„Muzyka nie jest uniwersalna”. Zygmunt Krauze o swojej fascynacji Azją [WYWIAD]

ZYGMUNT_KRAUZE-13-1024x683.jpg, default, Zygmunt Krauze, 2026, fot. Bartek Barczyk / zygmuntkrauze.com

Jesienna, japońska premiera Concertina to kolejny azjatycki rozdział w twórczości Zygmunta Krauzego. Z tej okazji mówi nam o zachodnich stereotypach, wschodnim podejściu do muzyki i przekraczaniu kulturowych granic.

Osiemdziesięcioośmioletni Zygmunt Krauze – pianista, pedagog i zaangażowany organizator życia muzycznego – nie myśli o artystycznej emeryturze. Tylko w ostatnich miesiącach zdążył poprowadzić mistrzowskie kursy dla młodych twórców w Radziejowicach, a chwilę później przewodniczył jury Międzynarodowego Konkursu im. George’a Enescu w Bukareszcie. To właśnie w rumuńskiej stolicy, w monumentalnej sali koncertowej Ateneul Român – miejscu, w którym niedawno tłumy przyciągnął występ hip-hopowych Subcarpați z polską Dagadaną – wykonał swój III Koncert fortepianowy „Okruchy pamięci”. Ta niespożyta energia zbiegła się z symbolicznym momentem: w 2026 roku profesor został uhonorowany Nagrodą im. Cypriana Kamila Norwida w kategorii „Dzieło życia”.

Statuetka za całokształt nie zamyka jednak żadnego etapu. Muzyka Krauzego nieustannie rezonuje na europejskich estradach – od Olsztyna (Adieu, Serenada) i Kalisza (II Koncert fortepianowy – utwór wykonany po raz pierwszy przez tokijskich filharmoników), po solowy recital pianistyczny na festiwalu Contempuls w Pradze. Ważnym punktem w tym harmonogramie jest także prawykonanie utworu Spróbuj opiewać okaleczony świat do słów słynnego wiersza Adama Zagajewskiego, zaplanowane na tegorocznym warszawskim festiwalu Eufonie.

Pretekstem do naszej rozmowy są jednak kierunki znacznie odleglejsze, mówiąc dokładniej – Azja. W Osace odbędzie się prawykonanie Concertina na fortepian i orkiestrę. To dla Krauzego utwór przełomowy – choć sam wciąż regularnie i z pasją koncertuje, tym razem zrezygnował z roli solisty, by oddać tę przestrzeń muzykowi z młodszego pokolenia. Poza tym w grudniu w Filharmonii Łódzkiej prawykonany zostanie Koncert na ajaeng i orkiestrę (ajaeng to tradycyjny koreański instrument strunowy przypominający cytrę).

Rozmawiamy o fascynacji Dalekim Wschodem, przyjaźniach, które przetrwały dekady, a także o przełamywaniu wygodnych stereotypów. Kompozytor rozprawia się też z mitem zachodniej wyższości, krytycznie oceniając Europę, która – wbrew wyobrażeniom o sobie samej – bywa uśpiona, zamknięta i agresywna.

Rodzina Umedów

Filip Lech: Kiedy rozmawialiśmy ostatnio, prawie 10 lat temu, wspomniał pan, że gdyby miał dziś trzydzieści lat, to wyjechałby pan do Japonii, Chin albo Korei. I radziłby pan to samo każdemu młodemu kompozytorowi.

Zygmunt Krauze: To prawda, jestem tym regionem zafascynowany. Pierwszym krajem, który tam odwiedziłem, była Korea Południowa. To było w 1982 roku. Nie miałem pojęcia o tym kraju. Mieszkałem wtedy w Paryżu – pojechałem w nieznane.

Bilet w nieznane i przyjaźnie na dekady

Komunistyczna Polska nie utrzymywała z Koreą stosunków dyplomatycznych.

I dlatego do samego końca nie wiedziałem, czy uda mi się przekroczyć granicę. Wizę dostałem dopiero na lotnisku w Seulu. Wymagało to trochę odwagi. Przyleciałem tam na Pan Music Festival – festiwal muzyki nowej, organizowany przez mojego przyjaciela, wybitnego kompozytora Sukhi Kanga (1934–2020).

Później bywałem w Korei wielokrotnie – jako członek prezydium Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej (ISCM). Przez kilka lat byłem zapraszany jako profesor na Keimyung University w Daegu. Raz spędziłem tam pół roku. Wspominam te wizyty z wielką satysfakcją – na własne oczy obserwowałem rozwój tego kraju następujący w niesłychanym tempie.

Poza Koreą jeździł pan także do Japonii.

Tak, ale zaznaczam, że nie chcę porównywać tych dwóch krajów. To zupełnie inne miejsca. Moje przygody z Japonią zaczęły się od znajomości z Toru Takemitsu (1930–1996), wspaniałym kompozytorem. Organizował w Tokio festiwal pod nazwą Music Today, którego byłem gościem. Dedykowałem mu swój II Koncert fortepianowy, który napisałem w 1996 roku. Utwór zamówiła tokijska Suntory Hall na cykl, za który odpowiadał Takemitsu. Niestety nie doczekał prawykonania.

Od połowy lat 80. wielokrotnie zapraszano mnie do Tokio, gdzie prowadziłem zajęcia na Keio University. Później wykładałem też w Kobe i Osace. Mam w Japonii wielu przyjaciół, kompozytorów i wykonawców z mojego pokolenia: Toshi Ichiyanagi (1933–2022), Jōji Yuasa (1929–2024). Mam – albo miałem – niestety coraz częściej widzę, jak ludzie, z którymi przez lata zetknął mnie los, odchodzą z tego świata.

Ma pan też znajomości wśród kompozytorów młodszego pokolenia, mam na myśli Dai Fujikurę, który został właśnie dyrektorem muzycznym Izumi Simfonietta w Osace.

To historia, która pokazuje, że kontakty potrafią zatoczyć niespodziewane koło. Od lat organizuję w Radziejowicach kursy kompozytorskie dla młodych twórców. W zeszłym roku jednym z zaproszonych profesorów był właśnie Dai Fujikura, zgodził się na moją propozycję z entuzjazmem. Okazało się, że 20 lat wcześniej wygrał konkurs kompozytorski, który organizowałem! Kompletnie o tym zapomniałem, ale on doskonale to pamiętał.

Na otwarciu sezonu Izumi Sinfonietta zostanie prawykonane moje Concertino (2026). W programie koncertu znalazł się też utwór Niny Fukuoki, mojej studentki z łódzkiej Akademii Muzycznej, która teraz robi karierę w Stanach Zjednoczonych.

Nina Fukuoka: Komponowanie to nadawanie sensów [WYWIAD]

A dosłownie dwa dni temu gościłem u siebie pianistę Tomokiego Kitamurę, który wykona partię solową w Concertino. Przyjechał specjalnie na jeden dzień z Berlina. Byłem zaskoczony, kiedy powiedział, że świetnie zna okolicę, w której mieszkam. Okazało się, że brał lekcje u Ewy Pobłockiej, która też mieszkała na starych Bielanach, zaledwie kilka domów ode mnie.

Muzyka wolna od traumy

Zatrzymajmy się przy pańskim nowym Concertino. Czym ten utwór wyróżnia się na tle pańskich ostatnich kompozycji?

Moje poprzednie utwory były bardzo zaangażowane w sprawy, które mnie bolą i denerwują. Children’s Requiem z 2025 roku poświęciłem dzieciom, które każdego roku są zabijane i okaleczane w wojnach, o których często nic nie wiemy. W kompozycji Listen and Think takżez 2025 roku na baryton solo i zespół kameralny wykorzystuję świadectwa ofiar konfliktów zbrojnych po II wojnie światowej.

Kiedy dostałem zamówienie na Concertino, chciałem pójść tą samą drogą. Ale byłem już zmęczony. Nie mogłem dłużej trzymać w sobie tej traumy. Postanowiłem wrócić do komponowania muzyki pozbawionej dodatkowego przekazu. Concertino składa się z trzech fragmentów, które powtarzają się w różnych wersjach. Dwa z nich rzeczywiście są mocne i buntownicze, trzeci jest z kolei relaksujący. Można powiedzieć, że odpływa od poprzednich części.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zygmunt Krauze, 2026, fot. Bartek Barczyk / zygmuntkrauze.com

Obrazek

ZYGMUNT_KRAUZE-11-1024x683.jpg

Tomoki Kitamura zauważył, że mimo braku programu, jest to utwór bardzo emocjonalny, wymagający od pianisty ogromnej energii i koncentracji. To dla mnie bardzo ważny utwór, bo mam za sobą już cztery koncerty fortepianowe i zawsze sam wykonywałem partię solową. Po raz pierwszy przekazuję tę rolę komuś innemu. Czas już, żebym przystanął i odpoczął, dał przestrzeń młodemu muzykowi.

W ostatnich latach wyjątkowo często odwoływał się pan w swojej muzyce do otaczającej nas rzeczywistości. Stworzył pan utwory oparte na preambule do polskiej konstytucji i do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Zadaję to pytanie wszystkim kompozytorom i kompozytorkom, z którymi przeprowadzam wywiad: co to znaczy dla pana – być kompozytorem?

Myślę, że można przyjąć dwie postawy. Można być artystą zanurzonym wyłącznie w sobie i swojej muzyce, oddzielonym od świata. Można też być w centrum wydarzeń i reagować na otoczenie. Uważam, że to drugie zaangażowanie robi muzyce dobrze.

Przez lata obserwowałem młodych kompozytorów podczas kursów w Radziejowicach. Ich utwory bywały ciekawe brzmieniowo, ale często nieco „wypracowane”. Kiedy wybuchła wojna w Ukrainie, na kolejnych kursach usłyszałem kompletnie inną muzykę. Wszyscy byli poruszeni tym, co się stało. Ich utwory były mocniejsze, po prostu lepsze. To namacalny dowód na to, jak życie wokół nas wpływa na twórczość. Kompozytor to po prostu człowiek, który żyje i reaguje na to, co się dzieje.

Muzyczna dyplomacja i inna kultura szacunku

Wspomnieliśmy o Japonii i Korei, ale pańska relacja z Azją jest szersza. Zupełnie innym światem są przecież Chiny czy Hongkong.

W Hongkongu byłem wielokrotnie. Nawiązałem tam kontakt z Hong Kong Chinese Orchestra, która jest odpowiedniczką wielkiej europejskiej orkiestry symfonicznej, ale składa się z tradycyjnych instrumentów chińskich. Szczególnie wyróżnia się sekcja instrumentów szarpanych, podobnych do cymbałów – trudno znaleźć ich odpowiednik w naszej orkiestrze.

Zamówili u mnie utwór Memories of the East, powstał w 2012 roku. Poświęciłem wiele godzin, by zapoznać się z możliwościami tych instrumentów. Nie chciałem udawać Chińczyka, napisałem więc utwór we własnym, europejskim języku muzycznym, ale wykonany na kompletnie innej materii brzmieniowej. To było niezwykłe doświadczenie.

Osóbki chińskie i smoki. Moda chińska w Rzeczpospolitej

Bardzo ciekawa była dla mnie też chińska edukacja, tam wszystko jest w innej skali. W szkole muzycznej w Chengdu studiuje ponad 13 tysięcy osób [dla porównania, na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie i w jego białostockiej filii studiuje około tysiąca osób – przyp. red.]. Mają tam imponujące sale koncertowe. Spektrum studentów jest ogromne – od amatorów po wybitne talenty, co przypomina nieco wielkie uniwersytety amerykańskie. Inne niż u nas jest też podejście do nauczyciela, nie tylko w Chinach, ale ogólnie w Azji. Widać wielki szacunek do nauczyciela jako osoby, która przekazuje wiedzę. Ta relacja jest wyraźnie inna niż w Europie – jest bardzo przyjazna, ale zarazem pełna szacunku. Studenci są inteligentni, bystrzy, emocjonalnie otwarci, ale nie ma mowy o skracaniu dystansu, byłoby to odczytane jako nieodpowiednie zachowanie.

Takie podejście może być uznane u nas za konserwatywne. Czy przejawia się ono także w stosunku azjatyckich twórców do muzyki?

Przeciwnie, azjatyckie kraje potrafią bardzo docenić muzykę współczesną. Jako prezydent Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej przeforsowałem przyjęcie Tajwanu jako członka tej organizacji. Na kongresie w Amsterdamie wiele delegacji było temu przeciwnych, ale udało się. Przekonaliśmy ich, że na Tajwanie muzyka współczesna stoi na bardzo wysokim poziomie, jest tam wielu świetnych kompozytorów i wykonawców.

Władze Tajwanu doceniły moje starania, zostałem wtedy oficjalnie zaproszony wraz z grupą polskich twórców kultury. Traktowano nas z niezwykłymi honorami, pokazując nam najpiękniejsze zakątki kraju.

Czy pańskie zainteresowanie Azją w latach 80. i 90. spotykało się z zainteresowaniem znajomych i środowiska?

Nie wiem, zawsze szedłem swoją drogą. Myślę, że jakieś zainteresowanie było, bo niewiele moich koleżanek i kolegów szło w tym kierunku, ale nie wszyscy byli nim zachwyceni. Tymczasem niektórym może się to wydawać kontrowersyjne, ale w naszym społeczeństwie też istnieje propaganda. Żyjemy w przekonaniu, że to my jesteśmy wspaniali, a oni agresywni. Jest odwrotnie. Mówię tu o Europie, bo na Stany Zjednoczone szkoda nawet słów.

Zygmunt Krauze: Kompozytor nie może się bać [WYWIAD]

Język nie do końca uniwersalny

Czy w świetle pańskich azjatyckich doświadczeń uważa pan, że muzyka jest językiem uniwersalnym?

Różnice kulturowe są ogromne. Kiedy byłem w Bengaluru w Indiach na koncertach tradycyjnej muzyki, widziałem, jak niesamowicie zaangażowana była tamtejsza publiczność. Rozumieli każdy rytmiczny niuans, czuli tę muzykę, reagowali. A ja nie rozumiałem, o co w tym chodzi.

Tak samo jest z koreańską muzyką tradycyjną. Współpracowałem z fenomenalnym artystą grającym na tradycyjnym instrumencie ajaeng. Byłem zachwycony brzmieniem, ale czy rozumiałem tę kulturę do końca? Na pewno nie. Dlatego uważam, że muzyka nie jest całkowicie uniwersalnym językiem. Jesteśmy ukształtowani przez własne, lokalne tradycje. Ale muzyka na pewno zbliża – pozwala nam się przyciągnąć, nawet jeśli do końca się nie rozumiemy.

Jesteśmy dziś świadkami ogromnych zawirowań na świecie. Czy możemy w jakiś sposób wpłynąć na rzeczywistość?

Mam poczucie, że jesteśmy w niedobrym momencie w Europie. Zgubiliśmy szacunek do wartości, wszystko można łatwo kupić, wszystko jest na wyciągnięcie ręki. Uważam, że to prowadzi w tragicznym kierunku. Być może jedynym ratunkiem jest edukacja od najmłodszych lat. Zawsze byłem optymistą, ale dzisiaj taka postawa nie wydaje się oczywista.

Mimo to cały czas intensywnie działam. Pracuję, piszę, koncertuję – narzucam sobie rytm. Nie wyobrażam sobie artystycznej emerytury. Muzyka daje mi siłę, szczęście, po prostu życie. Zawsze starałem się iść do przodu. Każdy utwór to dalsza część tej samej drogi. Wciąż chcę sięgać dalej, nawet jeśli mi się wydaje, że nie zawsze mi to wychodzi.

Na koniec, z myślą o japońskich czytelnikach: jakie dzieła polskiej kultury, niekoniecznie muzyczne, poleciłby Zygmunt Krauze?

Wrócę do swoich fascynacji. Zawsze polecam polską awangardę lat 30., przede wszystkim sztukę konstruktywistyczną i mojego idola, Władysława Strzemińskiego. Jeśli chodzi o teatr, bezwzględnie Tadeusz Kantor i jego prawda o życiu.

A z polskich kompozytorów poleciłbym zagłębienie się w twórczość Andrzeja Panufnika i Kazimierza Serockiego. To klasycy, których muzyka, zwłaszcza Serockiego, wciąż jest zbyt rzadko grana, a absolutnie zasługuje na odkrycie.

[Po chwili Zygmunt Krauze dodaje:] Ja też miałbym do pana prośbę. Pokazałby mi pan w jaki sposób korzystać ze sztucznej inteligencji? Tutaj mam komputer, nigdy tego nie robiłem. Poszukajmy na przykład informacji o koreańskich instrumentach.

Z wielką przyjemnością. Choć czasami trzeba kilka razy sformułować pytanie, żeby dowiedzieć się czegoś ciekawego. I nie zawsze podaje prawdziwe informacje, ale może być pożytecznym narzędziem…

Referencja do artysty

Język Polish