„Prawdziwy las i prawdziwy człowiek”. Wojciech Diduszko o polskim kinie dokumentalnym [WYWIAD]

wojciech-diduszko-mdag, default, Wojciech Diduszko, fot. Marek Kita / MDAG

Dyrektor Konkursu Polskiego na Millennium Docs Against Gravity mówi o tym, co znajdziemy w polskich dokumentach (a czego nie), o filmach, które powinny być zapisywane na receptę i o tym, dlaczego prawda w kinie staje się coraz cenniejsza.

Sylwia Niemczyk: Twoim zadaniem na Millennium Docs Against Gravity jest ułożenie programu Konkursu Polskiego. Jest w czym wybierać?

Wojciech Diduszko: Już mam nawet na moim radarze kilkanaście tytułów na dwa kolejne lata. Co roku dostajemy kilkaset zgłoszeń, choć akurat z nich wybieramy niedużo – MDAG jest festiwalem kuratorowanym, tworzonym z filmów, które specjalnie zdobyliśmy. Nieraz naprawdę trzeba je zdobywać – namawiać twórców, przekonywać, aby pokazali je u nas. I nie zawsze to jest łatwe.

MDAG jest dużym festiwalem, ale czasami to nie jest według producentów zaleta, ale wada. Producent może uważać, że bardziej „opłaca się”, żeby film miał premierę na mniejszym festiwalu, bo wtedy ma większą szansę na nagrodę, którą później będzie można się pochwalić za granicą.

To są czasami bardzo długie negocjacje, nieraz jest też tak, że jakiś twórca woli poczekać nawet i rok na premierę światową, a polskie filmy dokumentalne mają tak wysoki poziom, że zapraszane są przez największe festiwale na świecie, jak Sundance czy Berlinale.

Tak jak to było z filmem Bez końca, który otworzył tegoroczne MDAG.

A wcześniej miał swoją światową premierę na ostatnim festiwalu w Sundance, co jest sukcesem nie tylko samego Michała, ale też całego polskiego kina. Zresztą 10 lat temu inny film Michała Wszystkie nieprzespane noce wygrał Sundance w kategorii filmów dokumentalnych, też je wtedy pokazywaliśmy na MDAG.

Michał od samego początku swojej ścieżki filmowej jest związany z naszym festiwalem, więc akurat tutaj także dla niego prawdopodobnie było oczywiste, że jego Bez końca polską premierę będzie miało właśnie u nas.

To przejmujący film, na sali wiele osób po prostu płakało.

Bez końca opowiada o potwornej stracie, o rodzinie, w której trzy lata temu szesnastoletni syn Krzysztof Dymiński nad ranem wyszedł z domu i zniknął. Dotąd nie wiadomo na sto procent, co się z nim stało. W filmie oglądamy przede wszystkim ojca Krzysia, który wierzy, że znajdzie jego ciało i przez kolejne lata po jego zniknięciu przeczesuje Wisłę, próbując w ten sposób zmierzyć się z żałobą i rozpaczą. To była głośna historia w całej Polsce – jak wiemy, poszukiwania nie przyniosły do dzisiaj skutku. Krzysztof wciąż się nie odnalazł.

To film głęboki, ale jednocześnie po prostu piękny pod względem wizualnym. Operatorsko, zdjęciowo to jest poziom Hollywood, okazało się, że Michał jest nie tylko świetnym reżyserem, ale też operatorem. Zresztą to też jedyny polski film, który w tym roku trafił do konkursu głównego.

W Bez końca widać, że Michał twórczo przyswoił sobie powiedzenie Krzysztofa Kieślowskiego, że dokumenty powinny wyglądać jak fabuły, a fabuły powinny wyglądać jak dokumenty – i dopiero wtedy to są dobre filmy. Film Michała jest idealnym przykładem dokumentu, który może sprawiać wrażenie fabularnego. Sytuacje, które są w nim prezentowane, naprawdę są niewiarygodne. A jednocześnie za pomocą języka wizualnego, montażu, umiejętnego kadrowania, sztuki operatorskiej stworzył film malarski, który bardzo wpływa na widza. Nie dziwię się, że ludzie płakali, bo mnie samego też bardzo poruszył.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Bez końca”, reż. Michał Marczak, fot. MDAG

Obrazek

Bez-konca-rez-Michal-Marczak-MDAG.jpg

Dwa dni po Bez końca obejrzałam również przejmujące Ślady, produkcję polsko-ukraińską o torturach seksualnych, które stosują rosyjscy żołnierze wobec Ukrainek.

Tak – to też jest film, który porusza, ale jednocześnie nie naraża widza, nie widzimy przemocy, nikt nie wychodzi z sali podczas seansu. I chociaż jest to film o bardzo trudnym temacie, to jest to film, który bardzo polecam. Nie tylko ze względu na ważny temat – gwałty są używane jako broń przez Rosjan na terenach okupowanej Ukrainy od samego początku wojny, nie tylko tej pełnoskalowej – ale też dlatego, że paradoksalnie ten film może widzom dodawać siły i nadziei. Mówi trochę mistycznie o naturze i pokazuje – chyba nie dałoby się pokazać tego w bardziej przekonujący sposób – siłę kobiet, odwagę i wielką moc wspólnoty. To są popularne słowa, a tutaj naprawdę je widzimy.

Poza tym Ślady są dowodem na to, że film dokumentalny może zmieniać rzeczywistość. Były pokazywane już na Berlinale, miały pokaz specjalny w Nowym Jorku, dzięki czemu świadomość o rosyjskich zbrodniach wojennych, za jakie są uznawane gwałty, zwiększa się na całym świecie.

O Ślady też musiałeś zabiegać i walczyć?

Nie chcę odsłaniać za bardzo naszej kuchni, ale mogę powiedzieć, że tutaj, podobnie jak w przypadku Bez końca było trochę łatwiej, bo reżyserka Śladów Alisa Kovalenko, tak samo, jak Michał Marczak, od lat jest zaprzyjaźniona z MDAG. To już jest jej czwarty film, który u nas pokazuje.

Po tych dwóch filmach zaczęłam się zastanawiać, ile w ciągu jednego festiwalowego tygodnia człowiek może znieść bolesnych dokumentów.

Trafiłaś akurat na jedne z tych najcięższych, ale w tegorocznej edycji mamy 170 filmów i takich, które kopią w brzuch, jest naprawdę najwyżej kilka. Za to mogę od razu wyliczyć kilka czy kilkanaście filmów, które dają czystą przyjemność. Pieśni lasu, Tokio na winylach, a z polskich filmów wspaniali Kandydaci śmierci Macieja Cuskego – bardzo ciepły film, o miłości, o przyjaźni, niosący nadzieję. Chociaż tak samo jak Bez końca opowiada o ojcu i synu, to jest na przeciwległym krańcu, jeśli chodzi o środki oddziaływania na widza. Byłaś na pokazie premierowym?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Kandydaci śmierci”, reż. Maciej Cuske, fot. Millennium Docs Against Gravity

Obrazek

kandydaci-smierci-fot-mdag.jpg

Niestety nie.

To było naprawdę, bez przesady, jedno z najlepszych doświadczeń w moim życiu – ludzie w trakcie filmu klaskali, gdyby mogli, to by wstawali. To też jest dowód na to, że filmy po prostu trzeba oglądać w kinie, w domu są zupełnie inne emocje. Potem na Facebooku ktoś napisał, że ten film powinien być zapisywany na receptę, taki jest piękny i tak człowieka podnosi na duchu.

A wracając do twojego pytania o filmy trudne – staramy się dbać o balans emocjonalny naszych widzów także dla własnych korzyści – MDAG to festiwal, który w dużej mierze żyje ze sprzedanych biletów, między innymi dlatego byliśmy w stanie przetrwać i rozwijać się za wcześniejszych rządów, kiedy nie dostawaliśmy dotacji na przykład od Ministerstwa Kultury.

Od ilu lat jesteś już dyrektorem Konkursu Polskiego?

To szósta edycja konkursu i mój ósmy rok na festiwalu. Wcześniej oczywiście polskie filmy były pokazywane na festiwalu, ale nie miały oddzielnego Konkursu.

Czy przez te lata zaskoczył cię kiedyś werdykt jury?

Największym zaskoczeniem, nie tylko moim, było zwycięstwo kilka lat temu filmu Bukolika, trzydziestoletniego wtedy Karola Pałki. Zdecydowanym faworytem wtedy był Film balkonowy Pawła Łozińskiego, świetny film, jury jednak zdecydowało inaczej – i wybrało inny świetny film, artystyczną opowieść o matce i córce, które żyją sobie gdzieś daleko od reszty świata. To była chyba największa niespodzianka w historii całego festiwalu. Paweł Łoziński chyba sam był tym zdziwiony, bo znał wartość swojego filmu, nie chcę powiedzieć, że przyszedł jak po swoje, ale myślę, że mógł się spodziewać nagrody – tymczasem okazało się inaczej.

Ale z perspektywy czasu myślę, że wszystko dobrze się złożyło: film Łozińskiego i tak zdobył szeroką publikę, wszedł do kin i zobaczyły go tysiące ludzi, a nieznany szerzej wcześniej Karol Pałka – w dużej mierze dzięki nagrodzie na MDAG – dzisiaj wchodzi w bardzo dużą, komercyjną produkcję, bo najpewniej producent szukał kogoś z innego świata, kto będzie miał świeże spojrzenie. Jeden nie stracił, a drugi zyskał.

A na marginesie: podobna sytuacja, co z Pałką, miała miejsce z Elizą Kubarską, znaną w świecie dokumentu, ale nie w komercji, autorką między innymi Ostatniej wyprawy, dokumentu o Wandzie Rutkiewicz, który pokazywaliśmy dwa lata temu na otwarciu naszego festiwalu. Okazało się, że przyszła na nie Doda, zachwyciła się filmem i zaproponowała Elizie, aby reżyserowała dokument o niej.

Może powinniście promować się hasłem: „MDAG łączy ludzi”?

No nie wiem, bo jednocześnie dbamy, żeby niektórych połączeń nie było. W Konkursie Polskim staramy się, aby dwie trzecie jury stanowiły osoby z zagranicy, bo powiedzmy otwarcie, że polski świat filmowy jest mały i są w nim i pewnie zawsze będą zależności. Ktoś był w jakiejś komisji PISF, ktoś inny w niej będzie, ktoś jest czyimś kolegą, ktoś komuś nie dał pieniędzy na film. Dobrze, jeśli jury jest z tego całego kontekstu uwolnione.

I pewnie jeszcze jest dodatkowa korzyść, że filmy oglądają ważne postaci z zagranicy?

Przyjeżdżają do nas ludzie z całego świata, w tym roku mieliśmy ponad 200 gości z branży, selekcjonerów z kilkunastu festiwali, ludzi z telewizji, producentów, z którymi twórcy mogą rozmawiać o swoich przyszłych projektach.

Jest taki wesoły samolot, który wyleciał we wtorek rano z Warszawy, w którym mniej więcej 60–70 osób leciało z naszego festiwalu na festiwal w Cannes, więc możesz sobie wyobrazić, że oni lecą i sobie rozmawiają o tym, co u nas widzieli. MDAG słynie z tego, że mamy najmłodszą publiczność na całym świecie, więc rzeczywiście świat filmu chce do nas przyjeżdżać, podglądać, co się podoba, co nie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Film balkonowy”, reż. Paweł Łoziński, fot. Against Gravity

Obrazek

film-balkonowy_pawel-lozinski.jpg

I co się w takim razie w tym roku podobało?

Widać maksymalne zainteresowanie kinem azjatyckim, wszystkie filmy z Korei czy Japonii są wyprzedane niemal do ostatniego miejsca. Za to z żalem i jednak pewnym zdziwieniem muszę powiedzieć, że stosunkowo niewiele publiczności przychodzi na filmy ukraińskie. Mam swoją teorię, że przez to, że ta wojna jest tak blisko nas, że ten strach jest tak realny, podświadomie chcemy się ochronić i unikamy tego tematu. Na przykład pierwszy pokaz Śladów urządziliśmy w największej sali – i połowa miejsc była pusta. Na drugim pokazie na szczęście już sala była pełna. Ten pierwszy pokaz był dla nas zaskoczeniem. Moim zdaniem właśnie my, Polacy, powinniśmy być zainteresowani dokumentami ukraińskich twórców.

Mówisz o tendencjach publiczności, a co było widać na ekranie?

Moim zdaniem twórcy w ostatnich latach zaczęli bardziej myśleć o widzach, pamiętają, żeby utrzymać ich zainteresowanie. Starają się opowiadać o rzeczach, które mogą się spotkać z żywą reakcją. Tak bym to podsumował.

Niedawno w Culture opublikowaliśmy tekst Bartka Staszczyszyna, w którym pisał, że polski dokument zmienia się w psychodokument.

Na pewno jest tak, że twórcy bardzo często w jakimś stopniu robią film o sobie, tak jest nie tylko w Kandydatach śmierci, ale też trochę w Bez końca, Michał Marczak sam mówił o tym, że dla niego, jako ojca, ten film był bardzo ważny. Wcale nie jestem taki pewien, że zrobiłby ten film, gdyby sam nie miał dziecka.

Ale ja widzę też bardzo wyraźną tendencję – i ona też jest widoczna w Bez końca – czyli filmy o więzi z naturą. Jako ludzkość jesteśmy w takim momencie, że bez relacji z naturą, światem ludzkim i pozaludzkim, nie uratujemy siebie. Uważam, że artyści, przez to, że pracują na podświadomości, umieją odczytywać jakieś znaki i przewidzieć jakieś rzeczy. Dlatego to, że współczesne polskie dokumenty mówią o próbie zrozumienia siebie i o więzi z naturą, to ważny sygnał.

Dla mnie to jest ciekawe, że w polskim dokumencie nie widać na przykład tej fascynacji nowymi technologiami, robotami, która jest obecna w amerykańskim czy azjatyckim kinie. Tak samo nie ma wielkich biopiców, nie ma filmów o wielkich zbrodniach i złoczyńcach. Zresztą nawet wśród krajów europejskich widać różnice. Filmy niemieckie na przykład często mówią o polityce i mediach. U nas tego nie ma – nie ma filmów o sytuacji dziennikarstwa, nie słyszałem, żeby ktoś na przykład robił film o Tomaszu Lisie, który jest przecież kontrowersyjną postacią – i wyobrażam sobie, że poprzez opowieść o nim można byłoby opowiedzieć o tym, czym była Polska w latach 90., co się dzieje z autorytetami z tamtych lat. Polskie kino dokumentalne raczej się skupia na relacjach, na bliskości i właśnie na naturze.

I to znaczy, że jest o krok do tyłu, czy o krok do przodu?

Że jest po prostu sobą, ma swój ton. Nie robi niczego na siłę. Polscy twórcy nie gonią za modami, tylko opowiadają o tym, co ich samych interesuje.

Złota dziesiątka. Najlepsze polskie docsy na MDAG 2026 poleca Wojciech Diduszko

W literaturze widać karierę dokumentu, w kinie też?

Na pewno nie sądzę, że kiedykolwiek wyprze kino mainstreamowe, ale już od kilkunastu lat filmy dokumentalne gromadzą coraz większą publiczność i moim zdaniem ta tendencja jest raczej nie do zatrzymania. Dokument jest skromniejszy, ale bardziej otwarty na rzeczywistość i myślę, że im więcej będzie fake newsów w naszej przestrzeni, a także im więcej będzie w kinie fabuł tworzonych przez AI, tym chętniej ludzie będą oglądali filmy dokumentalne. Bo będą chcieli zobaczyć prawdę – prawdziwy las, prawdziwego człowieka.

Czy po tych sześciu latach programowania nie boisz się – nie chcę powiedzieć stępienia wrażliwości – ale może inaczej: że stracisz siłę do zachwytu?

Bardzo się pilnuję, żeby tej siły nie stracić. Jestem absolutnym fanatykiem piłki nożnej i tam funkcjonuje powiedzenie, że dla zawodnika czasami jest lepiej mądrze stać niż głupio biegać. Ale wydaje mi się, że wciąż daję radę niegłupio biegać. Ale żeby mieć tę siłę, ograniczam inne bodźce, nie mam Instagrama, TikToka, jestem w stanie o 7:00 albo 8:00 wieczorem wyłączyć telefon, wykasowałem aplikację Facebooka z telefonu, staram się dużo czytać. Umiejętność zachwytu to bardzo krucha rzecz, a z drugiej strony – podstawa w takiej pracy jak moja.

Wymieniłeś już kilka tytułów w naszej rozmowie, o każdym mówisz same dobre rzeczy, ale teraz wyobraź sobie, że trzymam pistolet przy twojej głowie, ale możesz ocalić swoje życie, wymieniając jeden i tylko jeden polski dokument, który przez te sześć lat twojego dyrektorowania na MDAG zachwycił cię absolutnie.

Film balkonowy – bez wahania.

Dlaczego akurat ten?

Z wielu względów. Jeśli chodzi o jego wymiar formalny, zachwyca mnie w nim powrót do absolutnych korzeni kina, do braci Lumière, którzy po prostu ustawiają kamerę i wciskają guzik. A propos – początki kina to przecież film dokumentalny. Druga rzecz: niezwykle podoba mi się zawarty w tym filmie sposób myślenia o ludziach i świecie. Jego jądrem jest wiara w humanistykę, w sens rozmowy, w ludzką godność. Dla mnie to jest film zrobiony z ogromnym poszanowaniem człowieka.

Wielką wartością kinowego dokumentu jest możliwość wejścia w świat kogoś innego – tutaj mamy to do kwadratu. Stoi człowiek na balkonie, słucha niby banalnych opowieści i dostaje prawdę o tym, co jest w życiu ważne. Łoziński tutaj pokazał, że prawda o świecie to nie jest coś, co sobie wymyślimy, ale coś, co nam się przydarza podczas spotkania z kimś. To film sprzed już kilku lat, a ja do tej pory mam przed oczami kilka sytuacji, parę zdań, które zapadły mi w serce bardzo głęboko.

Ten film jest prosty, piękny i dobry, tak bardzo skupiony na człowieku, jak to tylko jest możliwe. I oczywiście mówię: prosty, ale to jest prostota pozorna – w rzeczywistości możemy mówić nawet o wyrafinowaniu formalnym, świetne sceny, montaż. Ta pozorna prostota robi jeszcze większe wrażenie, jeśli się wie, ile Pawłowi Łozińskiemu zajęło zrobienie tego filmu, ile godzin zeszło na dyskusjach, jakich wyborów dokonywał, ile pracy w niego włożył.

Moja znajoma psycholożka i dziennikarka Joanna Szulc po pokazie otwarcia napisała na FB, że gdyby istniały rekolekcje z etyki, to byłby nimi właśnie festiwal Millennium Docs Against Gravity. Bardzo mi się to określenie podoba, a tobie?

Podoba, ale nie dlatego, że jest miłe, ale dlatego, że zgadzam się z nim w 110 procentach. Etyka naprawdę jest dla MDAG kluczowym pojęciem. Raczej nie wybrałbym do programu filmu, nawet superwybitnego formalnie, wobec którego miałbym jakieś etyczne wątpliwości. Jasne, mamy filmy transgresyjne, opowiadające nieraz o okropnych rzeczach, ale to nigdy nie są filmy wątpliwe moralnie.

Myślę, że w każdym filmie na MDAG, nawet w tegorocznych Śladach, o których mówiliśmy, punktem wyjścia jest to, że prawdziwą naturą człowieka jest dobroć i siła i że mamy w sobie naturalną skłonność ku pięknu i dobru. Jestem o tym absolutnie głęboko przekonany.

Język Polish

film dokumentalny

millenium docs against gravity