Pioniroj de la internacia lingvo. Historie polskich esperantystów

uczmy_sie_esperanto_polona_1934-114504891-2-kwadrat.jpg, default, Uczmy się esperanto, ulotka z 1934, fot. Polona.pl

Wszyscy wiemy o tym, że twórca esperanto urodził się w Białymstoku, ale w polskiej historii znajdziemy również więcej postaci zasłużonych dla rozwoju tego międzynarodowego języka. Wśród nich między innymi Juliana Tuwima, którego poetycka kariera zaczęła się od tłumaczenia na esperanto wierszy Leopolda Staffa. Poznajcie historię polskich pionierów i popularyzatorów esperanto.

Ludwik Zamenhof swoją pierwszą pracę, w której wyłożył reguły języka międzynarodowego, podpisał pseudonimem "Doktor Esperanto" – "doktor mający nadzieję". Jak pisał, esencją jego życia była jedna idea – marzenie o zjednoczeniu ludzkości. W braku wspólnego języka doszukiwał się głównego źródła konfliktów między narodami. Poniżej przedstawiamy historie kilku postaci, które tak jak on, poświęciły swoje życie "walce z wieżą Babel".

Lidia Zamenhof

Najmłodsza córka "doktora Esperanto". Języka stworzonego przez swego ojca nauczyła się jako dziewięcioletnia dziewczynka (w domu Zamenhofów, jeśli nie było akurat gości esperantystów, mówiło się po polsku – chociaż pierwszymi językami dla Ludwika Zamenhofa były rosyjski i jidysz).

Na esperanto przetłumaczyła m.in. "Quo Vadis" Sienkiewicza, "Irydiona" Krasińskiego, nowele Prusa. Pisała także własne opowiadania drukowane na łamach esperanckich pism. Jedno z nich, "Saluto al steloj" ("Pozdrowienia z gwiazd"), oparte jest na rzadkiej dla wczesnego science fiction koncepcji pokojowego porozumienia z pozaziemskimi cywilizacjami.

Była wyznawczynią i promotorką bahaizmu, religii, która powstała w XIX-wiecznej Persji. Bahaiści wierzą w duchową jedność ludzkości i wspólnotę wszystkich wielkich monoteistycznych religii świata. Za swoich proroków uważają zarówno Abrahama, Buddę, Jezusa, Krysznę, Mahometa i Baha Allaha (założyciela bahaizmu). Jego syn, 'Abdu'l-Bahá, zafascynował się esperanto i wzywał swoich wiernych do nauki tego języka. Było to źródłem sporów między esperantystami w dwudziestoleciu międzywojennym – wielu z nich nie chciało, żeby język międzynarodowy był kojarzony z jakimkolwiek ruchem religijnym. Sama Lidia Zamenhof twierdziła, że bahaizm wpisuje się w propagowaną przez jej ojca ideę homaranizmu, czyli porozumienia "jednej rodziny ludzkiej" ponad wyznaniowymi i etnicznymi podziałami.

W 1937 roku wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Planowała osiedlić się tam i nauczać esperanto i bahaizmu, jednak z powodu problemów wizowych była zmuszona wrócić do Polski pod koniec 1938 roku. Podczas bombardowania Warszawy we wrześniu 1939 roku spłonęło mieszkanie Zamenhofów przy ulicy Królewskiej wraz z całym archiwum esperanckim i zgromadzoną biblioteką. Starszego brata Lidii, Adama, Niemcy rozstrzelali w Palmirach, reszta rodziny trafiła do warszawskiego getta. Znajomi esperantyści proponowali jej pomoc w znalezieniu schronienia po "aryjskiej stronie", odmawiała jednak tłumacząc, że nie chce ich narażać na niebezpieczeństwo. Została zamordowana w 1942 roku w Treblince.

Lidia nie była jedyną zasłużoną esperantystką z rodu Zamenhofów – idea Ludwika zaangażowała niemal całą rodzinę. Esperantystką była jego żona Klara (o której Zamenhof powiedział, że "najwierniej znosiła wszystkie trudności, które sprawiało esperanto we wczesnych latach"), jego najstarszy syn Adam, a także rodzeństwo: bracia – Feliks, Leon i Aleksander – i siostra Ida.

Antoni Grabowski

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Polscy poeci esperanccy, 1921, w środku: Antoni Grabowski, autor m.in. tłumaczenia Pana Tadeusza, fot. domena publiczna

Obrazek

polscy_esperantysci_poeci_1921_polaj_e-poetoj.jpg

Chemik i poliglota (znał 9 języków na zaawansowanym poziomie, 15 rozumiał). Pierwszym językiem sztucznym, który przyswoił, był volapük, ogłoszony w 1879 roku przez Johanna Martina Schleyera. Ów rzymskokatolicki ksiądz twierdził, że stworzył tę nową międzynarodową mowę z bożego nakazu. Jak przekonał się jednak Grabowski po spotkaniu ze Schleyerem, twórca sam nie przyswoił swego języka w stopniu pozwalającym na swobodną rozmowę, w związku z czym rozczarowany stwierdził, że nie nadaje się on do codziennej komunikacji. Gdy trafił na broszurę "doktora Esperanto", zachwycił się prostotą i logicznością jego koncepcji. Pojechał do Warszawy spotkać się z Zamenhofem i tym razem twórca zdał egzamin ze swojego dzieła: panowie przeprowadzili pierwszą w historii rozmowę w esperanto.

Grabowski aktywnie zaangażował się w ruch esperancki jako nauczyciel, organizator i przede wszystkim tłumacz. Opracował antologię światowej poezji "Z Parnasu narodów" ("El Parnaso de Popoloj"). W dwóch tomach zebrał 116 wierszy przetłumaczonych z 33 języków, a wśród występujących w niej poetów znaleźli się m.in. Horacy, Owidiusz, Dante, Paul Verlaine, Adam Mickiewicz, Johann Wolfgang von Goethe, Taras Szewczenko, Aleksander Puszkin. W języku, który miał się stać wspólnym całej ludzkości, pisał także własne poezje.

Jego największym osiągnięciem translatorskim był przekład "Pana Tadeusza" ("Sinjoro Tadeo"), wydany w 1918 roku. Inwokacja w esperanto brzmi:

Litvo! Patrujo mia! simila al sano;

Vian grandan valoron ekkonas litvano

Vin perdinte. Belecon vian mi admiras,

Vidas ĝin kaj priskribas, ĉar hejmen sopira

Leo Belmont

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

VI Ogólnopolski Zjazd Esperantystów w Warszawie, uczestnicy zjazdu składają wieniec na grobie Ludwika Zamenhofa, przemawia Leo Belmont, 4.06.1933, fot. NAC

Obrazek

VI Ogólnopolski Zjazd Esperantystów w Warszawie, uczestnicy zjazdu składają wieniec na grobie Ludwika Zamenhofa, przemawia Leo Belmont, 4.06.1933, fot. NAC

W 1887 roku, gdy Zamenhof wydał po raz pierwszy podręcznik do nauki języka międzynarodowego, a prasa i opinia publiczna raczej sobie z tego pokpiwała, Belmont w przejmującym liście napisał do niego: "Pan zwyciężysz!". Został jednym z jego najwierniejszych uczniów.

Początki warszawskiego Klubu Esperanckiego opisał w satyrycznym tekście "Jak zabijaliśmy doktora Esperanto". Na pierwszych kilka spotkań klubu nie przyszedł nikt (poza ich inicjatorem Belmontem), aż wreszcie:

[…] Klub począł istnieć! Zebrało się nas sześciu. Dobraliśmy się cudownie. Wszyscy sześciu byliśmy zagorzali esperantyści. Za ideę jednego języka dla stosunków międzynarodowych, mającego pobratać ludzkość, gotowiśmy byli iść w ogień! Chodziliśmy przeto razem do knajpki po każdym posiedzeniu i w osobnym gabinecie piliśmy za zdrowie doktora Esperanto i na pohybel volapükowi! Toasty mówiło się po esperancku. Po 24 posiedzeniach w "lokalu towarzystwa", to jest u mnie, połączonych z posiedzeniami, a nieraz poleżeniami w knajpce, wszyscy sześciu mówiliśmy "tute flue" (zupełnie płynnie) po esperancku.

Wśród jego esperanckich wyczynów znalazł się też m.in. wierszowany podręcznik do nauki języka międzynarodowego. Belmont z wykształcenia był prawnikiem (pracował m.in. jako radca prawny ZAIKS-u), z zamiłowania literatem. Napisał szereg poczytnych w latach 20. i 30. romansów i powieści historycznych, tworzył także scenariusze filmowe. Imponujący jest jego dorobek translatorski, tłumaczył na polski z czterech języków. Wśród jego przekładów znalazły się utwory Dostojewskiego, Manna, Puszkina, Verne’a, Wilde’a i Zweiga.

Kazimierz Bein (Kabe)

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kazimierz Bein (stoi 2. od lewej) w gronie polskich esperantystów, 1908, fot. Polona.pl

Obrazek

1302px-matuszewski_esperantistoj.jpg

Z zawodu był, tak jak Ludwik Zamenhof, okulistą. Razem z wymienionym wcześniej Grabowskim był jednym z najbardziej wpływowych tłumaczy światowej klasyki na esperanto w jego heroicznym okresie, z tymże, w odróżnieniu od Grabowskiego, zajmował się przede wszystkim przekładami prozy. Przetłumaczył m.in. "Faraona" Prusa, utwory Turgieniewa, Reymonta, Orzeszkowej, Sieroszewskiego, baśnie Braci Grimm.

Bein stworzył podwaliny esperanckiego stylu literackiego... po czym w 1911 roku po kilku latach intensywnej aktywności zamilkł. Jego decyzja wywołała poruszenie w środowisku i przyczyniła się do powstania jednego z pierwszych esperanckich idiomów. Od jego pseudonimu powstał czasownik kabei oznaczający nagłe opuszczenie ruchu przez aktywnego esperantystę. Swoją decyzję wytłumaczył dopiero w latach 30. w wywiadzie dla jednego z esperanckich czasopism: po prostu zwątpił w powodzenie projektu tego języka międzynarodowego (choć w samą ideę tego, że w przyszłości powstanie język ogólnoludzki, dalej wierzył).

Julian Tuwim

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Julian Tuwim w mieszkaniu przy ulicy Wiejskiej, Warszawa, 1946, fot. Stanisław Dąbrowiecki/PAP

Obrazek

Julian Tuwim w mieszkaniu przy ulicy Wiejskiej, Warszawa, 1946, fot. Stanisław Dąbrowiecki/PAP

Oddajmy głos poecie:

Nauczyłem się esperanta – i esperantu zawdzięczam mój kontakt z Leopoldem Staffem. Bo w tym samym właśnie lingwistyczno-esperanckim okresie zacząłem czytać jego wiersze i tłumaczyć je na esperanto... Byłem niejako ambasadorem poety na miasto Łódź i okolice – a esperantem chciałem go na cały świat rozsławić (przełożyłem między innymi i w "Pola Esperantisto" wydrukowałem "W mroku" i "Deszcz jesienny". Początek tłumaczenia brzmi: "Fenestron pluv' batas, pluv' batas autuna"). Otworzył mi się świat nowych doznań, rozkoszy i zachwytów.

Tuwim zaczął uczyć się esperanto, gdy był piętnastoletnim uczniem łódzkiego gimnazjum. Jak wspominał po latach dla jednego z esperanckich czasopism, studia nad językiem międzynarodowym podjął we wrześniu 1909 roku, a już w styczniu kolejnego roku biegle się nim posługiwał. Nie tworzył jednak nigdy autorskich utworów w tym języku, ograniczył się jedynie do przekładów (oprócz Staffa tłumaczył także poezje Juliusza Słowackiego, Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Arthura Rimbauda). Młodzieńcza pasja pozostała w nim do końca życia, choć wobec jego aktywności twórczej w języku polskim zeszła na dalszy plan. Jednakże jeszcze w 1951 roku w audycji "Polskiego Radia" mówił: "Do języka międzynarodowego esperanto mam głęboką sympatię i prawdziwy podziw. Również obecnie czytam gazety esperanckie". Warto podkreślić, że mówił to w czasach stalinizmu, gdy na ruch esperancki patrzono z podejrzliwością. Utwory Tuwima również ukazywały się w języku Zamenhofa, m. in. wybór wierszy i "Bal w Operze" (ten ostatni w przekładzie Lidii Ligęzy).

Odo Bujwid

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Odo Bujwid (w środku) i inni esperantyści (m.in. Klara Zamenhof, druga z lewej) nad grobem Ludwika Zamenhofa

Obrazek

odo-bujwid-zamenhoftombo_1922.jpg

Naukowiec z pasją społecznika. Twórca pierwszej w Polsce pracowni bakteriologicznej (wyspecjalizował się w tej dziedzinie w Berlinie pod okiem Roberta Kocha i w paryskim Instytucie Pasteura): pracował nad szczepionkami, założył stację badania produktów spożywczych.

Człowiek hiperaktywny, ponoć nie znosił trwonienia czasu. Był radnym Krakowa, działał w Towarzystwie Szkół Ludowych, Lidze Obrony Praw Człowieka i Obywatela, klubie Rotary. Z zapałem zaangażował się również w ruch esperancki w kraju i za granicą. Był redaktorem i wydawcą pisma "Pola Esperantisto" (Polski Esperantysta). Lobbował za językiem międzynarodowym u władz państwowych, m.in. przekonał Józefa Piłsudskiego (którego znał z czasów służby w Legionach), aby objął patronatem honorowym Kongres Esperantystów w Krakowie w 1931 roku. Wystarał się również, by esperanckie audycje nadawało Polskie Radio.

Jego żona, Kazimiera Bujwidowa (także zresztą esperantystka), była jedną z pierwszych galicyjskich działaczek feministycznych. Walczyła o prawa wyborcze kobiet (współorganizowała kampanię pierwszej kobiety-kandydatki do Sejmu Krajowego Galicji, Marii Dulębianki) i równy dostęp do edukacji (zainicjowana przez nią kampania zabiegająca o przyjmowanie studentek na Uniwersytet Jagielloński zakończyła się sukcesem). Mąż wspierał ją w tej działalności, a oboje ze swoimi poglądami byli nieraz narażeni na przykrości w konserwatywnym Krakowie. "Żyjemy stanowczo za wcześnie" – miała stwierdzić z goryczą Bujwidowa.

Jakub Szapiro

Białostoczanin, znawca dziejów tego miasta, dziennikarz. Aktywnym esperantystą został jako czternastolatek, tłumaczył na ten język literaturę z jidysz, polskiego i rosyjskiego

Thumbnail — Jakub Szapiro i Abraham Zbar w oknie kamienicy przy ul. Lipowej 33 w Białymstoku

Napisał m.in. humorystyczną powieść o środowisku adeptów języka międzynarodowego "Babiladoj de Bonhumora Zamenhofano", antywojenną broszurę "Mondmilito kaj esperanto" (Wojna światowa a esperanto), pisał do esperanckiej prasy w całej Europie. Stworzył również pierwszy przewodnik po Białymstoku w tym języku. Jego mieszkanie przy ulicy Lipowej było bazą dla zagranicznych esperantystów, którzy chcieli odwiedzić miejsce narodzin Zamenhofa. W latach 30. pracował nad dwoma projektami, które miały powstać w Białymstoku dla uczczenia twórcy języka międzynarodowego: muzeum Zamenhofa i pomnikiem ku jego czci w kształcie wieży Babel (według projektu Abrahama Ostrzegi). Prace nad nimi przerwał wybuch wojny.

Zginął w białostockim getcie, wraz z żoną, Ewą i synem, Arturem. W 2019 roku został wybrany jednym z dziesięciu najwybitniejszych białostoczan stulecia.

Język Polish

esperanto

ludwik zamenhof

esperantyści