Maciej Franta: Nazwisko – to odpowiedzialność, ale i szansa, żeby zrobić coś więcej [WYWIAD] | Artykuł

Maciej Franta: Nazwisko – to odpowiedzialność, ale i szansa, żeby zrobić coś więcej [WYWIAD]

maciej_franta_232.jpg, default, Maciej Franta, fot. dzięki uprzejmości architekta

O wędrówkach z dziadkiem po Tatrach i wartościach, jakie przekazał wnukowi, o tym, że architektura jest tematem politycznym i społecznym oraz o działaniach, żeby było „"Ładnie" opowiada architekt Maciej Franta, wnuk Aleksandra, jednego z najważniejszych architektów powojennej Polski.

Jak pamiętasz swojego dziadka? Jaka to była postać? Miałeś szansę spędzić z nim sporo czasu, możesz coś opowiedzieć o waszej relacji?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katowice, osiedle Tysiąclecia, 2019, fot. Anna Lewańska / Agencja Gazeta

Obrazek

osiedle-tysiaclecia-2019-la_24062019_22-s.jpg

Miałem dużo szczęścia, że mogłem być i rozmawiać z dziadkiem zarówno jako dziecko, jak i później, jako architekt [Aleksander Franta zmarł w 2019 roku – przyp. red.]. Miałem z nim bardzo dobry kontakt i z całą pewnością dla mnie był to kontakt ważny. Kamienica, w której mieszkał z babcią, przy ulicy Chopina w Chorzowie, znajdowała się na trasie, którą codziennie pokonywałem ze szkoły, bywałem więc u nich bardzo często. Lubiłem spędzać z nimi czas, rozmawiać, z babcią i dziadkiem razem, bo choć zawodowo zajmowali się różnymi rzeczami, zawsze byli razem i wiele rzeczy robili wspólnie.

Jeździłem z nimi na wakacje, chodziliśmy bardzo dużo po Tatrach. Tamte wyprawy były okazją do nieświadomych dla mnie wtedy rozmów o postrzeganiu krajobrazu, przestrzeni. Dopiero w dorosłym życiu zrozumiałam, jak wiele wartościowych myśli dziadek mi wtedy przekazał, w tych zwykłych, pozornie niewinnych rozmowach podczas wycieczek.

Z dziadkiem, a raczej jego dorobkiem, miałem też inny kontakt: wychowałem się na Osiedlu Tysiąclecia, w budynku, który zaprojektował ze swoim zawodowym partnerem, Henrykiem Buszką i resztą zespołu, a w dorosłym życiu, wracając do Katowic po studiach w Krakowie, również jakiś czas mieszkałem w innym w budynku tym samym osiedlu – w słynnej Kukurydzy.

Na ile ważna była w waszych rozmowach śląskość? Aleksander Franta projektował głównie na Górnym Śląsku, twoje projekty także są związane z tym regionem, wyrastają z jego charakteru. Czy miejsce, jego klimat, historia i kształt mają znaczenie?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Żorro, Żory, proj. Franta Group, fot. Aleksander Małachowski, dzięki uprzejmości Franta Group/https://www.frantagroup.com

Obrazek

zorro_zory_proj._franta_group_fot._hashtagalek.jpg

Dziadek był kojarzony i związany z Katowicami, w których pracował, ale całe dorosłe życie mieszkał w Chorzowie. Choć zarazem jego pochodzenie było o wiele bardziej skomplikowane. Sam o sobie mówił, że jest ćwierć warszawiakiem, ćwierć krakowianinem, ćwierć Ślązakiem i ćwierć góralem, a właściwie nie tyle góralem, co nowotarżaninem, o korzeniach podhalańskich, ale miejskich. Myślę, że fakt, że wychowywał się i żył w czterech tak różnych przecież regionach, miał znaczenie dla jego charakteru i poglądów. Nasza "śląskość" jest swego rodzaju naleciałością, ani babcia, ani moja mama nie pochodzą ze Śląska, wrośliśmy tu, ale w naszej rodzinie spotkały się różne wpływy. Dziadek był absolwentem Politechniki Krakowskiej, i ja skończyłem tę samą uczelnię, inaczej niż większość znanych dziś architektów z naszego regionu, absolwentów Politechniki Śląskiej. To też nie jest bez znaczenia, bo w Krakowie uczyło się bardziej "artystycznego" podejścia do zawodu, w przeciwieństwie do Wydziału Architektury w Gliwicach, podkreślającego znaczenie racjonalności i pragmatyzmu. Myślę, że dzięki temu obaj, kiedyś dziadek, dziś ja, śląski zdrowy rozsądek, utylitarność, prostotę i syntezę połączyliśmy z nutką ekspresji, ale w zupełnie innych czasach i w inny sposób.

Jakie wartości, jakie podejście do przestrzeni i projektowania zaszczepił w tobie dziadek?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Żorro, Żory, proj. Franta Group, fot. Joanna Kujda, dzięki uprzejmości Franta Group/https://www.frantagroup.com

Obrazek

zorro_zory_proj._franta_group.jpg

Dziadek nigdy nie mówił wprost, jak coś robić, jak projektować, prawie nie opowiadał mi o swojej pracy, o konkretnych projektach. On opowiadał o świecie, o krajobrazie, zachęcał i inspirował do przyglądania się i zastanawiania. Sam zawsze w swoich refleksjach stawiał w centrum człowieka, jego potrzeby i komfort. Gdy projektował osiedle, to światło, przestrzeń, zieleń były ważniejsze niż kształt budynków. Sam nie uświadamiałem sobie, jak bardzo nasiąknąłem tymi ideami, aż zaprojektowałem Villę Reden, budynek mieszkalny w Chorzowie i zobaczyłem, że na nowy sposób, w mniejszej skali i w nowych realiach, intuicyjnie kierowałem się tu podobnymi myślami.

Dziadek nigdy nie podążał za trendami i ja staram się robić to samo. We współczesnej, skomercjalizowanej i uzależnionej od marketingu architekturze łatwo ulegać modom, przechodzić na przykład od projektowania spektakularnych "ikon" do promowania zielonej i skromnej architektury, bo takie idee są właśnie na czasie. Wielu znanych architektów traci autentyczność w swoich działaniach, ulegając takim tendencjom. Jestem przekonany, że wyższą wartość ma projektowanie oparte na ponadczasowych założeniach humanistycznych. Takimi kierował się dziadek i widać po latach, że nie zestarzały się: Osiedle Tysiąclecia jest wciąż doskonałym, a nawet z czasem coraz lepszym, miejscem do życia, sprawdza się zarówno projektowany na wzór parku teren zielony na osiedlu, jak i mieszkania z dużymi balkonami i elastycznym planem, umożliwiającym dzielenie lokalu na pokoje zależnie od potrzeb. Kilkadziesiąt lat później my staraliśmy się wdrożyć podobne zasady, ale w znacznie mniejszym projekcie, w budynku mieszkalnym Żorro w Żorach, projektując w nim duże tarasy. Choć to budynek deweloperski, był bardzo tani, bo zamiast stosować kosztowne, "luksusowe" materiały, skupiliśmy się na zaprojektowaniu przede wszystkim wygodnych mieszkań i dodatkowej zewnętrznej przestrzeni do życia w duchu idei "living outside": wyposażyliśmy każde mieszkanie w tarasy i ogrody letnie, które w lecie znacznie zwiększają powierzchnię mieszkalną. Śmieję się, że to takie "nowe-stare" odkrycie w architekturze – banalne, ale poprawiające jakość życia.

W dzisiejszych realiach rynkowych to wcale nie jest popularna postawa.

Praca na rynku komercyjnym to zawsze walka. To z tkanki komercyjnej zabudowy mieszkaniowej tworzymy większość struktury naszych miast, a jednocześnie, w mojej ocenie, to najtrudniejsza dziedzina projektowania.

"Cosmo", Chorzów, wizualizacja, proj. Franta Group, wizualizacja: Rafał Barnaś, dzięki uprzejmości Franta Group/https://www.frantagroup.com

Musimy zmagać się z wyśrubowanymi oczekiwaniami inwestora, jego mocnymi przekonaniami i kalkulacjami, oszczędnościami. Żeby w takich warunkach wykonać dobry projekt, architekt musi bezkompromisowo trzymać się swoich przekonań i wartości. to nie jest łatwe. Wielu nawet najlepszych architektów ukształtowanych na projektach "bez ograniczeń" rozbija się o ścianę, nie daje sobie rady. Trzeba włożyć pracę, aby do swoich koncepcji przekonać inwestora, udowodnić mu na przykład, że taki "tani" projekt ma sens również marketingowo, mówiąc wprost, że się sprzeda. My nierzadko realizujemy nasze inwestycje w nieoczywistych i tanich lokalizacjach, gdzie jeszcze trudniej jest przekonać inwestora do czegoś interesującego. Ale widzę znacznie większa lukę w naszej debacie: odbiorcy i użytkownicy są dziś zagubieni, nie wiedzą, czym powinna cechować się dobra architektura. Zbyt mała jest obecność architektury jako podmiotu kształtującego naszą codzienną kulturę, za mało jest jej w popularnych mediach, za mało się o niej dyskutuje w przestrzeni publicznej. Nie o tych spektakularnych, pojedynczych budynkach, ale o architekturze w ogóle. To ona przecież kształtuje nasze miasta i bezpośrednio wpływa na nasze życie. Takie popularne rozmowy toczą się na temat kina, teatru, muzyki, a architektura ciągle zamknięta jest w kręgu branżowych magazynów. Chciałbym słyszeć o architekturze w radiu, marzy mi się, żeby debatowali o niej politycy. O dobrej i złej architekturze, o tych zwykłych budynkach i przestrzeniach, z których na co dzień korzystamy, jak są projektowane, czego im brakuje, co w nich się udało. To źle, że zostawiamy tę debatę wąskiemu kręgowi specjalistów.

Jesteś współtwórcą inicjatywy, która ma to zmienić, która chce przywrócić widzenie architektury jako części kultury.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Browar Gliwice, wizualizacja, proj. Franta Group, wizualizacja: Rafał Barnaś, dzięki uprzejmości Franta Group/https://www.frantagroup.com

Obrazek

browar_gliwice_wizualizacja_proj._franta_group.jpg

Uznałem, że skoro pochodzę z rodziny, która już wpisała się w rozwój architektury w Polsce, to powinienem to dziedzictwo kontynuować, nie tylko jako architekt-twórca, lecz także w tym drugim wymiarze – w aktywności społecznej. Już od dawna angażowałem się w komentowanie i działanie na rzecz architektury, chociażby utraconego dziedzictwa Parku Śląskiego, bądź zmian realizowanych w Chorzowie czy Katowicach. Z czasem odczuwam większą odpowiedzialność za poziom debaty architektonicznej w Polsce. Tym bardziej, że dziadek bardzo często w tych sprawach zabierał głos, angażował się w dyskusje, pisał. I zawsze widział architekturę nie jako indywidualną twórczość, a dziedzinę społeczną. Chcę tę postawę po swojemu rozwijać i promować.

Nazwaliście swoją fundację "Ładnie”".

Słowo "ładnie" wydało nam się adekwatne, bo mieści w sobie wiele znaczeń.

Willa Reden, Chorzów, proj. Franta Group, fot. Tomasz Zakrzewski, dzięki uprzejmości Franta Group/https://www.frantagroup.com

Wywodzi się od pojęcia ładu, którego przecież potrzebujemy, ale po odwróceniu kolejności sylab staje się opisem tego przestrzennego misz-maszu, który nas otacza i który oceniamy najczęściej jako "nieładny". Jest też nieco prowokacyjne wobec tego, że architekturę najczęściej oceniamy w kategoriach estetycznych, co, jak wiemy, prowadzi do wielu problemów. "Ładnie" – to cała grupa wspaniałych architektów, którzy dla zmiany oblicza naszej rzeczywistości postanowili oddać część swojego czasu i wiedzy.

Naszą działalność zainicjowaliśmy w styczniu tego roku, w Katowicach, podczas imprezy "4 Design Days". Ale nie chcemy się koncentrować na takich dużych wydarzeniach, chcemy docierać do mieszkańców, angażować ich w debatę. I mówić nie tylko o budynkach, ale i tym, jak duże znaczenie dla naszego życia ma choćby to, żeby chodnik w mieście był prosty i nie zastawiony samochodami. Jednym z celów naszej działalności są też spotkania z politykami – to przecież oni stanowią prawo, które później ma wpływ na kształt urbanistyki i architektury. Nie pojmuję, dlaczego w trwającej teraz kampanii prezydenckiej kandydaci w ogóle nie mówią o architekturze, o budownictwie, o kształtowaniu miasta. Nie rozumiem także, czemu nasze środowisko reprezentowane przez Stowarzyszenie Architektów SARP i Izbę Architektów nie animuje debaty na temat polityki architektonicznej w Polsce.

Nasza fundacja powstała jako wynik rozczarowania działaniem organizacji zawodowych architektów, które abdykowały z udziału w tej debacie. Za czasów mojego dziadka to właśnie przedstawiciele Stowarzyszenia Architektów byli pierwszymi, których pytano o opinie, którzy bardzo aktywnie zabierali głos, broniąc dobrych rozwiązań, promując jakościowe projektowanie, animując popularne rozmowy o architekturze. Bardzo mi zależy na tym, aby przywrócić ten stan rzeczy, znów zaangażować środowisko architektoniczne do udziału w szerokiej debacie, do rozmów z mieszkańcami i użytkownikami ich projektów, do zabierania głosu w ważnych sprawach rozwoju miast. W skrócie: do używania posiadanych kompetencji poza realną architekturą i wprowadzenia ich w przestrzeń pomiędzy światem społeczeństwa i światem polityki. Tych dotyczących nowych budynków, ładu przestrzennego, ale i dziedzictwa. Tu także możemy działać, zabierać głos. Jak choćby niedawno, kiedy zagrożona była przyszłość Hali Kapelusz w Parku Śląskim. Rozczarował mnie brak działania organizacji zawodowych w obliczu pomysłu rozbiórki tego niezwykle wartościowego przykładu powojennej architektury.

Aleksander Franta pracował w innych realiach, niż kapitalistyczne, gdzie indziej zapadały decyzje dotyczące jego projektów. Dziś architekci muszą swoje ideały weryfikować z tzw. rynkiem, z inwestorami, dla których "PUM" ("powierzchnia użytkowa mieszkalna") jest najważniejszy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Willa Reden, Chorzów, proj. Franta Group, fot. Tomasz Zakrzewski, dzięki uprzejmości Franta Group/https://www.frantagroup.com

Obrazek

willa_reden_chorzow_proj._franta_group_03.jpg

Widzę bardzo dużo wyzwań i problemów związanych dziś z zawodem architekta, i to na kilku poziomach. Już jakość czy sposób nauczania tego zawodu pozostawia sporo do życzenia. Z jednej strony szkoła nie nadąża za współczesnością, z drugiej zapomniano w niej o dawnych wartościach, nie widzi się architektury w szerszym społecznym i politycznym kontekście, nie uczy wrażliwości na człowieka, patrzenia nie tylko na kubaturę poszczególnych budynków, lecz także na przestrzeń, którą się kreuje. To skutkuje błędnym postrzeganiem tego zawodu przez samych architektów: kiedy zapytałem kiedyś studentów, czym jest architektura, wielu odpowiedziało, że projektowaniem budynków. Z pewnością nie do tego powinna się ograniczać nasza rola!

W ten sposób sami architekci pozbawiają się sprawczości, spychają samych siebie jedynie do roli autorów dokumentacji technicznej, czyli wykonawców rysunków. I za to są słabo wynagradzani. I nie ma co się dziwić, bo jeśli nie stawiamy się w roli twórców otaczającego świata, narratorów, moderatorów dyskusji o architekturze, nie jesteśmy spikerami spraw miejskich, to czemu ktoś ma nas postrzegać szerzej i ma nam płacić za pracę więcej, niż projektantowi branżowemu? W tym zawodzie trzeba mieć do powiedzenia coś więcej. Trzeba umieć kształtować otoczenie, ale i chcieć przekonać inwestora, że warto patrzeć szerzej, niż tylko na "PUM", że to będzie się opłacało. Gdy studenci czy pracownicy opowiadają mi o swoich projektach, zabraniam im mówić o tektonice budynku, chcę wiedzieć, jak ta budowla zaistnieje w przestrzeni, jakie niesie wartości, jakie rozwiązuje problemy. Taki sposób myślenia powinniśmy też oferować odbiorcom, musimy umieć im o tym opowiadać i z nimi o tym rozmawiać. Dlatego jako fundacja "Ładnie" staramy się organizować wydarzenia, spotykać się z inwestorami i politykami, ale także być aktywni choćby w mediach społecznościowych. Chcemy mieć stały kontakt z użytkownikami architektury, być gotowi na dyskusje, na krytykę, na wspólne szukanie rozwiązań mniejszych i większych miejskich problemów.

Na moc swojego nazwiska chciałbym zasłużyć samodzielnie. Jego rozpoznawalność traktuję raczej jako odpowiedzialność, ale i szansę, żeby być bardziej słyszalnym. Staram się ją jak najlepiej wykorzystać.

Język Polish