Katarzyna Karpowicz: W znajomości koto nie jestem gorsza od Japończyków [WYWIAD]

katarzyna-karpowicz-koto-9.jpg, default, Katarzyna Karpowicz gra na koto, fot. Julita Delbar

O grze na koto i japońskiej awangardzie muzycznej opowiada Katarzyna Karpowicz, japonistka i nauczycielka języka japońskiego.

Jak znalazłaś się w Japonii?

W podstawówce trafiłam na książkę „Japonia utracona” Aleksa Kerra, później poznawałam literaturę japońską: Yasunari Kawabata, Yukio Mishima, Kenzaburō Ōe. Czytałam je w wieku 15 lat, byłam zdecydowanie za młoda. Te lektury sprawiły, że zainteresowała mnie estetyka japońska. Już wtedy ciekawiła mnie trochę muzyka, ale nie było tak szerokiego dostępu do internetu – trudno było w inny sposób znaleźć źródła dotyczące muzyki japońskiej. Dostępne były jakieś pozycje o muzyce tradycyjnej, ale wtedy jeszcze jej zupełnie nie rozumiałam. Wydawała mi się bardzo dziwna i egzotyczna, nie czułam tego.

Potem zaczęłaś studiować japonistykę.

Pierwszy raz pojechałam do Japonii w czasie studiów, na krótki turystyczny wyjazd. Wróciłam nani roczne stypendium. Mieszkałam w akademiku poza centrum Tokio, było dość tanio – dzięki temu zostawało mi dużo pieniędzy na koncerty. Dużo czasu spędziłam w Shinjuku Pit Inn, bardzo znanym klubie jazzowym.

Jak brzmi Japonia?

W komunikacji miejskiej nie można rozmawiać przez telefon. Wszyscy są bardzo cicho, ale cały czas nadawane są komunikaty na stacjach, w tle grają głośne melodie. Na ulicach Tokio ciągle gra muzyka, na bilbordach są wyświetlane teledyski. Jeżdżą samochody z megafonami transmitujące reklamy. To paradoks – jest bardzo głośno, ale trzeba być bardzo cicho.

Starałam się od tego uciec. Wstawałam o piątej rano, żeby nagrywać śpiew cykad. To jedyna pora, w której można je wyraźnie usłyszeć. One potrafią być głośne niczym piła mechaniczna, ale miasto je trochę zagłusza...

Thumbnail — Japońskie karpie, fot. Katarzyna Karpowicz

Kiedy zaczęłaś uczyć się gry na koto?

Wbrew pozorom rozpoczęcie nauki nie jest takie proste – mogłam to zrobić, bo byłam studentką. Trzeba przystąpić do koła naukowego – to się nazywa sākuru albo kurabu. One działają inaczej niż u nas, są bardzo angażujące, często bardziej niż sama nauka na uczelni. Dzięki temu, że trafiłam do koła, mogłam znaleźć nauczyciela, mistrza danej szkoły. Miałam też senpaiów, uczniów tej samej szkoły, ale starszych stażem. Uczyli mnie podstaw, sposobu strojenia instrumentu. Dlatego rozpoczęcie nauki nie jest proste, nie wystarczy znaleźć ogłoszenia w gazecie i rozpocząć lekcji. Lekcje poza uniwersytetem są drogie, potrafią kosztować nawet 200 dolarów za jedno spotkanie.

Miałam też miejsce, gdzie mogłam ćwiczyć. Na szczęście uniwersytety mają sale do gry i ćwiczeń. Czasami studenci grają na korytarzach. Kiedy robi się cieplej, niektórzy grają na dworze. W Japonii nie można grać na instrumentach w budynkach mieszkalnych. Ściany są bardzo cienkie, wszystko słychać – po prostu nie ma takiej możliwości. Znalezienie miejsca jest często dużym wyzwaniem.

Czym dokładnie jest koto?

To instrument porównywany do cytry, ale to trochę inna grupa instrumentów. We wszystkich krajach Azji występują podobne instrumenty. Podstawowe koto ma trzynaście strun. Jest dosyć proste w swojej budowie: w korpusie znajdują się dwa otwory rezonansowe, na drewnianym korpusie są napięte struny, pod którymi są ruchome podstrunniki. W XX wieku wymyślono koto basowe, siedemnastostrunowe – zaczęłam się uczyć na nim grać podczas ostatniego pobytu w Japonii.

Jak długa jest tradycja gry na koto?

Trudno powiedzieć. Uważa się, że koto jest potomkiem gakuso, jednego z instrumentów z orkiestry gagaku, które przyszły do Japonii z Chin w VI wieku. Jednocześnie naukowcy odkryli na wykopaliskach jeszcze wcześniejszy instrument przypominający koto. Muzyka, która do dzisiaj jest wykonywana, zaczęła powstawać na początku XVII wieku. Bardzo lubię grać te utwory klasyczne. Szczerze mówiąc, one są bardzo trudne w odbiorze. Gdy zaczynałam je grać, to sama ich nie rozumiałam, wydawały mi się dziwne. Nie mają tego, co my znamy z muzyki zachodniej: melodii, określonego rytmu wpadającego w ucho, jest dużo dziwnych dźwięków, szumów, szurnięć. Słuchaczowi wychowanemu w tradycji zachodniej, który jest przyzwyczajony do tego, że wszystko jest czyściutko nastrojone, wydaje się to osobliwe.

Istnieje też o wiele bardziej współczesna muzyka pisana na koto. Japonia bardzo długo była odizolowana. Po otwarciu się na świat w okresie Meiji zaczęto łączyć tradycyjną muzykę japońską z muzyką zachodnią. Pierwszy był Michio Miyagi, niewidomy muzyk, który zresztą wymyślił basowe koto. Bardzo dużo dla koto zrobił też Tadao Sawai.

W jaki sposób zapisuje się muzykę wykonywaną na koto?

Nie zawsze istnieje jakaś notacja. Duży nacisk kładzie się na tradycję ustną, naukę prosto od mistrza. Ten system nazywa się iemoto

. Istnieje podział na szkoły, a na czele każdej z nich stoi mistrz. On dyktuje sposób wykonywania japońskiej muzyki klasycznej. Każdy z mistrzów trochę inaczej stroi ten instrument. Bardzo długo w ogóle nie było zapisu nutowego, trzeba było wszystko grać z pamięci i ze słuchu. Było to dosyć trudne. W dzisiejszych czasach mamy zapis nutowy, ale on nie oddaje tradycji w całości. Nadal dużo zależy od interpretacji mistrza. Na przykład pauzy. Przerwy pomiędzy dźwiękami są u każdego mistrza inne, czasami są bardzo przeciągnięte – nie da się za bardzo zapisać tego formalnie w nutach. Niby można załatwić to fermatą, ale tak naprawdę trzeba się tego nauczyć od mistrza.

Zapis jest w kanji – to chińskie znaki używane w Japonii. Każda struna ma swoją nazwę – zapisując "1", musimy zagrać pierwszą strunę. Zagrany dźwięk zależy od sposobu strojenia, dlatego na samym początku nut zapisany jest jeszcze strój. Jest kilka wariantów zapisu, aczkolwiek każdy z nich przypomina coś pomiędzy japońskim tekstem a tabulaturą.

Jak dokładnie wyglądał proces nauki? Pewnie miałaś trochę trudniej, nie byłaś przyzwyczajona do tej muzyki.

Tradycyjna kultura japońska nie dla każdego Japończyka jest czymś znanym. Kilka razy po koncercie w Polsce podchodzili do mnie Japończycy, którzy po raz pierwszy w życiu byli na koncercie na koto – zdarza się to dość często. Niektórzy wychowani są na kulturze popularnej. Nie czułam się jakoś bardzo do tyłu. Dopiero od jakiegoś czasu japońskie szkoły obowiązkowo uczą muzyki tradycyjnej od 2011 roku.

Uczyłaś się w dwóch szkołach koto.

Są dwie główne linie współczesnej gry na koto: Yamada-ryū i Ikuta-ryū. Zazwyczaj uczysz się tylko w jednej szkole, w każdej są trochę inne techniki gry. Zmieniłam nauczyciela, co było dosyć trudne – musiałam uczyć się niektórych rzeczy od nowa. Moim pierwszym sensei była Shūmihō Ozaki, potem poznałam Michiyo Yagi. Pomagałam jej w organizacji tras koncertowych, kiedy była w Europie. Wzięła mnie pod swoje skrzydła – przeszłam do szkoły Ikuta.

Michiyo Yagi to bardzo ciekawa postać, jest cenioną improwizatorką.

Tak, jest też bardzo dobra, jeśli chodzi o muzykę tradycyjną. Współpracuje z wieloma muzykami na całym świecie, gra niemal wszędzie. Ostatnio wydała płytę "Into the Forest" poświęconą muzyce wokalnej – oczywiście główną bazą jest koto, ale ono bardzo często kontrakompaniuje śpiewowi. To tak zwane pieśni jiuta.

Jak wygląda życie muzyki awangardowej i improwizowanej w Japonii?

Jeśli chodzi o kreatywność w muzyce, to Japonia jest niesamowita. Jeśli mieszkasz w Tokio, to nie ma dnia, w którym nie byłoby jakiegoś ciekawego koncertu. Z drugiej strony, w ostatnich latach Japonia przechodzi recesję ekonomiczną. Dużo trudniej jest utrzymać się z muzyki. Jest mniej młodych muzyków i naprawdę nie jest im łatwo. Pracowałam przez jakiś czas w klubie SuperDeluxe, jakiś rok temu został zamknięty. Wszyscy, którzy tam pracowali, byli muzykami młodego pokolenia – nie mogliby utrzymać się z samej gry. Kluby są świetne, ale są bardzo małe – często mieści się w nich dwadzieścia, może trzydzieści osób. Bardzo brakuje wsparcia instytucjonalnego, trudno zorganizować większe wydarzenie. Festiwale są bardzo rzadkie w Japonii.

Z ciekawostek: byłam kilka razy na koncercie Merzbow. Zawsze byłam jedyną dziewczyną na widowni. W ogóle na koncertach jest duża przewaga mężczyzn.

Jakie koncerty wspominasz najmocniej?

Od jakiegoś czasu fascynują mnie sutry śpiewane przez mnichów buddyjskich. Spotkałam się z tym będąc w Kioto. Bardzo wcześnie rano w świątyniach odbywa się tam asa no otsutome

, rodzaj nabożeństwa porannego – chociaż to chyba nie jest najlepsza nazwa. Mnisi robią to latami, więc są w tym naprawdę dobrzy. Często do śpiewu dochodzą bębny taiko, uderza się w nie w zupełnie przedziwny rytmicznie sposób – to nie jest proste uderzanie, ale jakoś to wszystko pasuje do siebie. Jeśli ktoś odwiedzi Kioto, to polecam – niesamowite przeżycie.

W ogóle temat religii w Japonii jest ciekawy. Oprócz buddyzmu jest szintoizm, tradycyjna religia japońska. Zastanawia mnie, jak to jest możliwe, że w kraju, który jest tak rozwinięty cywilizacyjnie, istnieje religia, która jest tak bardzo pierwotna – niedookreślona, zregionalizowana. Ona jest bardzo obecna w kulturze japońskiej. Świątyni jest bardzo dużo. To wiara w to, że przedmioty i rośliny mają duszę. W tych świątyniach zazwyczaj nie ma żadnych dźwięków, jest cisza, odcięcie się od szumu miasta. Człowiek zaczyna się zastanawiać: może w tym kamieniu rzeczywiście jest jakiś bóg?

Poza tym wielkie wrażenie zrobiły na mnie koncerty Keijiego Haino, zresztą przez jakiś czas pracowałam jako jego tłumaczka. To bardzo, bardzo intensywna muzyka. Wszystko jest na najwyższych obrotach. Jest jednocześnie bardzo różnorodna – nigdy nie wiadomo, czego się spodziewać. Na jakim instrumencie zagra albo w jakim nastroju będzie utrzymany jego występ. Zazwyczaj jest bardzo głośno, ale nie jest to regułą. Czasami zdarza mu się nawet zagrać pisane przez siebie piosenki. Czasami nagrywa covery, ale zazwyczaj tylko on wie, czego to jest cover...

Nie słucham jego nagrań, ale nie dlatego, że ich nie lubię. Po prostu kiedy przeżyje się jego koncerty, to nagrania nie robią żadnego wrażenia. Brakuje tego aspektu performatywnego. Przed każdym koncertem odprawia swoje rytuały – może to ma wpływ na to, jak jego muzyka jest odbierana?

Jaki jest status Keijiego Haino w Japonii? W Europie i Stanach w wielu środowiskach jest twórcą prawdziwie kultowym.

Muzycy awangardowi nie są tak bardzo szanowani w społeczeństwie, są poza nim. Mam wrażenie, że wszyscy niemainstreamowi muzycy w Japonii są wyrzuceni poza nawias. Na koncerty przychodzi bardzo mało osób.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Katarzyna Karpowicz, fot. materiały artystki

Obrazek

katarzyna-karpowicz-koto-5.jpg

Puszczałaś mu polską muzykę?

Haino bardzo lubi kupować płyty; pierwsze, co robi za granicą, to idzie do sklepu z płytami. W Polsce bardzo mu się spodobała muzyka wiejska wydawana przez Andrzeja i Małgorzatę Bieńkowskich w Muzyce odnalezionej. Poza tym lubi Ewę Demarczyk, Annę German, Jacka Kaczmarskiego. Ciekawe, prawda?

Właściwie to mają podobną ekspresję...

Wiele osób myśli, że Haino słucha bardzo eksperymentalnej muzyki, ale jego interesują albo piosenki, albo muzyka tradycyjna, folk. Lubi też muzykę współczesną i muzykę dawną.

Z muzyki tradycyjnej przeszłaś do muzyki improwizowanej.

Właściwie było odwrotnie. Chciałam zacząć grać na instrumencie japońskim, bo interesowałam się muzyką współczesną, np. Tōru Takemitsu. On działał w tradycji zachodniej muzyki współczesnej, ale bardzo dużo odwoływał się do estetyki japońskiej i muzyki tradycyjnej. Często nie wprost, czasami wyrażając w swojej muzyce pewne idee estetyczne. Np. ma – koncept obecny w każdej dziedzinie sztuki, który mówi o istotności przestrzeni. W przypadku muzyki chodzi o to, że dźwięk jest równie istotny, co cisza pomiędzy dźwiękami. Inna wartość estetyczna to sawari, czyli wszystkie szumy, dźwięki mniej przyjemne. One w europejskiej kulturze pojawiły się dopiero w XX wieku, ale w kulturze japońskiej istniały zawsze. Zainteresowały mnie pisma Takemitsu poświęcone estetyce japońskiej – stąd wzięła się moja potrzeba gry na japońskim instrumencie.

Czy Michiyo Yagi uczyła cię improwizacji?

Kiedy byłam u niej w szkole, był duży nacisk na grę w zespole złożonym z wielu instrumentów koto. Improwizacja czasami była elementem tych lekcji, ale to nie było najważniejsze.

Do improwizacji trzeba dojść samemu, nie można tego się nauczyć. To poszukiwanie, praca z instrumentem, wymyślanie nowych technik. Ważne jest słuchanie i granie muzyki, najlepiej różnej. Warto też sięgać po inne instrumenty. Jeszcze w podstawówce grałam na fortepianie, czasami na nim gram, żeby mieć nową gamę różnych pomysłów, rytmów. Nauczyciel tego za ciebie nie zrobi.

Jakie możliwości w improwizacji daje koto?

Są duże możliwości preparacji instrumentu, możesz zrobić z nimi właściwie wszystko. Szarpać, uderzać, grać smyczkiem, delikatnie dotykać. Możliwości sonorystyczne są bardzo szerokie. Ułatwieniem przy improwizacji jest strój, najczęściej pentatoniczny, to pomaga w szukaniu skal, które są w sumie gotowe. Strój sprawia problem w grze z drugą osobą. Trudno zmienić tonację, trzeba przestroić cały instrument – czasami jest to niemożliwe.

Samo koto łatwo się rozstraja. To kłopotliwe, bo jesteśmy przyzwyczajeni, nawet nieświadomie, że wszystkie dźwięki muszą być bardzo czyste, idealnie równe. W grze na koto nie jest to bardzo ważne. W estetyce japońskiej jest kategoria iki, która polega na elegancji wywoływanej tym, że coś jest nie do końca idealne. To występuje w momencie, w którym przykładowo podnosimy dźwięk o 1/4 tonu zamiast o 1/2 – to powoduje wrażenie pewnego szlachetnego niedosytu.

Najłatwiej koto połączyć z instrumentami perkusyjnymi, wtedy nie musimy martwić się o strojenie.

Grasz z perkusistą Piotrem Dąbrowskim.

Mamy podobne podejście do samego dźwięku, lubimy noise, wszystkie niedoskonałości dźwięku. Dzięki temu dobrze się dopasowujemy.

Z mniej dziwnych rzeczy – ostatnio biorę udział w projekcie dla dzieci „Muzyka łączy”. Nagrałyśmy nawet płytę "Momotarō". To polega na tym, że improwizuję na koto do lektury japońskiej bajki. Są też utwory na koto, skrzypce i fortepian. Gram ostatnio również w zespole Lavia Hart. Wykonujemy piosenki skomponowane przez Lavię, ale aranżacje i nasze koncerty dają dużo przestrzeni do improwizacji.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Katarzyna Karpowicz, fot. materiały artystki

Obrazek

katarzyna-karpowicz-koto-3.jpg

Co sprawiło ci największy problem w Japonii?

Kiedy jedziesz do Japonii na krótko, to możesz wymienić 50 takich rzeczy. Mieszkałam tam trzy lata i codziennie mnie coś dziwiło, ale w końcu przestałam zwracać na to uwagę. Najbardziej przeszkadzał mi klimat. Tokio jest bardziej na południe niż Ateny. Od maja do września jest bardzo wilgotno i gorąco, trudno przebywać na dworze, jest mało zieleni w miastach. Natura jest bardzo ważna w kulturze japońskiej, ale nie ma świadomości związanej z ochroną środowiska. Byłam ostatnio na zakupach w Polsce z Otomo Yoshihide, musiał zapłacić za torbę plastikową i był zachwycony. W Japonii wszystko pakuje się w kilka warstw plastiku, do tego papier i reklamówka.

Poza tym jestem wegetarianką. To dość trudne w Japonii.

Strona Katarzyny Karpowicz na Facebooku.

Język Polish

katarzyna karpowicz

improwizacja

swobodna improwizacja