przestać. Gdy tylko zaczęłam go restaurować i dostrzegłam poziom szczegółowości, z jakim go wykonano, chciałam, by zaczął żyć też innym wymiarem, jako piękny obiekt – niemal eteryczny i duchowy.

To prawda, że robi ogromne wrażenie. Gdy patrzy się nań z daleka, trudno byłoby zgadnąć, że dotyczy zagadnień zarządzania. Wygląda na to zbyt mistycznie. Wspomniałaś, że w tym diagramie kierownictwo znajduje się na dole. Co to odwrócenie mówi nam o przywództwie, odpowiedzialności i trosce?

Przywództwo zbyt często postrzega się jako trójkąt: „Jestem na szczycie, więc podejmuję decyzje, potem je komunikuję, a reszta musi się podporządkować”. Ale istoty ludzkie tak nie funkcjonują. Z drugiej strony, pracownicy mogą spojrzeć na kierowników i powiedzieć: „To nie moja odpowiedzialność, bo kto inny jest na szczycie tej organizacji”. W ten sposób nie da się myśleć o systemach czy organizowaniu ludzi.

To, co naprawdę uderzyło mnie w diagramie Adamieckiego, to umiejscowienie kierownictwa w roli korzeni. To ono jest kotwicą, fundamentem, energią, stabilnością, nie władzą komunikowaną z góry na dół, ale też nie umiejscowioną centralnie. Czasami próbujemy dystrybuować władzę, ale to najczęściej skutkuje organizacjami, gdzie jest ona zbyt rozproszona, rozmyta, gdzie w efekcie nikt nie ma kontroli, a ludzie – klarowności co do kierunku swoich działań. Zdarzało mi się być częścią organizacji, które nie miały opisów stanowisk, funkcji, struktur raportowania. To był czysty chaos. Nie chodzi więc o brak przejrzystości – w tym diagramie wszystko jest przecież niezwykle jasne. Kierownicy komunikują: „To my tu kierujemy, jesteśmy zarządem, ale nie jesteśmy gdzieś wysoko ponad wami. Jesteśmy tutaj, by pomóc wam podejmować decyzje i zarządzać zasobami, by zapewnić wam bezpieczeństwo i umożliwić realizację zadań”. To zupełnie inny sposób myślenia o przywództwie i władzy.

Wspomniałaś też, że zawsze mocno pociągała Cię sztuka – w Roots of Trust także zwracasz się w stronę wizualnych i namacalnych form prowadzenia badań. Czy chciałabyś pracować dalej w ten sposób, czy był to jednorazowy projekt?

Nigdy nie myślałam o sobie jako o artystce. Jako dziecko nie potrafiłam pisać. Nie umiałam dobrze ubierać swoich myśli w słowa – zawsze myślałam obrazami. Potem doszłam do wniosku, że edukacja to gra, w którą mogę nauczyć się grać. Poszłam na Oxford i przestawiłam się na sztukę. Jako dwudziestolatka spędzałam czas z artystami. Sama zaczęłam uprawiać sztukę, i wielu z moich najbliższych przyjaciół to do dziś artyści i projektanci, którzy odnieśli duży sukces, co jest wspaniałe. Byłam jednak pewną anomalią w tej grupie. Tu też tkwi pewne napięcie. Nie jest to do końca przypadek Karola, ale część z myślicieli, o których piszę w mojej nowej książce, była postrzegana jako naukowcy, choć tak naprawdę ich myśli wyrażały się poprzez sztukę.

Przez długi czas wydawało mi się adekwatne, że sztuka jest procesem, który wydarza się za zamkniętymi drzwiami. Ale teraz mam inaczej; chcę, by ludzie zobaczyli ten proces. Sama sztuka może być procesem. Więc odpowiadając na pytanie – tak, mam nadzieję włączać więcej obiektów artystycznych do moich wystaw. To sposób, by dotrzeć z przekazem do osób, które nie przeczytają książek, którym te tematy mogą wydać się suche i niedostępne. Sposób, by zmienić narrację, która istnieje wokół nich.

Rachel Botsman, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, 2026, zdjęcie: Kuba Celej/IAM

Z twoich ostatni prac wynika także, że zaufanie jest przestrzenne – że zależy od tego, gdzie i jak ludzie się poznają. W czasach, gdy tak wiele osób czuje się odizolowanych czy zmarginalizowanych, jaką rolę w tworzeniu prawdziwych form kontaktu odgrywają przestrzenie kultury, takie jak galerie, festiwale czy biblioteki?

To piękne pytanie. Głęboko wierzę, że fizyczne przestrzenie mają moc goszczenia ludzi, i w to, że projekt pomieszczenia może wpływać na treść rozmów, na energię i interakcje między nimi. To może dotyczyć oczywistych miejsc, takich jak biuro, klasa w szkole, park, Twój własny dom czy bank. Kocham muzea i instytucje kultury, ale większość z nich nie została zaprojektowana z myślą o wspólnotowych doświadczeniach. To, moim zdaniem część problemu. Zaprojektowano je głównie po to, żeby do nich wchodzić. Przeczytałam gdzieś, że przeciętnie ludzie spędzają przed dziełem sztuki 28 sekund. Teraz, w dobie telefonów, jest jeszcze gorzej: „Zobaczyłem Rothko, mogę już iść dalej”.

Jak więc sprawić, by te przestrzenie zachęcały do eksploracji, refleksji, były obszerne, komunalne? By nie wywoływały myśli: „Idę do muzeum, oblecę je w godzinkę, wrzucę zdjęcia na Instagram i do domku”? Myślę, że instytucje niewystarczająco pochylają się nad tą kwestią. Dużo zrobiły dla cyfrowego dostępu: można oglądać kolekcje online, są silnie obecne w social mediach. Ale co definiuje związek między kulturą, odwiedzającymi, fizycznym miejscem a wspólnotą?

Te instytucje są często ogromnie uprzywilejowane zarówno pod względem budynków, jakie zajmują, jak i zasobów, którymi dysponują. Ale to nie powinno być nadrzędne. To powinny być miejsca gromadzenia się, rozmów i doświadczania rzeczy, których trudno doświadczyć gdzie indziej. Myślę, że instytucje naprawdę powinny się nad tym pochylić, bo utraciły swoją rolę w życiu wielu ludzi.

To prawda. Może dlatego właśnie potrzebujemy przestrzeni kultury bardziej niż kiedykolwiek – nie jako instytucji, ale jako przestrzeni kontaktu międzyludzkiego.

Można mieć bardzo odżywcze kontakty ze sztuką. Nie tylko ze sztuką zresztą. Jest coś takiego jak ‘collective effervescence’ [kolektywne ożywienie, żywiołowość – przyp. red.]. To może dziwna analogia, ale bardzo wciągnęłam się w biegi długodystansowe. Zafascynowały mnie maratony, wydarzenia biegackie, właśnie ich aspekt wspólnotowy. Zastanawiało mnie, co czyni je tak popularnymi.

I potem do mnie dotarło: to jedyna okoliczność, kiedy wszyscy stawiają się na wezwanie, wspierają się nawzajem, są w czymś razem. Myślę, że ludzie nieczęsto tego doświadczają w innych okolicznościach. Jeśli więc można namówić setki osób, by pobiegały razem po parku w deszczowy dzień, czemu nie można ich namówić na wizytę w lokalnym muzeum? To moje wyzwanie rzucone instytucjom kultury.

Outsourcing myśli

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rachel Botsman, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, 2026, zdjęcie: Kuba Celej/IAM

Obrazek

Rachel-Botsman-Zacheta-fot-Kuba-Celej-IAM260609-03.jpg

Twój kolejny projekt poświęcony jest myśleniu – temu, co dzieje się z myślą ludzką w czasach gładkich i natychmiastowych odpowiedzi, narzędzi AI i inteligentnych maszyn. Uderzyło mnie, co powiedziałaś podczas swojego wykładu o „outsourcingu myślenia”. Szczególnie w kontekście pracy kreatywnej: co tracimy, gdy technologia pomaga nam przeskoczyć trudne etapy – próby, porażki, wykonywanie pracy własnymi rękami.

Trudno to opisać, ponieważ gdy myślimy o spadku funkcji poznawczych, na myśl przychodzą nam od razu takie choroby, jak Alzheimer czy Parkinson – albo utrata pamięci. To samo może się jednak wydarzyć, gdy cedujemy myślenie na narzędzia AI. Ale tu chodzi o coś jeszcze innego: warto przypomnieć, że dopiero w latach 60. czy 70. minionego stulecia zaczęliśmy myśleć o ćwiczeniach fizycznych jako o czymś korzystnym dla zdrowia. Z dzisiejszej perspektywy to kompletna aberracja, ale wcześniej ćwiczenia fizyczne były zarezerwowane tylko dla wojskowych i profesjonalnych sportowców. Myślę, że teraz znajdujemy się w podobnym miejscu, jeśli chodzi o nawyki dotyczące myślenia. Niewielu z nas naprawdę rozumie, jak działa mózg. Niewielu pojmuje połączenie między rękami i głową czy głową i stopami.

Trudno wyjaśnić to komuś, kto nie rozumie, dlaczego outsourcing myślenia może być szkodliwy dla naszego „mięśnia odpowiedzialnego za myślenie”, ale to naprawdę ważne – to pole, którego nie można tak po prostu oddawać. Łatwo jest zwrócić się do dużego modelu językowego z prośbą o szkic maila albo prezentacji. Z początku to nawet przynosi ulgę. Wydaje się niemal magiczne. Ale tak szybko się do tego przyzwyczajamy i od tego uzależniamy, że bardzo trudno jest potem wrócić do aktywności, które mózg postrzega jako ciężką pracę.

Z czasem ten mięsień słabnie. Połączenie – także to całkiem dosłowne, w mózgu – zostaje zerwane. Myślę, że to jedno z najwiekszych zagrożeń – nawet nie tyle dla ludzkości, jak ludziom często się zdaje – ile dla zdrowia i dobrostanu. Całkiem realnie przestajemy ćwiczyć nasze synapsy. Już widzimy, jak szybko to postępuje. Ciekawe wydaje mi się też to, że ludzie kłamią na ten temat: „Nie, wcale tego nie używałem”. A jednak, przecież widzę. To wywołuje wstyd, a w rezultacie zerwanie zaufania na wielu poziomach.

Wszyscy słusznie martwimy się, że AI zastąpi nas w wielu zawodach. A jednocześnie w miejscach pracy za mało mówi się o tym, jaki wpływ na nasze myślenie ma używanie sztucznej inteligencji. Znam osoby, które słyszą w biurze: nie pytaj mnie, spytaj asystenta AI – bo próbują go wytrenować, by sam wykonywał tę pracę. Co się stanie z myśleniem tej osoby? Czy za dwa lata będzie jeszcze wartościowym pracownikiem? Sprzedano nam tę technologię jako przejaw rozwoju, a jednocześnie to jeden z najbardziej „grabieżczych” przemysłów, jakie istnieją. Gdyby tak nam go przedstawiano – jako branżę silnie nastawioną na pozyskiwanie: zasobów, energii, danych, a nawet naszych umiejętności poznawczych – inaczej byśmy o niej myśleli.

To przejmujące nawet w kontekście dorosłych, którzy przecież umieją czytać, pisać i myśleć bez wspomagania się AI. A co dopiero dzieci, które będą dorastały z tymi narzędziami na wyciągnięcie ręki? Jaki los czeka pokolenie, które nigdy nie dowie się, jak to jest myśleć bez opcjonalnego wsparcia sztucznej inteligencji?

Wdrożyłam eksperyment, kiedy powiedziałam sobie: będę używać AI tylko przez dwa tygodnie. Nie będę sama pisać. Nie będę sama myśleć. I po upływie tego czasu czułam się chora. To było bardzo dziwne uczucie. Nie dziwię się więc, że w niektórych miejscach jest odwrót od nauczania cyfrowego. To się chyba nazywa „Od ekranu do liścia”. Pomysł jest taki, by dzieci do 16 roku życia, uczyć za pomocą podręczników, poprzez odręczne pisanie. Cyfryzacja może się wydarzać, gdy ich mózgi będą już dojrzałe.

Sądzę, że to samo będzie się dziać w wielu miejscach pracy. Atrakcyjne firmy mogą stać się całkiem analogowe. Albo możemy mieć dni bez technologii. AI może być zakazane w pewnych obszarach pracy. Coś, co sprzedaje nam się jako postęp technologiczny, może być de facto kompletnym przepisaniem struktury naszych mózgów.

Mówilaś też o archiwach i obiektach historycznych, które dziś zyskują nową aktualność, ponieważ oferują odbiorcom wrażenie, że obcują z materialną, zachowaną wiedzą w czasach, gdy podajemy w wątpliwość wszystko, co widzimy. Czy w czasach AI na nowo odkrywamy archiwa?

Tak, ponieważ jetem przekonana, że historyczne obiekty, które pieczołowicie odrestaurowano, których pochodzenie i historię zweryfikowano dużym nakładem pracy, to nie tylko godne zaufania źródła. Przeszłość może nas nauczyć znacznie więcej, niż informacje, które dziś generujemy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Agnes Dudek i Rachel Botsman przed domem Karola Adamieckiego w Warszawie, zdjęcie: Culture.pl

Obrazek

Rachel-Botsman-foto.jpg.jpg

Sądzę, że muzealne archiwa są dziś bardzo istotne z punktu widzenia prawdy i informacji. Możemy się dużo nauczyć z tego, jak informacje są tam prezentowane i projektowane – poczynając od użytych materiałów i pytań, które możemy sobie na ich bazie postawić. Dlaczego na przykład wydaliśmy tyle pieniędzy na to, by uczynić książki bardziej interaktywnymi? Czytanie to aktywność fizyczna, nie tylko mentalna. Książki mają na celu rozprzestrzenianie wiedzy – ich celem od początku było rozszerzenie grona odbiorców wiedzy poza same tylko elity.

Dlatego też obcowanie z fizycznymi przedmiotami, ich rozmiarem i materialnością, ma znaczenie. Dla przykładu – tuż przed przybyciem do Polski byłam w Victoria & Albert Museum, gdzie podziwiałam notatniki Leonarda da Vinci. Nie wiem, czy je widziałaś, ale są naprawdę niezwykle staranne. Pisał pismem odwróconym, jak w odbiciu lustrzanym. W rzeczywistości są mniejsze niż karty do gry, maleńkie. To sprawia, że trzeba się zastanowić, dlaczego są takiego rozmiaru. Cóż, okazuje się, że da Vinci chciał je mieć przytroczone u pasa. To było jak swego rodzaju smartfon.

Tu, w kontakcie z fizycznym obiektem, nasuwa się kolejna kwestia – to nie był notatnik w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. To było przedłużenie osobowości Leonarda, jego ręki i myśli. Dlatego sądzę, że archiwa są superważne jako sposób, w który muzea mogą zaangażować ludzi w poznawanie historii, w opowieści i rozmowę.

Teraz spróbuję powiązać ze sobą wszystkie poruszone przez nas wątki. Wiele osób nie wie dziś, skąd pozyskiwać informacje godne zaufania. Instytucje i eksperci utracili autorytet, a narzędzia AI wydają się kusząco przekonujące. Jak nauczyć się ufać ponownie, bez konieczności akceptowania wszystkiego, co jakiś ekspert, influencer lub maszyna chcą nam wmówić?

Chciałabym znać odpowiedź na to pytanie. Myślę, że częścią problemu jest to, że chętnie postrzegamy ekspertów jako osoby z pewną agendą. Dziennikarze, naukowcy, historycy – oni wszyscy są widziani jako obarczeni własnymi intencjami. A kiedy już raz zaczniemy kwestionować czyjaś agendę czy intencje, trudno jest zaufać jego słowom. Nie dziwię się więc, że ludzie mają z tym problem. A jednocześnie martwi mnie to, że potrzebujemy ufać – i coś w końcu wypełni tę próżnię.

Jednym z tych wypełniaczy są influencerzy: ludzie, których eksperckość ma często bardzo krótką historię, a ich idee bardzo szybko się rozprzestrzeniają. Mam nastoletniego syna, jestem więc bardzo świadoma tych procesów – tego, jak szybko te głosy mogą wpłynąć na życie młodej osoby. Ludzie często nie widzą różnicy między wpływem a zaufaniem – a jest ona ogromna.

Drugim z takich wypełniaczy jest AI. Ludzie myślą sobie: „Nie mam pojęcia, skąd czerpać zaufane informacje, ale to coś przede mną na ekranie wydaje się godne zaufania. Jest zawsze dostępne, cytuje dobre źródła i referencje. Nie zaszkodzi więc go spytać i potraktować te odpowiedzi dosłownie”.

Nie wiem jak ty, ale gdy sama korzystam ze sztucznej inteligencji do przeprowadzania badań, zdarza mi się przywoływać się do porządku, zadając jej jakieś pytanie na temat, na który mam głęboką wiedzę. I AI często wypluwa kompletne bzdury. To mi przypomina, by tym bardziej nie ufać temu narzędziu bezgranicznie w tematach, na których się nie znam.

A co wizyta w Polsce wniosła do Twojego myślenia w kontekście miejsca o konkretnej intelektualnej, wizualnej i organizacyjnej historii?

Pierwsze, co mi uświadomiła – i do czego przyznaję się nie bez wstydu – to to, że mam zachodnioeuropejskie skrzywienie. Dorastałam w Australii, mieszkałam w Wielkiej Brytanii, czyli na wyspach, których granic nikt nigdy nie podawał w wątpliwość. Tymczasem w Polsce pokazywano mi chętnie mapy, na których granice Waszego kraju ciągle się zmieniały, ludziom zależało, by mi to dobrze wytłumaczyć. To mnie otrzeźwiło.

Poza tym miałam wrażenie, że w Polsce macie ogromny respekt dla dziedzictwa i historii, przy czym nie zapominacie o swoich korzeniach, ale też obieracie kierunek naprzód. Dość zabawne jest to, że tuż przed wyjazdem przeczytałam w gazecie duży artykuł o licznych Brytyjczykach, którzy sprowadzają się do Polski. Sporo jest tutaj energii skierowanej ku przyszłości, prącej naprzód. W wielkiej Brytanii bardzo martwi mnie brak spójnej tożsamości, narracji i wizji, ale także to, że zapominamy o przeszłości i naszym dziedzictwie. W Polsce to jest powszechnie wyczuwalne: nie zapominacie, skąd pochodzicie, znacie swoje korzenie, ale czujecie, że teraz trzeba nakierować działania na przyszłość i zrewitalizować niektóre obszary życia.

To bardzo ze mną zostało.

Tłumaczenie: Agata Michalak, sierpień 2026

Rachel Bosman jest czołową ekspertką, autorką i artystką, która bada temat zaufania we współczesnym świecie. Jako pierwsza nosi tytuł Trust Fellow [Członka odpowiedzialnego za zaufanie – przyp. red.] nadany jej przez Saïd Business School na Uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie sprawdza, jak myślimy o zaufaniu, władzy, wpływie, prawdzie i przekonaniach ludzkich. Została uznana za jednego z 30 najbardziej wpływowych myślicieli na świecie przez Thinkers50, jeden z 10 najbardziej wpływowych głosów w Wielkiej Brytanii przez LinkedIn, a także wyróżniona jako Młody Globalny Lider (Young Global Leader) przez Światowe Forum Ekonomiczne. Jej artykuły ukazywały się w „The Guardian”, „Financial Timesie”, „New York Timesie”, „The Wall Street Journal”, „Harvard Business Review” czy „WIRED”. Jest także gospodynią podcastu „Rachel Botsman’s Trust Issues” [gra słów: tytuł można przetłumaczyć zarówno jako „Kłopoty Rachel Bosman z zaufaniem”, jak i „Kwestie zaufania Rachel Bosman”].

Język Polish

sztuczna inteligencja

wywiad