Miasto (z) kreskówki

bolek_i_lolek_bielsko_biala_forum-0429049471.jpg, default, Pomnik Bolka i Lolka w Bielsku-Białej, fot. Wojciech Wojcik/Forum

#architektura

#dziedzictwo

#dla dzieci

Bielsko-Biała – pierwsza Polska Stolica Kultury – rozumie wartość istnienia w mieście Studia Filmów Rysunkowych. Na jego obecności zbudowała lokalną markę.

Pod koniec 2024 roku nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego ukazała się obszerna i bogato ilustrowana monografia pt. Nie tylko dla dzieci. Studio Filmów Rysunkowych (SFR) w Bielsku-Białej 1947–2021. Jej autor Patryk Oczko opisał dzieje słynnej wytwórni od początku jej istnienia, przybliżył zarówno sylwetki tworzących ją ludzi, jak jej filmowy dorobek – który wcale nie sprowadzał się tylko do filmów dla dzieci.

Śląskie początki

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracje i okładka z książki "Nie tylko dla dzieci. Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku-Białej 1947–2021", autor: Patryk Oczko, fot. Uniwersytet Śląski w Katowicach

Obrazek

nie_tylko_wnetrze_promo_.jpg

Początki istnienia instytucji były burzliwe, podobnie jak tużpowojenne realia, w których się rodziła. „Cała historia –a, w zasadzie, prehistoria – bielskiej wytworni zaczęła się w Katowicach. To tam, w 1945 roku, osiadł Zdzisław Lachur, młody plastyk, zafascynowany filmem rysunkowym” – pisze Oczko. W opowieści o wytwórni, którą dziś znamy jako Studio Filmów Rysunkowych, splatają się losy ludzi, których pasja była siłą napędową rozwoju placówki, z politycznymi kontekstami i decyzjami, wpływającymi na jej funkcjonowanie.

To splot tych okoliczności umieścił Eksperymentalne Studio Filmów Rysunkowych (przodka SFR) najpierw, w 1947 roku, w Katowicach; gdzie po anonsie na łamach „Trybuny Robotniczej” (z którą to redakcją wytwórnia była pierwotnie związana) skompletowano zespół rysowników i rozpoczęto prace nad pierwszym filmem Czy to był sen? (nie zachował się).

Pierwsze lata działalności zespołu rysowników to szukanie dla siebie miejsca – w przenośni, organizacyjnie i finansowo – i dosłowni, bo już po roku musiał on szukać nowej siedziby. W końcu, po kilkuletnim przystanku w Wiśle, kolejnych zmianach nazw i roszadach personalnych, zespół staje się Oddziałem Filmów Rysunkowych łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych – a jego siedzibą staje się Bielsko-Biała.

Choć sama wytwórnia jeszcze nie raz będzie zmieniała nazwę, kierowników czy poruszane w filmach tematy, pozostanie już w tym beskidzkim mieście, w dawnej willi Rotha przy ulicy Cieszyńskiej 24. To tu 1 stycznia 1956 roku powołano do życia samodzielną instytucję o nazwie Studio Filmów Rysunkowych.

Rysunkowe bogactwo

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rynek starego miasta w w Bielsku-Białej, fot. Piotr Tumidajski/Forum

Obrazek

rynek_starego_miasta_w_w_bielsku-bialej_forum-0644803440.jpg

Pełna szkiców, rysunków, plansz produkowanych w SFR filmów, tak dla dzieci, jak dorosłych, książka Patryka Oczki, daje wgląd w ewolucję stylistyki rysunków, ale i poruszanych tematów. Może zaskakiwać podobieństwo kreskówek z pierwszej połowy lat 50. do ówczesnych produkcji wytwórni Walta Disneya.

Godnym wspomnienia jest także fakt ożywienia znanego z łamów „Przekroju” profesora Filutka, rysowanego przez Zbigniewa Lengrena. W SFR powstawały filmy edukacyjne (np. antyalkoholowe) czy dotykające tematów społecznych, niewiele za to było w pracach SFR politycznej propagandy.

Sumiennie, krok po kroku relacjonowane dzieje i dorobek wytwórni to podróż przez dziesiątki stylów. Produkowane w Bielsku-Białej filmy reprezentują ogromny wachlarz pomysłów, od tradycyjnie rysowanych filmów dla dzieci po artystyczne, wizjonerskie eksperymenty plastyczne, w których autorzy sięgali po tak różne środki wyrazu, jak malarstwo akwarelowe, ludowe wycinanki, abstrakcyjne kompozycje geometryczne, fragmenty filmów fabularnych i surrealistyczne mieszanie technik.

Każdy z zespołu wnosił swoje wizje, każdy poszukiwał różnych środków wyrazu i eksperymentował jako samodzielny twórca. Artystyczny szczyt rozwoju wytwórni przypadł na lata 60., szczególnie obfitujące w produkcje autorskie i eksperymentalne. Władysław Nehrebecki, Wacław Wajser, Zdzisław Kudła, Bronisław Zeman, Jerzy Zitzman, Mirosław Kijowicz – to tylko niektórzy z rozwijających wtedy swój artystyczny styl członów zespołu Studia Filmów Rysunkowych.

Z kina i festiwalu

Filmy z SFR widzowie mogli oglądać w kinach – od lat 50. bielskie produkcje wyświetlane były przed właściwymi projekcjami, niektóre łączono z pokazami Polskiej Kroniki Filmowej. Te dla dzieci prezentowano jako „poranki”: przeznaczone dla młodszych widzów przedpołudniowe bloki filmowe. O tym, jakie zainteresowanie wzbudzały te produkcje świadczy, relacjonowana przez Oczkę, tocząca się w latach 60. dyskusja na temat ich obecności w kinach:

Video embed

SLICES OF POLAND: Śladami Bolka i Lolka w Studio Filmów Rysunkowych

Pojawienie się większej liczby bielskich realizacji na ekranach kin sprowokowało komentarze dotyczące całokształtu dotychczasowej produkcji. W czasopiśmie „Film” napisano: „Stanowczo za mało mamy na ekranach wesołych krótkometrażówek, które jako dodatki przed głównym filmem są zawsze z zadowoleniem przyjmowane przez widzów. Nasze filmy animowane osiągnęły już wysoki poziom plastycznego opracowania. Są to jednak przeważnie filmy bardzo »dorosłe« i melancholijne w nastroju. Grupa filmów rozrywkowych nie odznacza się natomiast zbyt dobrą plastyką i jest wyprana z tego, co nazywamy »gagami«”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Władysław Nehrebecki inicjator serialu animowanego "Bolek i Lolek", Studio Filmów Rysunkowych, 1972, fot. Stanisław Jakubowski /PAP

Obrazek

bolek_i_lolek_tworca_pap_19720000_0eh.jpg

Produkcje Studia Filmów Rysunkowych istniały także w obiegu festiwalowym, zbierały nagrody także na zagranicznych przeglądach, były rozpoznawalne na światowych festiwalach. Studio Filmów Rysunkowych stale się rozwijało. Oczko pisze:

U schyłku lat 60. zmniejszająca się liczba nowatorskich rozwiązań na gruncie autorskich filmów dla dorosłych oraz znaczący wzrost produkcji dla dzieci spowodowały potrzebę rozszerzenia i zmian w kadrach realizatorskich. Zaczęto wówczas coraz częściej dopuszczać do debiutów twórców młodego pokolenia. Wprowadzenie „świeżej krwi” było niezbędne w pierwszej kolejności do produkcji serii, w drugiej natomiast filmów indywidualnych, które wciąż były traktowane jako przestrzeń eksperymentu oraz wizytówka SFR na konkursach i festiwalach.

Nie tylko dla dzieci

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu animowanego "Bolek i Lolek na Dzikim Zachodzie", fot. materiały prasowe

Obrazek

bolek_i_lolek_na_dzikim_zachodzie_kinoport.jpg

Rozwój przebiegał dwutorowo. Jedną drogą pozostawały filmy autorskie, artystyczne, „festiwalowe”, cenione i nagradzane. Z drugiej strony przybywało produkcji, które do dziś się najpowszechniej ze Studiem kojarzą. W latach 1963–1964 powstaje pierwsza seria Bolka i Lolka (po dwa odcinki w serii reżyserowali: Stanisław Dülz, Alfred Ledwig, Leszek Lorek, Lechosław Marszałek, Władysław Nehrebecki, Wacław Wajser i Edward Wątor), w 1967 roku Lechosław Marszałek stworzył postać Reksia, na przełomie lat 60. i 70. powstały odcinki Porwania Baltazara Gąbki, natomiast Pampalini łowca zwierząt narodził się w 1975 roku. Obok tych najbardziej znanych powstają także dziesiątki innych, krótszych i dłuższych serii.

Pod koniec lat 70. do tego grona dołączają także produkcje pełnometrażowe. Pierwsza, Wielka przygoda Bolka i Lolka, powstała w 1977 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Interaktywne Centrum Bajki i Animacji OKO w Bielsku-Białej, projekt: Mirosław Nizio, fot. Marcin Czechowicz/https://nizio.com.pl

Obrazek

4-bielsko_centrumbajki-2405_b090mc_m-2000x1200.jpg

Choć przez cały okres istnienia Studio Filmów Rysunkowych borykało się z różnymi problemami – przede wszystkim brakiem funduszy – najtrudniejsze czasy nadeszły wraz z transformacją ustrojową, a zaraz później z rewolucją cyfrową. Sytuacji nie ułatwiały także sprawy pomiędzy spadkobiercami praw autorskich, a także dotykający cały świat kina kryzys filmu artystycznego.

W 2011 roku podjęto decyzję o komercjalizacji państwowych instytucji filmowych. Bielskie SFR, które w odróżnieniu od m.in. łódzkiego Se-ma-fo-ra czy krakowskiego albo poznańskiego Studia Filmów Animowanych szczęśliwie przetrwało okres zawirowań, stało się spółką Skarbu Państwa, a trzy lata później zostało przekształcone w państwową instytucję kultury, co jest zdecydowanie lepszym rozwiązaniem dla tego typu placówki. Jak pisze Oczko:

Zmiana technologiczna i komputeryzacja procesu produkcji doprowadziły do sytuacji, w której rozległa baza lokalowa stała się niepotrzebna. Okazało się, że dla nowych potrzeb wystarczające się dwa, trzy pomieszczenia, a co za tym idzie, istnieje możliwość redukcji kosztów utrzymania i uzyskania rozległej przestrzeni na nowe funkcje. To wówczas pojawiła się w wytwórni idea, by produkcję filmów połączyć z działalnością na gruncie rozrywki i edukacji medialnej.

W 2016 roku ogłoszono konkurs architektoniczny na projekt Interaktywnego Centrum Bajki i Animacji przy Studiu Filmów Rysunkowych, dzięki pozyskaniu funduszy m.in. z UE, możliwa była realizacja tak dużego przedsięwzięcia. W 2018 roku, po latach przerwy, w SFR wznowiono także realizację autorskich filmów artystycznych. Jak ujął to autor monografii SFR, rozpoczął się nowy etap działalności wytwórni.

Budowanie tożsamości

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pomnik Smoka Wawelskiego i kucharza Bartoliniego z bajki "Porwanie Baltazara Gąbki", fot. Monkpress/East News

Obrazek

porwanie_baltazara_gabki22_en_01632655_0047.jpg

Choć Studio Filmów Rysunkowych przy Cieszyńskiej w Bielsku-Białej ma swoją siedzibę od 1952 roku, przez lata nie miało większego wpływu na charakter miasta. Być może dlatego, że było zawsze placówką o ogólnopolskim zasięgu i znaczeniu, która „osiadła” w Bielsku-Białej trochę przypadkiem, w wyniku odgórnych decyzji urzędniczych. Współcześnie jednak budowanie marki i lokalnej tożsamości miasta nie tylko jest potrzebne wizerunkowo, ale i przyczynia się do poprawy jakości życia mieszkańców czy też popularności wśród turystów.

Bielsko-Biała nie musiała nigdy budować swojej tożsamości od nowa, jak miało to miejsce choćby w przypadku pozbawionych oczywistych atrakcji czy zabytków miast epoki industrialnej. Ale i to miasto, malowniczo położone w górskiej dolinie, największy rozkwit zawdzięcza przemysłowi: w XIX wieku powstały tu zakłady włókiennicze i fabryki maszyn, a w ślad za nimi powstały kamienice oraz spektakularne gmachy publiczne i fabrykanckie siedziby (które dziś także pełnią funkcje publiczne). To właśnie dzięki zabudowie z czasów rewolucji przemysłowej Bielsko-Biała zawdzięcza miano „małego Wiednia”. W mieście można obejrzeć ciekawe przykłady przedwojennego modernizmu, śródmieście zachowało historyczną urbanistykę, ma miejskie place i deptaki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Świąteczne ozdoby w Bielsku-Białej, fot. Paweł Sowa/UM w Bielsku-Białej

Obrazek

swiateczne-ozdoby-w-bielsku-bialej.jpg

Większość wspaniałych bielskich gmachów przeszła już remonty, blask odzyskały place i ulice – nie sposób nie zachwycić się majestatyczną, zabytkową zabudową beskidzkiej osady czy jej położeniem wśród gór. Już ponad dekadę temu postanowiono do wachlarza miejskich atrakcji włączyć także Studio Filmów Rysunkowych.

Bajki na ulicach

Zaczęło się niepozornie, od postawienia w 2009 roku na niedużym placu między ulicami Stojałowskiego i 11 Listopada wysokiej na 90 cm, odlanej z brązu figurki Reksia. Dwa lata później obok centrum handlowego, położonego niedaleko dworca, stanęli Bolek i Lolek.

W kolejnych latach powstały rzeźby przedstawiające Smoka Wawelskiego, jego przyjaciela –kucharza, Bartoliniego Bartłomieja herbu Zielona Pietruszka, a także ich złowieszczego wroga, mrocznego Don Pedro, szpiega z Krainy Deszczowców oraz nieudolnego łowcę zwierząt, Pampaliniego (w towarzystwie hipopotama). Spacer szlakiem tych kreskówkowych postaci jest obowiązkowym punktem programu każdego turysty, niezależnie od wieku.

Od kilku lat Reksio oraz Bolek i Lolek są także ważnym elementem świątecznych iluminacji, ich ogromne postacie z lampek zdobią śródmiejskie przestrzenie. Postacie z najbardziej znanych bajek patronują miejskim imprezom, są także powielane na niezliczonej liczbie pamiątek i miejskich gadżetów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Interaktywne Centrum Bajki i Animacji OKO w Bielsku-Białej, projekt: Mirosław Nizio, fot. Studio Filmów Rysunkowych/Studio Filmów Rysunkowych https://www.sfr.pl/

Obrazek

centrum_bajki_i_animacji_oko_w_bielsku-bialej_23.jpg

W maju 2024 otwarto dla publiczności Interaktywne Centrum Bajki i Animacji OKO. Stanęło przy ulicy Cieszyńskiej, na działce sąsiadującej z willą Rotha, w miejscu zbudowanego dla rysowników w latach 70. niedużego pawilonu. Budynek wzniesiono na podstawie projektu pracowni Nizio Design International, wyłonionego w konkursie architektonicznym. W nowym budynku znalazły się kawiarnia, sklepik, kino i przede wszystkim duża przestrzeń ekspozycji stałej, która przybliża technikę rysunkowej animacji i jej historię, a także wciąga zwiedzających z tworzenie własnej kreskówki. Gmach zdobył wyróżnienie wśród obiektów kultury w konkursie Nagroda Roku SARP, trafił także do finału tegorocznej edycji Nagrody Architektonicznej „Polityki”. W ciągu roku istnienia Interaktywne Centrum Bajki i Animacji OKO odwiedziło około stu tysięcy osób. Przy okazji tej budowy remont przeszła także willa Rotha.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Interaktywne Centrum Bajki i Animacji OKO w Bielsku-Białej, projekt: Mirosław Nizio, fot. Studio Filmów Rysunkowych/Studio Filmów Rysunkowych https://www.sfr.pl/

Obrazek

centrum_bajki_i_animacji_oko_w_bielsku-bialej_33.jpg

Lokalne władze są dumne z sukcesu nowej inwestycji, a bajki coraz silniej istnieją w przestrzeni Bielska-Białej, będąc także turystyczną atrakcją. Warto by kontynuować ten trend: kreskówkowe postacie nie są konkurencją dla bielskich zabytków, doskonale uzupełniają długą listę lokalnych atrakcji. I, co nie mniej ważne, są pogodne, nie budzą kontrowersji, wywołują uśmiech u każdego, bez względu na wiek.

Samo Studio Filmów Rysunkowych doczekało się dwóch książek na swój temat, bo poza monografią Patryka Oczki, w 2020 roku ukazała się bardziej literacka opowieść Królowie bajek. Opowieść o legendarnym Studiu Filmów Rysunkowych Leszka K. Talki i Karola Vesely’ego. Teraz chyba pozostaje pomarzyć o tym, aby – może przy wsparciu miasta, w którym działa – dalej mogło się rozwijać i tworzyć kolejne kultowe filmy, tak dla dzieci, jak dorosłych.

Język Polish

bielsko-biała

studio filmów rysunkowych

film animowany dla dzieci

rysunek