Ks. Henryk Paprocki: "Prawdziwa ikona spada z nieba”. Wspomnienie o Jerzym Nowosielskim

jerzy_nowosielski_pap.jpg, default, Jerzy Nowosielski, 1995, fot. Jacek Bednarczyk /PAP

Jerzy Nowosielski jest z reguły traktowany jako wielki polski malarz, co jest oczywiście prawdą. Nie jest to jednak cała prawda, ponieważ był także jednym z największych intelektualistów polskich swoich czasów, o czym świadczą cztery tomy jego artykułów, wypowiedzi, wywiadów, rozmów z nim. Zwłaszcza te, które przeprowadził Zbigniew Podgórzec.

Miałem to szczęście w życiu, że spotkałem kiedyś Jerzego Nowosielskiego i on nie tylko obdarzył mnie swoją znajomością, ale również przyjaźnią – myśmy się przyjaźnili kilkadziesiąt lat. Trochę przez moją żonę, która jest córką księdza Jerzego Klingera, będącego przez całe życie wielkim przyjacielem Jerzego Nowosielskiego. Oni mieli bardzo podobne poglądy teologiczne i filozoficzne. Mój teść spowodował ponadto powstanie dwóch polichromii Jerzego Nowosielskiego w Kętrzynie i na Woli w Warszawie. Zatem ja za pośrednictwem żony odziedziczyłem po teściu znajomość i potem przyjaźń z Jerzym Nowosielskim, która wyrażała się między innymi w tym, że oprócz odwiedzin przy okazji pobytu w Warszawie czy Krakowie, bardzo często spędzaliśmy razem wakacje. Na wiele sposobów: poza granicami kraju, na Słowacji, w Paryżu, ale także w Beskidzie Niskim, to znaczy na Łemkowszczyźnie, ponieważ profesor bardzo lubił te tereny. To w końcu jego ziemia ojczysta – mimo że sam urodził się w Krakowie, gdzie jego tata był pracownikiem kolei państwowych. Profesor w czasach komunizmu podawał, że ma pochodzenie kolejarskie, czyli robotnicze, ale ukrywał fakt, że jego ojciec był na kolei dyrektorem, co nieco zmienia sytuację. Natomiast rodzina mieszkała na Łemkowszczyźnie.

Jerzy Nowosielski i rodzina ks. Henryka Paprockiego, fot. Maria Paprocka

Z profesorem oraz z żoną profesora spotykaliśmy się oczywiście bardzo często i to były wielogodzinne dyskusje, rozmowy, które wspominam do dzisiaj z ogromnym szacunkiem i wdzięcznością. Jerzy Nowosielski miał tę rzadką wśród myślicieli cechę, jaką jest odwaga samodzielnego i bezkompromisowego myślenia. To dotyczyło nie tylko malarstwa. Oczywiście potrafił mieć bardzo ostre opinie na temat niektórych –powiedzmy to w cudzysłowie – dzieł sztuki. Również o części autorytetów teologicznych potrafił wyrażać się z przymrużeniem oka i zawsze dążył do tego, żeby mieć własne zdanie, żeby temat zgłębić i dojść do niezależnych wniosków. Był człowiekiem niezwykle oczytanym, miał w domu wspaniałą bibliotekę filozoficzno-teologiczną, ale była w niej również literatura piękna i historia sztuki. Czytał w kilku językach, znał dobrze francuski, rosyjski, ukraiński, polski i niemiecki. Jego mama była właściwie Austriaczką – spolonizowaną Austriaczką z Krakowa, która nauczyła go niemieckiego. Jerzy Nowosielski lubił żartować, że ponieważ jest synem Łemka i Austriaczki, oznacza to, że jest Polakiem. Rzecz jasna utożsamiał się z szeroko rozumianą kulturą polską, z literaturą, ze sztuką, ale, co ciekawe, utożsamiał się też z kulturą ukraińską. Zawsze podkreślał, że jest Łemkiem, ale Łemków uważał oczywiście za jakąś tam rodzinę z Ukraińcami.

W jego domu była wielotomowa historia sztuki ukraińskiej, którą często i chętnie czytywał, zresztą bardzo dobrze znał się na sztuce ukraińskiej. Zaczęło się od spotkania z ikonami w Muzeum Lwowskim, które wywarło ogromny wpływ na całą jego drogę życiową. Z Lwowa pochodziła też jego żona, Zofia. Tam właśnie zetknął się z ogromną liczbą ikon. Wywarły one na nim ogromne wrażenie, które potem przełożyło się na jego malarstwo. Istnieją nawet ikony jego autorstwa, które są po prostu nieco zmodyfikowanymi kopiami tych ikon, które oglądał we Lwowie.

Jerzy Nowosielski i ks. Henryk Paprocki, fot. Maria Paprocka

On miał pamięć wręcz fotograficzną. Mogę podać taki przykład, że kiedyś byliśmy na Łemkowynie, profesor nigdy nie chodził ze sztalugami po polu, w ogóle nie było mu to potrzebne. Malował na stole, uważał, że tak jest lepiej, ponieważ można obejść obraz ze wszystkich stron. Kiedy oglądaliśmy cerkwie łemkowskie, po powrocie do domu zaczął jedną z tych cerkwi malować. Zapytałem, czy ją pamięta, na co odparł: "Wiesz, ja nawet pamiętam, który gont był złamany". Miał pamięć naprawdę fotograficzną. Z tego samego powodu, jak twierdził, nie była mu do niczego potrzebna modelka – zobaczywszy kobietę, mógł ją natychmiast malować.

Kolor

Profesor był mistrzem koloru, tak mówią wszyscy. Profesor Ryszard Przybylski dostał kiedyś od niego wspaniały obraz, na którym liczył odcienie czerwieni i doliczył się ponad trzydziestu. To część jego geniuszu. Łatwo jest malować całą paletą, ale malować tak, żeby ją ograniczyć… A w przypadku profesora to są na ogół dwa-trzy kolory. Tak jak w jego słynnych ikonach niebieskich, w których poza kolorem dominującym mamy tylko brąz i czerwień, a sam niebieski pojawia się przynajmniej w kilkunastu, jeśli nie w kilkudziesięciu odcieniach.

To jest w pewnym sensie to, co kiedyś Eugeniusz Trubieckoj, wielki rosyjski myśliciel, nazwał "kolorową kontemplacją". Jerzy Nowosielski przedstawiał naszą rzeczywistość w sposób kontemplacyjny i bardzo nie lubił, wręcz denerwował się, kiedy mówiono, że uprawia malarstwo świeckie oraz malarstwo religijne. Mówił, że uprawia jedno malarstwo – maluje rzeczywistość tak, jak ją widzi. Istnieje jedna rzeczywistość, a malarstwo może być albo dobre albo złe, podziały na malarstwo świeckie, religijne czy pozareligijne nie mają sensu. Profesor traktował sztukę jako jeden wielki obszar kontaktu człowieka z sacrum. Obojętnie, czy w grę wchodził akt, martwa natura czy ikona świętego Mikołaja. Sztuka umożliwia kontakt z sacrum, rzeczywistością, którą należy przedstawić w sposób przemieniony.

Doświadczenie ikony

Ikonostas autorstwa Jerzego Nowosielskiego w Metropolitarnym Seminarium Duchownym w Lublinie, fot. Iwona Burdzanowska/AW

Obok kolorystyki drugim polem, w którym Jerzy Nowosielski okazał się geniuszem, było doświadczenie ikony. Pod względem zainteresowania ikoną nie należał do jakichś wyjątków. Ikonę w pewnym sensie odkryto na początku XX wieku – wszystko się zaczęło od "Trójcy" Andrzeja Rublowa. Wielu malarzy było pod wpływem sztuki ikony, również Nowosielski, który ikonę twórczo rozwijał, dostosowując ją do naszej mentalności. Mentalność się bowiem zmienia. Nie można bez przerwy wykonywać kopii ikon z XII czy VIII wieku, ponieważ wrażliwość estetyczna naszych czasów jest inna. Profesor to doskonale wiedział. Kiedyś nawet powiedział – i miano mu to za złe, dla niektórych była to właściwie zbrodnia – że najlepszą ikoną anioła jest obraz abstrakcyjny. Nie mamy przecież doświadczenia aniołów – wyjąwszy osoby, które miały objawienie – a abstrakcja zwraca uwagę na coś, co jest całkowicie inne od naszego doświadczenia. Dla niego malowanie abstrakcji było właśnie takim dotykaniem świata aniołów, a temu towarzyszyła z kolei refleksja o charakterze filozoficznym i teologicznym.

Profesor bardzo dużo czytał, był w ogóle niezwykle pracowitym człowiekiem. Zostawił po sobie dosłownie tysiące obrazów i rysunków. Zwłaszcza liczba jego rysunków jest czymś zdumiewającym i trudno ją oszacować, ponieważ profesor miał zwyczaj, aby codziennie tworzyć ich kilka lub kilkanaście. Kierował się rzymską zasadą – "żaden dzień bez kreski". Uważał, że jak nie będzie malować, to wyjdzie z wprawy. Całymi latami ćwiczył kreskę i to potem dawało efekty, których byłem wiele razy świadkiem.

W cerkwi na Woli malowałem tło. Profesor malował resztę i mówił: "Słuchaj, tutaj masz farbę i to, co jest zaznaczone, rób na blachę na niebiesko lub na zielono". "Na blachę" to bardzo proste zajęcie. Przychodziliśmy więc razem malować i widziałem, jak profesor brał węgiel i bez żadnych cyrkli czy innych pomocy wykreślał koła, linie proste, owale, trójkąty – od ręki, jak to się mówi. Nie używał nawet liniału. To było coś fascynującego.

Pamiętam, że przychodzili duchowni, którzy wtedy byli na Woli i widząc, jak on wykreślał nimby, mówili, że to po prostu niemożliwe. Odnosiłem podobne wrażenie, ale pamiętałem przy tym to, co powiedział mi na temat długich lat ćwiczeń z kartką papieru. Wykonywał je przez całe życie i dlatego osiągnął taki stopień doskonałości, że żadne cyrkle i ekierki nie były mu potrzebne.

Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy, cerkiew greckokatolicka w Białym Borze, zaprojektowany i polichromowany przez Jerzego Nowosielskiego, fot. Forum

Pozostawił po sobie piękne rysunki, do których należy zaliczyć setki projektów kościołów i cerkwi. Marzył, żeby zbudować własną cerkiew. W końcu dopiął swego –cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogarodzicy w Białym Borze to jego autorski projekt. Nawet nie wiadomo ile pozostawił po sobie projektów. Bardzo się dziwię, że jeszcze żaden z architektów nie wpadł na pomysł, żeby to gdzieś wykorzystać, niekoniecznie w Polsce. Te rysunki stanowią podstawę do stworzenia wspaniałej kompozycji… Tak jak w Hajnówce – przecież to on wykonał rysunek stojącej tam słynnej cerkwi pod wezwaniem Świętej Trójcy, którą następnie architekt rozrysował tak, żeby konstrukcja była stabilna… Tu jest jeszcze ogromne pole do odkryć. W ten sam sposób mogłoby powstać wiele budowli.

Jako myśliciel

Malarstwo Jerzego Nowosielskiego przesłania jego dorobek intelektualny, co moim zdaniem nie jest słuszne, ponieważ pewne jego myśli z pogranicza filozofii i teologii, a także sztuki, zasługują na rzetelne badania i upowszechnienie. Pod tym względem on przypomina Witkacego, który był nie tylko malarzem, ale również filozofem, logikiem, matematykiem, pisarzem i poetą.

Jerzy Nowosielski, fot. Krzysztof Karolczyk/AW

Jerzy Nowosielski badał kolory. Mamy serię jego obrazów, które klasyfikuje się w ten sposób: okres zielony, okres czerwony, okres niebieski. To oczywiście prawda. Tylko że ci, którzy dokonali tego podziału, nie zwracają uwagi na to, że okres zielony jest poświęcony bardzo dokładnej analizie zieleni. Na obrazach z okresu zielonego mami dziesiątki odcieni zieleni – od niemal bieli, przez zieleń delikatną, po odcienie ciemne, prawie granatowe. Podobnie w okresie niebieskim i czerwonym. Jest w tym jakieś zmaganie się z tworzywem, farbą malarską, aby osiągnąć harmonię kolorów, ponieważ profesor uważał, że sztuka jest odbiciem harmonii panującej w świecie. Nawet więcej: jest ona odbiciem rzeczywistości nadprzyrodzonej, jakoś obecnej w naszym świecie. Prawdziwa sztuka jest zakorzeniona w pięknie, które on starał się w swoim malarstwie przedstawić, osiągając w tym zakresie rezultaty, do których udało się zbliżyć bardzo niewielu twórcom.

Wielokrotnie byłem świadkiem, w jaki sposób malował. Pamiętam taką sytuację w Krynicy, kiedy byliśmy na wakacjach, moje córki były wtedy małe, jedna miała siedem, a druga cztery latka. Zobaczyły, jak wujek Jurek maluje, i natychmiast wzięły do ręki ołówki i powiedziały, że to jest bardzo łatwe. Po czym po chwili doszły do wniosku, że to jest piekielnie trudne [śmiech]. Z jednej strony byłem więc świadkiem, z jaką łatwością przychodziły mu niektóre obrazy, ale równocześnie miałem świadomość, że za tym kryły się całe lata eksperymentów, ćwiczeń, prób…

Wiara, utrata wiary

Był bardzo wierzącym chrześcijaninem, to trzeba podkreślić. Jerzy Nowosielski, kiedy był w pełni sił, był w każdą niedzielę w cerkwi, o tym trzeba pamiętać. Ale trzeba też pamiętać, że przeszedł w młodości okres ateizmu. Nieprzypadkowy, związany z pewnym przeżyciem. Jako młody człowiek Jerzy Nowosielski był we Lwowie w szpitalu w związku z ciężkim reumatyzmem. Okna szpitala wychodziły na getto, więc mógł obserwować jego likwidację. To doświadczenie okazało się tak traumatyczne, że dało w jego życiu początek okresowi powojennego ateizmu, który profesor bardzo sobie zresztą chwalił, ponieważ twierdził, że dzięki niemu oczyścił się z infantylnych pojęć na temat świata i Boga. Natomiast kiedy powrócił do religii, był człowiekiem głęboko wierzącym i to widać zarówno w jego malarstwie, jak i w tym, co napisał.

Stosunek do religii

Jerzy Nowosielski, "Veraikon (Vera-Ikon)", reprodukcja:Wojciech Kryński i Tomasz Prażmowski /PAP

Był bardzo negatywnie nastawiony do pewnych przejawów rzeczywistości, w której żyjemy, niekoniecznie politycznej, choć tej też oczywiście, ale także rzeczywistości eklezjalnej, czyli kościelnej, która mu się nie podobała, co do której miał dużo zastrzeżeń. Jego szczególny stosunek do religii doskonale oddaje tytuł tomu jego rozmów ze Zbigniewem Podgórcem "Mój Chrystus". Profesor uważał i to wszędzie podkreślał – co było przez wielu opacznie rozumiane – że Chrystus jest jego osobistym zbawicielem. Odbierał Jezusa Chrystusa jako tego, który do niego osobiście kieruje przesłanie Ewangelii. Podobnie zresztą jak w przypadku wszystkich innych ludzi utożsamiających się z Chrystusem. Jerzy Nowosielski patrzył na świat przez pryzmat Ewangelii. Myślę, że pozostawione przez niego ikony są świadectwem bardzo żywego przeżycia wiary. Tutaj chodzi o pełne napięcia przeżycie kontaktu z Bogiem. Sztuka była w nim niezbędna, ponieważ profesor uważał, że myślenie dyskursywne, logiczne w pewnym momencie przestaje wystarczać, nie jest w stanie dotrzeć do wszystkich zakamarków rzeczywistości. Dlatego tam, gdzie kończy się myślenie dyskursywne, zaczyna się sztuka, literatura, poezja – dokładnie w tym miejscu. Waga, jaką przywiązywał do sztuki, wynikała między innymi z jego przekonania, że poznajemy świat głównie oczyma, a ponieważ jesteśmy bombardowani ogromną ilością reklam i pseudo-sztuki, musi znaleźć się też sztuka autentyczna, stanowiąca przeciwwagę, odpowiadająca na zapotrzebowanie naszych oczu. Tyle że nie jest ona oczywiście czymś łatwym.

Jerzy Nowosielski był pesymistą w stosunku do rzeczywistości empirycznej, czyli tej, w której żyjemy, uważał, że jest ona okropna. Myślę, że to właśnie doświadczenie lwowskie odegrało tu istotną rolę. Nie oszukujmy się. Rzeczywistość, w której żyjemy, nie jest idealna – nawet na naszych oczach rozgrywają się w tej chwili rzeczy dramatyczne i straszne, on był tego absolutnie świadomy. Był jednak równocześnie głęboko przekonany, że na innym poziomie, który określał metahistorią, czyli w rzeczywistości Królestwa Bożego, te wszystkie negatywne strony naszej rzeczywistości zostaną całkowicie przemienione. I tutaj powoływał się na przemienienie Jezusa Chrystusa, kiedy nagle – taki mamy opis w Ewangelii – wszystko stało się inne. On tę przemianę wiązał z rzeczywistością końca świata. Można powiedzieć, że był optymistą eschatologicznym. Natomiast jeżeli chodzi o świat, w którym żyjemy, był pesymistą empirycznym, tak bym to określił. Twierdził, że możemy jedynie sobie ułatwiać życie, bo wynalezione zostaną jeszcze lepsze zmywarki czy pralki, ale to nie świadczy, że tragizm egzystencji stanie się przez to mniejszy. Wynikało to jego zdaniem z katastrofy grzechu pierworodnego, a właściwie podwójnej katastrofy, która miała miejsce na początku istnienia naszej rzeczywistości. Najpierw miał miejsce upadek aniołów, który pociągnął za sobą upadek człowieka. Skoro jesteśmy w stanie upadku, trudno żebyśmy byli na co dzień i bez przerwy ludźmi świętymi. To wymaga ogromnego wysiłku i nie wszyscy w ogóle są do takiego wysiłku zdolni.

W tym miejscu powoływał się na dowód, powiedziałbym, bardzo teologiczny, mówił mianowicie, że należy bardzo wnikliwie przeczytać Wielki Kanon Pokutny św. Andrzeja z Krety, bo tam dopiero zobaczymy, jaki jest obraz człowieka w świadomości Ojców Kościoła. I to nie jest wcale obraz kotka, który siedzi na komodzie z różową wstążeczką i radośnie pomrukuje, to jest obraz gehenny. To była jego wizja rzeczywistości. Mówił wprost, że rzeczywistość to jest jeden wielki Auschwitz i tu się nic nie zmieni. Ale myślę, że ktoś, kto widział z okien szpitala, jak zabijano ludzi na jego oczach… To musi pozostawić ślad. Oglądanie z okien sali szpitalnej likwidacji getta jest przeżyciem traumatycznym, ponieważ uświadamia człowiekowi – to jest bardzo ważne – do czego jest zdolny. Zofia Nałkowska napisała w "Medalionach": "Ludzie ludziom zgotowali ten los". To bardzo dobre, trafiające w sedno zdanie. Przy czym Jerzy Nowosielski miał świadomość, że człowiek to nie tylko piekło upadku, jest bowiem zdolny wspiąć się również na wyżyny świętości. Z tego powodu pesymizm empiryczny kończył się u niego jednak eschatologiczną radością. Świadomość, że nastąpi przemienienie rzeczywistości tego świata dawała mu siły, żeby żyć i żeby działać.

W jednej z rozmów Jerzy Nowosielski powiedział, że prawdziwa ikona – taka jak "Trójca" Rublowa – spada z nieba, to znaczy zostaje objawiona. Jeżeli nie spada z nieba, to jest jakieś… naśladownictwo, kopia jakaś. Sam twórca często nie wie, w jaki sposób się to dzieje, jednak wielu artystów – niekoniecznie zresztą malarzy, także pisarzy, poetów – ma świadomość, że nagle coś spada im z nieba. Potocznie nazywamy to natchnieniem. Ja bym zresztą to, co powiedział profesor, rozszerzył. Każdy prawdziwie wielki obraz musi spaść z nieba. Musi nastąpić przekroczenie naszych ograniczeń czasowo-przestrzennych i intelektualnych, musi się przejawić to, co niektórzy nazywają iskrą Bożą w człowieku. Dopiero wtedy powstaje arcydzieło.

W moim odczuciu Jerzy Nowosielski to jest człowiek dla przyszłych pokoleń. Niewątpliwie, jak wszyscy ludzie genialni, wyprzedził i przekroczył swoją epokę. Jestem głęboko przekonany, że on będzie odkrywany przez następne pokolenia jako "ich" człowiek, ponieważ jego doświadczenie zarówno malarskie, jak i intelektualne przekracza wiek, w którym żyjemy i jest skierowane ku przyszłości.

Spisała: Julia Marczyńska

Język Polish