Najciemniej pod latarnią. "Xawery Dunikowski. Malarstwo" w Królikarni

xd_dunikowski_ekspozycja_fot_zuzanna_sosnowska-mnw.jpg, default, Widok wystawy "Xawery Dunikowski. Malarstwo" fot. Zuzanna Sosnowska / Muzeum Narodowe w Warszawie

#sztuki wizualne

Czy w sztuce XX wieku można dziś jeszcze dokonać niespodziewanych odkryć? Jak pokazuje wystawa malarstwa Xawerego Dunikowskiego w Królikarni, potencjał przemeblowania kanonu wiąże się nie tylko z wydobywaniem na światło dzienne twórczości artystów i artystek zapomnianych, ale i z braniem pod lupę sztuki leżącej na wyciągnięcie ręki, choć dotąd prześlepianej.

Historycy sztuki od zawsze powtarzali, że najlepszy artysta to martwy artysta. Taki, który nie mąci we własnej historii i nie utrudnia jej skrupulatnej rewizji. W ciągu ostatnich kilkunastu lat zadanie rewidowania historii stało się też jedną z dominujących tendencji w praktyce nie tylko badaczy, ale też kuratorek. Wyciąganie z niebytu zapomnianych twórców i twórczyń zdaje się dziś zadaniem równie ważnym, jeśli nie ważniejszym, od poszukiwania nowych nazwisk definiujących bieżący Zeitgeist.

Archiwa wciąż kryją wiele – nierzadko przygnębiających i dramatycznych – historii artystek i artystów, które przepadły w mrokach dziejów. Poświadczają to dobitnie takie projekty, jak niedawna wystawa przygotowana przez grupę studentek Wydziału Zarządzania Kulturą Wizualną warszawskiej ASP w lokalu_30 we współpracy z Fundacją Arton, zatytułowana "Kocham w życiu trzy rzeczy: samochód, alkohol i marynarzy...", poświęcona twórczyniom studiującym na stołecznej akademii w międzywojniu. Po przytłaczającej większości owych studentek zachowały się jedynie szczątkowe dokumenty, a ich dorobek artystek pozostaje zupełnie nieznany.

Thumbnail — Xawery Dunikowski, "Autoportret w garniturze w kratę", 1940–1948, olej, sklejka, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Pracy do wykonania przy porządkowaniu i uzupełnianiu podręcznikowej historii sztuki ubiegłego stulecia jest więc nadal wiele. Czasem jednak zaskakujące odkrycia dokonywane bywają w miejscach najmniej spodziewanych. Skarby leżą na widoku, w miejscach tak oczywistych, że nikomu nie przychodzi od głowy, by ich tam szukać. Jednym z nich jest malarstwo Xawerego Dunikowskiego, prezentowane aktualnie w Królikarni.

Traktowanie dorobku Dunikowskiego w kategoriach odkrycia może się wydawać absurdalne. W końcu to absolutny klasyk, postać, nomen omen, pomnikowa, nazwisko bez którego nie da się sklecić sensownej opowieści o polskiej sztuce nowoczesnej, podobnie jak nie można tego zrobić bez Katarzyny Kobro czy Tadeusza Kantora. Ba, nawet sama Królikarnia nosi przecież jego imię. Sęk w tym, że Dunikowski w oczach publiczności funkcjonuje właściwie wyłącznie jako rzeźbiarz. Nie przypadkiem patronuje on akurat temu oddziałowi Muzeum Narodowego, czyli Muzeum Rzeźby. Choć kuratorka wystawy pisze, że "artysta spełniał się również w malarstwie", było to spełnienie się mocno prywatne, a stwierdzenie, że jego twórczość malarska znajduje się "nieco w cieniu jego prac rzeźbiarskich" to spory eufemizm. Dorobek malarski patrona Królikarni – pod względem ilości całkiem spory – nie był do tej pory rozdziałem zaginionym, ale bez wątpienia marginalizowanym.

Choć obrazy Dunikowskiego jego badacze i badaczki z grubsza omawiali, to jednak poświęcano im nieporównywalnie mniej uwagi od jego rzeźb, reprodukując skąpo, a jeszcze skąpiej wystawiając. Wymowny jest fakt, że największe płótno, jakie Dunikowski kiedykolwiek namalował, dziś prezentowane na honorowym miejscu, czyli w rotundzie Królikarni, trzy lata po powstaniu (i na trzy lata przed śmiercią artysty) zostało zwinięte i schowane w magazynie, gdzie przeleżało nietknięte przez ponad pół wieku.

By zobaczyć tę dysproporcję zainteresowania dwiema gałęziami jego dorobku, wystarczy zresztą najprostszy eksperyment – wpisanie nazwiska artysty w wyszukiwarkę grafiki. Pojedyncze malarskie rodzynki w morzu rzeźbiarskich portretów i pomników niemal bez wyjątku powiązane są z informacjami o bieżącej wystawie. Marginalizacja malarskiej twórczości Dunikowskiego, sprowadzonej właściwie do roli pobocznej ciekawostki, to zapewne po części konsekwencja tego, jak postrzegano ją jeszcze za życia artysty. Choć uznania doczekał się szybko nie tylko na polu lokalnym, ale i międzynarodowym, a jego nazwisko wymawiano jednym tchem z europejskimi ojcami i matkami modernistycznej rzeźby, jego malarskie próby nigdy nie doczekały choćby ułamka tego zainteresowania i zachwytu.

Wystawa "Xawery Dunikowski. Malarstwo" wydaje się jedną z bardziej konwencjonalnych propozycji Królikarni w ostatnich latach. Agnieszka Tarasiuk, która kierowała instytucją od 2011 roku, przyzwyczaiła publiczność do pokazów jednocześnie przystępnych i eksperymentalnych, wyciskając ostatnie soki z formuły muzeum poświęconego jednemu konkretnemu medium. Mieliśmy więc wystawę skupioną na formach odlewniczych ("Matki Oryginałów"), artystyczno-kuratorską opowieść Zbigniewa Libery osnutą wokół kolekcji Królikarni ("Zbigniew Libera: to nie moja wina, że otarła się o mnie ta rzeźba") czy przygotowaną z rozmachem historię życia i obumierania rzeźby pomnikowej w naszym zakątku Europy ("Pomnik. Europa Środkowo-Wschodnia 1918-2018"). Na tym tle wystawa malarstwa Dunikowskiego, sięgająca do dorobku patrona instytucji, opatrzona prostym, wręcz banalnym tytułem, zaaranżowana w dość klasyczny, pozbawiony wizualnych wodotrysków sposób i podzielona na proste tematyczne rozdziały wydaje się umiarkowanie ekscytującą muzealniczą klasyką. Nic bardziej mylnego. W końcu czasem jedyne, czego potrzeba, to odpowiednio mocne dzieła.

Zaczyna się niepozornie. Jeśli przychodzimy do Królikarni z przeświadczeniem, że Dunikowski był wybitnym rzeźbiarzem, pośledniejszym jednak malarzem, pierwszy rozdział opowieści kuratorki Joanny Torchały jeszcze nas z tego przekonania nie wytrąci. Na pierwszy ogień idzie tu malarstwo portretowe. Wizerunki przyjaciół, znajomych, córki, studentki z Moskwy, która odwiedziła Dunikowskiego, pisząc na jego temat pracę dyplomową, wreszcie, obowiązkowo, autoportrety. Dunikowski wszak nie słynął ze skromności i sam dla siebie był jednym z bardziej interesujących tematów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok wystawy "Xawery Dunikowski. Malarstwo" fot. Zuzanna Sosnowska / Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

xd_dunikowski_ekspozycja_fot_zuzanna_sosnowska.jpg

W bezpośrednim porównaniu z rzeźbiarskimi portretami artysty, wizerunki malarskie wypadają faktycznie słabiej. W modelunku twarzy czuć rękę autora pomnika Józefa Dietla, pozbawione są one jednak dramatyzmu i monumentalności ostro ciętych, chropawych, jakby szkicowych głów i popiersi wychodzących spod jego dłuta. Wyjątkiem jest obraz, na którym Dunikowski zaaranżował martwą naturę z rybą i... dwoma swoimi rzeźbami. Zakorzenione w tradycjach postimpresjonistycznych i szkole paryskiej obrazy są jednak w większości dość konwencjonalne, choć w przygaszonych, zharmonizowanych tonach nie sposób nie dostrzec kolorystycznego wyczucia twórcy – co w brązie i kamieniu było akurat niemożliwe do zaprezentowania, a i w polichromowanych niekiedy rzeźbach z gipsu i drewna, jak część "Głów Wawelskich" (1955–1958) czy "Autoportret. Idę ku słońcu" (1916–1917) ujawniało się słabiej niż na płótnie.

Trzęsienie ziemi następuje dopiero w kolejnej sali i związane jest z również z najbardziej dramatycznym epizodem w życiorysie artysty – jego pobytem w obozie zagłady Auschwitz-Birkenau. Dunikowski spędził w nim niemal całą wojnę – od roku 1940 aż do wyzwolenia obozu – i udało mu się przeżyć, choć trafił do Oświęcimia będąc już grubo po sześćdziesiątce. Obrazy malowane kilka lat później, w których przepracowywał obozową traumę (jak wielu twórców, Dunikowski niechętnie o doświadczeniach obozowych opowiadał, odnosił się jednak do nich wprost w samej sztuce) to obrazy znacznie bardziej dramatyczne i formalnie awangardowe od grzecznych, a nawet nudnawych portretów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok wystawy "Xawery Dunikowski. Malarstwo" fot. Zuzanna Sosnowska / Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

xd_dunikowski_ekspozycja_fot_zuzanna_sosnowska-mnw2.jpg

To być może najbardziej znane, choć wciąż zdecydowanie niewystarczająco docenione obrazy w jego dorobku. Z perspektywy historii malarstwa tkwią one przy tym jakby w rozkroku. Z jednej strony osadzone są w ekspresjonistycznej sztuce początku XX wieku i międzywojnia – słychać tu echa twórczości m.in. Franza Marca, który zginął na froncie I wojny światowej. Z drugiej zdają się wybiegać daleko w przyszłość, przywodząc na myśl malarstwo drugiej ekspresjonistycznej fali z lat 80., zwłaszcza w wydaniu niemieckich "nowych dzikich", m.in. posługującego się prostymi piktogramowymi formami A.R. Pencka.

Pomiędzy tymi dwoma ekspresjonizmami zawieszone są obrazy przedstawiające najbardziej przerażające sceny z obozu – więźniów rzucających się w akcie rozpaczy na druty kolczaste pod napięciem, palonych żywcem przez esesmanów wraz z ciałami wrzucanymi do wykopanych w ziemi dołów czy zwłoki powieszone przez zarządcę obozu na choince jako upiorna bożonarodzeniowa "dekoracja". Przedstawieniom skrajnego uprzedmiotowienia więźniów i ich bezdusznego mordowania odpowiada język wizualny obrazów, na których ludzie tracą indywidualne rysy, stając się uproszczonymi, powykręcanymi, jednobarwnymi sylwetami pozbawionymi jakichkolwiek detali.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Xawery Dunikowski, "Kompozycja abstrakcyjna z maską", 1950–1958, olej, płótno, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

xd_dunikowski_kompozycja_abstrakcyjna_z_maska_1950-58.jpg

Doświadczenie terroru potrafił jednak Dunikowski uchwycić też w zupełnie inny sposób, co pokazuje portret więźniarki i studium do niego. Artysta przedstawia przygasłą, szarawą twarz więźniarki o nieobecnym spojrzeniu oraz wychudzone i wyniszczone ciało w akcie, jest to jednak akt daleki od jego rzeźbiarskich przedstawień kobiet emanujących siłą i erotyzmem. Na tle malarstwa tego czasu, a więc przede wszystkim malarstwa materii, w większości niefiguratywnego, operującego monochromatycznym kolorytem, mięsistą fakturą, "niemalarskimi" materiałami, takimi jak piasek czy rybie szkielety używane przez Jonasza Sterna, obrazy Dunikowskiego mogły jawić się jako nieco formalnie zapóźnione, dziś jednak wydają się wręcz wyprzedzać epokę.

Choć w kolejnych salach oglądamy obrazy odchodzące coraz bardziej od narracyjności, a często i figuracji, powidoki wojennych przeżyć wciąż się w nich pojawiają. Czasem przybierają one formy bardziej oczywiste, np. pod postacią czaszek wyłaniających się spomiędzy abstrakcyjnych kształtów. Innym razem znajdują ujście mniej jednoznaczne, przede wszystkim w serii przedstawień roślin, w czasach rosnącego zainteresowania artystów tematami ekologicznymi zyskujących też zupełnie nowe, nieoczekiwane znaczenia.

Dunikowski obserwował z wnętrza obozu naturę z emocjami podobnymi do tych, jakie wiele dekad później w wideo "Winterreise" uchwycił Mirosław Bałka – z pomieszaniem fascynacji, zazdrości i przerażenia trwaniem organicznego świata, niepomnego na rozgrywający się tuż obok horror. W oczach Dunikowskiego rośliny są jednocześnie niezwykle żywotne, ale i delikatne, kruche. Artysta nadaje im przy tym kształty niekiedy wyraźnie antropomorficzne. Wpleciona w abstrakcyjną kompozycję opuncja wygląda jak upadające ciało z rozrzuconymi na bok ramionami, trudno wręcz nie skojarzyć jej z "Rozstrzelaniami" Andrzeja Wróblewskiego.

Pokrewieństw pomiędzy dwoma artystami można się zresztą doszukać więcej – po wydobyciu malarstwa Dunikowskiego z magazynowego czyśćca aż się zresztą prosi o zorganizowanie ich podwójnej wystawy. Podobnie jak Wróblewski, Dunikowski stworzył rodzaj własnej ikonografii z nawracającymi motywami. Jednym z nich jest czerwona głowa psa, motyw zaczerpnięty z należącej do artysty huculskiej drewnianej laski (huculskie rzemiosło Dunikowski hobbystycznie kolekcjonował, niekiedy wykorzystując też w praktyce, jako pojemniki na utensylia malarskie). Psia głowa z wyszczerzonymi kłami jest tu wieloznaczna. Może zwiastować śmierć, ale i nieść szansę na przetrwanie – jak zauważa kuratorka, owej huculskiej laski używano do ostrzegania przed pożarem, stukając nią w okna zagrożonych domów.

Przede wszystkim z Wróblewskim łączy jednak Dunikowskiego przenikanie się abstrakcji i figuracji, poszukiwanie języka dla opowiedzenia o traumatycznym doświadczeniu wojny korzystając z elementów awangardowych i realistycznych jednocześnie. Podobnie jak autor "Rozstrzelań", Dunikowski nie tylko tworzył prace figuratywne i abstrakcyjne w tym samym czasie, ale i łączył je niekiedy w obrębie pojedynczych prac. Ta podwójność, tak silnie akcentowana kilka lat temu przez Érica de Chassey na wystawie "Recto/Verso" w MSN, jest w tym przypadku o tyle mniej oczywista, że Dunikowski nigdy nie malował po dwóch stronach tego samego płótna czy kartonu. W przeciwieństwie do walczącego z ciągłą biedą i niedoborami Wróblewskiego zwyczajnie nie musiał. Więcej nawet – jako niezwykle ceniony i popularny rzeźbiarz mógł sobie pozwolić na wynajęcie osobnej malarskiej pracowni, by nie musieć siedzieć przed sztalugą w wilgotnym i zapylonym studiu rzeźbiarskim.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Xawery Dunikowski, "Człowiek w kosmosie", ok. 1958, olej, płótno, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

xd_dunikowski_czlowiek_w_kosmosie_.jpg

Wśród obrazów z końcówki lat 50. znajdują się też płótna o bardziej pogodnej wymowie. Leciwy już Dunikowski nie tracił zainteresowania bieżącą rzeczywistością, w tym rozpoczynającym się wówczas wyścigiem kosmicznym pomiędzy Związkiem Radzieckim i Stanami Zjednoczonymi. Cykl "Człowiek w kosmosie" koncentruje się przy tym nie na technologii, a egzystencjalnym i metafizycznym wymiarze nowych odkryć i pędu ku odkrywaniu kosmosu. Powojenny humanizm i scjentyzm splata się tu z rozważaniami na temat naszego miejsca we wszechświecie. Do tej właśnie serii należy wieńczące wystawę najbardziej monumentalne płótno artysty.

Nie wszystkie obrazy na wystawie w Królikarni są pracami wybitnymi, można jednak zaryzykować stwierdzenie, że o ile rzeźbiarska twórczość Dunikowskiego ważna jest dziś głównie z perspektywy historycznej i choć wciąż robi wrażenie, to ma zdecydowanie vintage'owy posmak, tak najlepsze jego obrazy zestarzały się nadspodziewanie dobrze – a właściwie nie zestarzały się w ogóle. Stosunkowo niewielka, ale niezwykle gęsta ekspozycja przygotowana przez Joannę Torchałę prezentuje zupełnie nowe oblicze tak bardzo, zdawałoby się, „oklepanego” artysty. I udowadnia, że w sztuce też sprawdza się stara zasada – najciemniej pod latarnią.

"Xawery Dunikowski. Malarstwo"
Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego w Królikarni
kuratorka: Joanna Torchała
11.06–14.11.2021

Język Polish

xawery dunikowski

królikarnia - muzeum rzeźby im. xawerego dunikowskiego

malarstwo polskie xx wieku