Kult(ur)owy Białystok przed wojną

Kondukt na ulicy Sienkiewicza, Białystok, zdjęcie z lat 1935-39, fot. Bolesław Augustis/Albom.pl, default, Kondukt na ulicy Sienkiewicza, Białystok, zdjęcie z lat 1935-39, fot. Bolesław Augustis/Albom.pl

#dziedzictwo

#społeczeństwo

Przespacerujmy się międzywojennymi ulicami wiedzeni zapachem bułek z cebulą i dźwiękami klezmerskiej muzyki, sprawdźmy repertuar kin, zajrzyjmy do teatru Palace, zatańczmy bananas-slide i odpocznijmy na Plantach.

W amerykańskim archiwum w Waszyngtonie przechowywane są zdjęcia wykonane we wrześniu 1944 roku przez niemiecki zwiad lotniczy Luftwaffe. Na paru kadrach widać Białystok, a raczej to, co z niego zostało: pałac Branickich bez dachu, pusty plac pod zburzonym ratuszem, studnie zamiast domów. Aż trudno uwierzyć, że kilka lat wcześniej ten Manchester Północy (nazywany tak ze względu na prężny rozwój przemysłu włókienniczego) tętnił życiem. Spróbujmy odtworzyć tamtą kulturę i elegancję. Naszym przewodnikiem będzie Andrzej Lechowski – historyk, dyrektor Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, który międzywojenne miasto zna jak własną kieszeń.

Duma i wyobrażenia

Thumbnail — Białystok - Hotel Ritz'a, 1918-1929, fot. Jan Wołyński/Biblioteka Narodowa Polona

Na pytanie o kulturalne wizytówki miasta w międzywojniu Lechowski odpowiada, że często są one tylko projekcją tego, jak białostoczanie wyobrażali sobie blichtr wielkiego świata. "Już po wojnie powstały rozmaite legendy, na przykład hotelu Ritz. Wybudowano go w 1913 roku dla bogatych kupców rosyjskich, którzy mieli tutaj przyjeżdżać i robić wielkie interesy. Ale wybuchła wojna i już żaden kupiec nie przyjechał. A hotel został". Białostoczanie będą przekonywali, że mieszkał tu i Aleksander Wertyński, i Hanka Ordonówna... Tak naprawdę, to nie mieli za bardzo gdzie się zatrzymać.

Spójrzmy na dawne pocztówki i reklamy: trzypiętrowy budynek w centrum miasta między pałacem Branickich a rzeką Białą, marmurowe schody, winda, kawiarnia (później kino), fryzjer, 50 pokoi (plus dwa apartamenty), łazienki z zimną i ciepłą wodą, telefon w każdym pokoju, do dyspozycji gości sala bilardowa, garaże. To mogło robić wrażenie. Teraz zagadka: na przyjęciu w hotelu panie trzymają na krzesłach futra i płaszcze, a pod stołami zdejmują zimowe buty i wkładają pantofle do tańca. Dlaczego? Bo w Ritzu kradną! Lechowski dodaje, że zdarzały się też pijackie burdy i wynajmowanie pokoi na godziny.

W latach 30. rozpoczęto budowę tzw. dzielnicy reprezentacyjnej. "I tym się można było naprawdę chwalić, zresztą do dzisiaj robi to wrażenie. Dzielnica reprezentacyjna to jest ulica Świętojańska z kolonią urzędniczą, gmachy sądu i izby skarbowej, gmach teatru i założenie Plant białostockich. Wszystko skomponowane w jedną całość stanowiło przedmiot absolutnej dumy" – przekonuje historyk.

Planty, które można nazwać zieloną wizytówką Białegostoku, połączyły pozostałości Lasu Zwierzynieckiego z parkiem Konstytucji 3 Maja oraz parkiem Poniatowskiego. Za projekt odpowiadał Stanisław Gral. Główną aleję tworzyły kwiatowe dywany i staw, nieopodal postawiono muszlę koncertową. Ta oaza zieleni w centrum miasta do dziś niewiele się zmieniła.

W 1938 roku powstały plany przebudowy Białegostoku. Pokrzyżowała je wojna i już nigdy do nich nie wrócono. Reprezentacyjny hotel Ritz spłonął w 1944 roku.

W starym kinie

Lechowski przekonuje: "Kino w całej Polsce w okresie międzywojennym jest sztuką, która trwa dopiero 10–20 lat. To absolutna nowość! Wyświetlanie filmów dźwiękowych to rewolucja. Kina są oblegane, są dochodowym interesem, programy zmieniają się jak rękawiczki". W Białymstoku było pięć tzw. kinoteatrów, wszystkie usytuowane w ścisłym centrum miasta. Apollo i Modern (po ogłoszeniu bankructwa w 1937 – kino Pan) należały do przedsiębiorców żydowskich; do polskich: Gryf (na parterze hotelu Ritz), Polonia (zwana "Polońcią" lub "Bokówką") i Świat (obecnie Ton).

Podział ten nie dotyczył publiczności, którą kusiły przede wszystkim niewygórowane ceny biletów. W 1934 roku należało zapłacić średnio 42 grosze, dwa lata później już tylko 33. Dla porównania w Warszawie ceny były dwa razy wyższe. Pod względem frekwencji Białystok również wyprzedzał stolicę: produkcje krajowe przyciągały nawet 16 tys. widzów (ok. 20 proc. mieszkańców), a przeciętny białostoczanin chodził do kina 14 razy w ciągu roku (warszawianin – niespełna 10). Dużą popularnością cieszyły się obrazy o tematyce żydowskiej, jak "Judeł gra na skrzypcach" czy "List do matki". Polska była regularnym producentem filmów w języku jidysz.

"Dziennik Białostocki" 11 lutego 1929 roku donosił, że spłoszone konie wojskowe zaprzężone w sanie, wyrzuciwszy na zakręcie kobietę i woźnicę, wpadły do kina Apollo przy ulicy Sienkiewicza 22. Zresztą, kto by nie chciał zasiąść w jednym z 800 obitych czerwonym pluszem foteli w sali z bogatą boazerią na ścianach i obejrzeć jeden z obrazów, który "przewyższa wszystko, co dotychczas było widziane"? Przeglądając przedwojenne reklamy, można odnieść wrażenie, że białostockie kina dorównywały standardom europejskim. Lechowski jednak przestrzega, by nie dać się zwieść pozorom. Różniły się wyposażeniem i repertuarem. Podczas gdy inteligencja wybierała Modern łączący pokaz filmowy z występami estradowymi, w Polonii w trakcie seansu rzucano pestkami i tupano nogami w reakcji na wydarzenia na ekranie. Rozdmuchaną przez światową prasę sensacją była projekcja kasowego "Ben Hura" w kinie Apollo: lokalne gazety pisały o protestach społeczności żydowskiej, londyński "The Times" donosił o rozruchach i spaleniu filmu na stosie, z kolei Argentynę obiegła wiadomość o wprowadzeniu w mieście stanu wyjątkowego w celu wytłumienia zamieszek.

Białystok miał swoją gwiazdę filmową – Sonię Nejman, znaną jako Nora Ney. Urodzona w podbiałostockiej wsi aktorka po maturze ruszyła na podbój Warszawy, by wkrótce uzyskać tytuł "Królowej ekranu polskiego". Talentem tanecznym i oczami jak węgiel podbiła serca widzów m.in. "Policmajstra Tagiejewa", "Urody życia" i "Doktora Murka". Chętnie odwiedzała rodzinne miasto przy okazji premier filmów. Po wybuchu II wojny światowej Nora Ney wraz z córką podzieliła los polskich sybiraków, a w 1946 wyemigrowała do USA, gdzie grała niewielkie role nieme.

Jaskinie rozpusty

"Chcesz tańczyć?! Pozbądź się odcisków! Przyjdź do nas na pedicure" – takim sloganem reklamowym przyciągał klientów salon obuwniczy Bata. Białostoczanie w międzywojniu z ochotą zgłębiali tajniki "aktu miłosnego w pozycji pionowej" zwanego także "pląsem odpoczywającego mordercy", czyli charlestona. Wiedzieli też, że aby efektownie wykonać bananas-slide (odmiana fokstrota), należy odpowiednio przygotować parkiet: nałożyć na deski grubą warstwę pasty i posypać proszkiem stearynowym.

Kto w mieście oferował lekcje tańca towarzyskiego na najwyższym poziomie? Maestro Skrzypkowski. Przyjechał do Białegostoku w 1925 roku, a jego pierwszymi uczniami byli oficerowie 42. Pułku Piechoty. Wkrótce otworzył szkołę tańca w hotelu Ritz, co gwarantowało mu nobliwą klientelę. Mniej zamożni – i mniej zdolni – adepci sztuki tanecznej mogli ćwiczyć wygibasy pod okiem Majsa lub Ulickiego. Z kolei w szkole Mazura o oprawę muzyczną dbała orkiestra jazzowa z Poznania, a wyczerpani kursanci mogli odetchnąć w tutejszym bufecie. Niezbyt dobrą renomą cieszyły się kursy u Sokołowskiego i Moryna, chyba że ktoś lubił się awanturować, a ruch nie był jego najmocniejszą stroną.

Nie brakowało również przeciwników ekscentrycznych kroków i gestów. W 1938 roku postulowali oni o wprowadzenie dla młodzieży zakazu uczęszczania do szkół tańca argumentując, iż są to "jaskinie rozpusty i deprawacji". Jednak roztańczone miasto zatrzymała dopiero wojna.

Bawiono się na wykwintnych balach w pałacu Branickich oraz na domowych reunionach. Wieczorami ulice Sienkiewicza, Kilińskiego i Rynku Kościuszki wypełniały się dźwiękami swingujących saksofonów i piskliwych klarnetów. W połowie lat 20. o kompozytorze z Białegostoku usłyszała Ameryka. Leon vel Nathan Cygan skomponował muzykę do filmu niemego, a kilka lat później zamieszkał za oceanem. Już jako Nathan Cyganerii dyrygował brooklyńskimi orkiestrami, a rodzinne miasto wspominał m.in. w utworach "In klein sztetel bin ich geboren" ("Urodziłem się w małym miasteczku") oraz "Hejm Majn Bialystok" ("Białystok to mój dom"), do którego słowa ułożył białostocki poeta Abraham Szewach.

Na ringu

To miał być teatr z prawdziwego zdarzenia. Tuż po odzyskaniu niepodległości powołano Towarzystwo "Teatr Polski" pod wodzą Mariana Dederki, stworzono projekty i plany finansowania, których nie można było wcielić w życie z powodu kryzysu gospodarczego. Zdecydowano się więc na rozwiązanie tymczasowe. 13 września 1924 roku zainaugurowano Teatr Miejski z siedzibą w istniejącym od dekady teatrze Palace. Znakomita lokalizacja (między hotelem Ritz a pałacykiem gościnnym Branickich), przestrzenna sala (na 900 miejsc), centralne ogrzewanie… Lechowski zaznacza: "Jeżeli za elegancję uchodził teatr Palace, to musimy pamiętać, że była to przerobiona hala fabryczna na teatr, który był notorycznie niedogrzany. Publika marzła i szczękała zębami. Owszem, występowali i Ordonówna, i Bodo, ale odbywały się też walki bokserskie – z czegoś trzeba było to utrzymać".

Właścicielom bardziej niż na misji kulturalnej zależało na wypchanych portfelach, więc wynajmowali salę na odczyty, akademie, bale i spotkania partyjne. Jednego wieczoru podziwiano grę aktorską, drugiego słuchano jazzowych big-bandów. Melomanom proponowano arie operetkowe, innym do gustu przypadł występ autora "Balu w operze" – Juliana Tuwima. Białostocka scena gościła głównie wędrowne teatry żydowskie, wileńską Redutę Juliusza Osterwy, zespół grodzieński i grupy warszawskie. Gdy więc w końcu powołano 30-osobowy Teatr Miejski pod kierownictwem Bronisława Skąpskiego, zaplanowano również budowę jego nowej siedziby. Powstały pod koniec 1938 roku Dom Ludowy zmienił nieco układ alei w parku Poniatowskiego (wytyczono dwupasmową drogę ciągnącą się od bramy pałacowej do rozbiegających się w trzech kierunkach schodów), a wkrótce miał odmienić teatralne oblicze miasta. Pierwszy spektakl zagrano w grudniu. Do września ’39 nie udało się jednak stworzyć stałego zespołu aktorskiego i repertuaru.

Do zaczytania jeden tom

Międzywojenny Białystok sprzyjał romansom teatru z literaturą. Idealną scenerią był oczywiście Palace. Obchodzący w 1922 roku 30-lecie pracy twórczej Stanisław Przybyszewski zajrzał do miasta nad Białą dwukrotnie. Styczniowy wykład "O nagiej duszy" zgromadził "liczne rzesze inteligencji, która z przejęciem słuchała mistrza". Czerwcowa prelekcja o sztuce początkowo również miała się odbyć na deskach teatru, w ostatniej chwili zmieniono jednak miejsce spotkania. Niestety o wiele mniejsza sala obrad białostockiego magistratu i tak świeciła pustkami – doliczono się 54 osób.

W Białymstoku wygłosił swój odczyt również Tadeusz Boy-Żeleński, najwidoczniej niezrażony frekwencyjną porażką swojego rywala (Boy kochał się w żonie Przybyszewskiego). Tłumy białostoczan zasiadających w teatrze Palace z podziwem słuchały o tym, jak przybyły gość został literatem, a podczas "Słówek" zanosiły się śmiechem.

Pecha miał z kolei Julian Tuwim. Na spotkaniu ze skamandrytą spodziewano się wysokiej frekwencji, więc podniesiono ceny biletów – najtańszy kosztował 70 groszy, podczas gdy pozostałe imprezy w teatrze Palace to wydatek rzędu 20-25 groszy. Za najlepsze miejsca "na Tuwima" trzeba było zapłacić aż 4 złote. Organizatorzy jeszcze dzień przed wystąpieniem poety zapewniali o ogromnym zainteresowaniu wydarzeniem. Słuchaczy było zaledwie 30 (w zaokrągleniu). Białostoczanie woleli posłuchać artystów warszawskiej operetki prezentujących się w tym samym czasie w kinie Apollo. Siedem lat później, w 1935 roku, to już Tuwim przyciągnął tłumy.

Teatr kochała Rena Ruszczewska – poetka, buntowniczka, białostoczanka. Dykcji uczył ją Juliusz Osterwa, grywała u Dederki, w teatrze Palace zadebiutowała jako autorka sztuki "Zawrotne drogi", w której wystąpiła w głównej roli. Wraz z matką należała do Koła Polek otaczającego opieką żołnierzy. Dziś zapomniana, wówczas doceniana przez krytykę i czytelników.

Lechowski wspomina o dwóch białostockich bibliotekach, mogących pochwalić się pokaźnym jak na ówczesne realia księgozbiorem. Działająca od 1920 roku Miejska Biblioteka Publiczna pod koniec 1936 roku miała już trzy filie i 20 punktów bibliotecznych, z których korzystała głównie młodzież szkolna. Z biblioteki noszącej imię słynnego pisarza żydowskiego Szołema Alejchema (na podstawie jego powieści "Tewje Mleczarz" powstał musical "Skrzypek na dachu") można było wypożyczyć książki nie tylko w języku hebrajskim, jidysz i polskim, lecz także w niemieckim, francuskim, angielskim, rosyjskim czy esperanto. W 1934 roku pierwsza książnica liczyła 1,6 tys. stałych czytelników, natomiast biblioteka żydowska – 1,8 tys. osób, które wypożyczyły ponad dwukrotnie więcej tomów niż konkurentka.

Biust Marszałka

Chociaż Białystok nie doczekał się w międzywojniu muzeum sztuki, urządzano wystawy plastyków. Te o najwyższej randze w pałacu Branickich, pozostałe w szkołach, kawiarniach, kinach czy pawilonie w Ogrodzie Miejskim. Józefowi Janowi Zimmermanowi zlecono stworzenie oprawy plastycznej uroczystości powitania polskich żołnierzy w lutym 1919 roku – wtedy wojska niemieckie opuściły miasto. W tym samym roku zorganizowano wystawę sztuki żydowskiej połączoną z aukcją. O ile w latach 20. swoje prace prezentowali artyści warszawscy, wileńscy, krakowscy i lwowscy, o tyle kolejna dekada należała do białostockich plastyków. Do Zimmermana dołączyli m.in. Oskar Rozanecki, Czesław Sadowski, Ichiel Tynowicki. Dwaj ostatni tworzyli wraz z Michałem Duńcem, Nachumem Edelmanem i Bencjonem Rabinowiczem Grupę Plastyków Białostockich "Forma-Farba-Faktura".

Nietuzinkową postacią wśród artystów kresowych był Alfons Karny. Początkowo tworzył grafiki dla lokalnej prasy, a jego protektorem był Marian Dederko. Po jego wyjeździe Karny zatrudnił się w I Komisariacie Policji Państwowej. Jednak kariera stróża prawa nie była mu pisana – w 1923 roku przeniósł się do Warszawy i rok później podjął studia artystyczne. Wkrótce o rzeźbiarzu z Białegostoku usłyszał cały kraj, a także Moskwa, Wenecja, Londyn i Paryż. Jako pracę dyplomową wykonał "biust Marszałka Piłsudskiego" (jak pisały gazety), a monumentalnym popiersiem wystawionym w witrynie białostockiej księgarni zachwycali się przechodnie. Rzeźby Karnego pokazywane w 1939 roku w Nowym Jorku już nie wróciły do Polski. Podczas kampanii wrześniowej pracownię artysty zbombardowano, a ta odbudowana została zniszczona podczas powstania warszawskiego. Tworzone po wojnie dzieła stylistycznie nawiązywały do dzieł z lat 30.

Ze smakiem

W żadnym bedekerze nie może zabraknąć listy polecanych lokali gastronomicznych. Ta przedwojenna wyglądałaby mniej więcej tak:

"Akwarium", Rynek Kościuszki 6 – znakomita kuchnia żydowska, miejsce spotkań ludzi interesu oraz amatorów tańca;
"Buzna", ul. Lipowa 23 – najlepsza cukiernia w mieście, należąca do Mikołaja Murawiejskiego, gdzie można było się napić słynnej macedońskiej buzy – lekko sfermentowanego napoju z kaszy jaglanej z dodatkiem drożdży, cukru i rodzynek;
"Gastronomia", ul. Sienkiewicza 2 – obiady już od złotówki;
"Łącz", ul. Rynek Kościuszki 23 – restauracja koszerna z przekąskami na zimno i na gorąco;
"Ritz" (w hotelu), ul. Kilińskiego 2 – najbardziej prestiżowa restauracja z "pierwszorzędną kuchnią", oferująca "wykwintne obiady, kolacje i śniadania" oraz codzienne koncerty;
"Sielanka", ul. Kilińskiego 12 – punkt obowiązkowy dla przybyszów z prowincji, których od progu witali kelnerzy (pana Dionizego uwiecznił Bolesław Augustis – fotograf, którego negatywy ukazujące życie białostoczan przed wojną odnaleziono w 2004 roku).

Smaków dawnego miasta nad Białą szukała Mimi Sheraton w połowie lat 90. XX wieku. Amerykańska krytyczka kulinarna zanotowała przepisy i wspomnienia w książce "The Bialy Eaters. The Story of a Bread and a Lost Word" ("Smakosze białego. Historia chleba i zaginionego świata"). Od żydowskiej diaspory w Polsce, Nowym Jorku, Paryżu, Buenos Aires i Izraelu najwięcej słyszała o legendarnych bułkach z cebulą, zwanych "białymi", "białysami" lub "bialystoker kuchen". Turcy podarowali miastu rachatłukum – owocowy smakołyk o konsystencji gęstego żelu, Litwini kindziuk – twardą, dojrzewającą wędlinę, Rosjanie bliny – placki z mąki gryczano-pszennej lub gryczano-żytniej, Tatarzy kołduny – pierogi z mięsem wołowym lub baranim, gotowane w rosole. Jeśli gdzieś szukać śladów wielokulturowości miasta, to właśnie w kuchni – i chyba tylko tam nie rodziła konfliktów.

"Niedoprecyzowany" – tym słowem Lechowski podsumowuje opowieść o międzywojennym Białymstoku. Płacił on za położenie między Warszawą a Wilnem oraz Grodnem – dziś ośrodkiem niedocenianym, ale wówczas posiadającym teatr, muzeum i ducha polskiej inteligencji. Białystok pewnie by się doprecyzował, ale już nie zdążył.

Tekst powstał na podstawie rozmowy z Andrzejem Lechowskim przeprowadzonej w maju 2019 roku oraz książek: "Białystok między wojnami" Jana Oniszczuka i Tomasza Wiśniewskiego, "Sekrety Białegostoku" Andrzeja Lechowskiego, "Białystok. Lata 20-te, lata 30-te" Adama C. Dobrońskiego i Jolanty Szczygieł-Rogowskiej.

Autorka: Agnieszka Warnke

Język Polish