Jest tylko jedna płeć. Alicja Żebrowska i człowiek poza podziałami

alicja-zebrowska-sexfantilis-onone-z-cyklu-swiat-po-swiecie-1998-lamane-przez-2017-fotografia-na-dibondzie-82-x-745-cm_1.jpg, default, Alicja Żebrowska, "Sexfantilis, Onone" z cyklu "Świat po świecie", 1998-2017, fotografia na dibondzie, 82 x 74,5 cm, fot. Copyright © Art Agenda Nova

#sztuki wizualne

Alchemia, ezoteryka i transformacyjna reorganizacja życia społecznego zrodziły w latach 90. szereg projektów Alicji Żebrowskiej, zaliczanych pierwotnie do sztuki krytycznej. Wykraczają one jednak poza proste przyporządkowania, a w pewnym stopniu pozostają aktualne do dziś.

Rok 1994, Kraków, Galeria Zderzak. Na indywidualnej wystawie Alicja Żebrowska, funkcjonująca wówczas na uboczu lokalnego środowiska, wracająca ze studiów artystycznych w Wiedniu, pokazuje premierowo projekt "Grzech pierworodny. Domniemany projekt rzeczywistości wirtualnej". Przestrzeń podzielona półprzezroczystą folią rozjaśnia zielone światło, w powietrzu unosi się sztuczny jabłkowy aromat, esencja zapachu rodem z odświeżaczy powietrza. Na drewnianej półce spoczywa piramida zielonych jabłek, tak dalekich od owoców dzikich, samorodnych jabłoni, że przypominać mogą wręcz plastikową dekorację. Do tego film – jedzenie jabłka, niewyraźny, wyabstrahowany akt seksualny, wreszcie scena porodu, tyle tylko że zamiast żywego noworodka na świat przychodzi plastikowa lalka Barbie, w pełnym make-upie, z idealnie ułożoną fryzurą i hollywoodzkim uśmiechem.

Tej specyficznej, laboratoryjnej inscenizacji opowieści o zjedzeniu owocu z drzewa poznania i jego konsekwencjach patronuje motto odnoszące się do "Flatlandii" Edwina Abbotta, alegorycznej satyry na wiktoriańskie społeczeństwo rozgrywającej się w świecie dwuwymiarowych figur geometrycznych. Tym samym Żebrowska ustawia perspektywę interpretacyjną projektu – opowieść o grzechu pierworodnym kształtuje tu tytułową "rzeczywistość wirtualną", która nie oznacza w tym przypadku tego, co dziś, w dobie technologii VR-owej kojarzymy z tym hasłem, a raczej wyobrażeniową matrycę, która determinuje nasze postrzeganie rzeczywistości.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Alicja Żebrowska, "Kiedy Inny Staje Się Swoim", 1998-2002, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Obrazek

alicja_zebrowska_kiedy_inny_staje_sie_swoim.jpg

Rok później "Grzech pierworodny" powraca na wystawie "Antyciała", przygotowanej przez Roberta Rumasa we współpracy z Ewą Gorządek w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie. Obok prac m.in. Katarzyny Kozyry, Zbigniewa Libery, Grzegorza Klamana i samego Rumasa prezentowany jest jedynie film i zdjęcia, w nieco zaktualizowanej, jak sama stwierdzała "ostrzejszej" wersji. To wykadrowanie obrazu kuratorskim gestem dokonuje się niezależnie od intencji Żebrowskiej. Wyłaniająca się z waginy Barbie, zaprezentowana na jednej z flagowych wystaw łączonych ze zjawiskiem sztuki krytycznej, staje się jednym z symboli pokazu, a poniekąd i całej formacji, choć Żebrowska znajdowała się nieco na jej uboczu, a choć nie sprzeciwiała się interpretacjom w feministycznym ujęciu, po jednoznacznym zaszufladkowaniu zaczęła się jednak od akcentujących wyłącznie tę perspektywę odczytań dystansować.

W 1999 roku sama artystka w feministycznym piśmie "Ośka" mówiła jednak o innej swojej pracy: "Film «Tajemnica patrzy» był świadomie zaplanowanym, feministycznym działaniem. […] To Boskie Oko, obecne w tradycji chrześcijańskiej, patrzy na ludzi i ocenia ich. Piętnuje zwłaszcza seksualność kobiety. Jej ciało ma za miejsce nieczyste, zakazane, grzeszne. Świadomie odwróciłam tę zasadę”. Wspomniany film to obok "Grzechu pierworodnego" jedna z najbardziej znanych realizacji Żebrowskiej. Podobnie jak w scenie "porodu" Barbie, tu także w kadrze widzimy zbliżenie na waginę artystki, tym razem jednak, na pierwszy rzut oka, to na co patrzymy nie jest tak oczywiste. Wetknięte między wargi sromowe sztuczne, szklane oko, ozdobione cieniem do powiek i sztucznymi rzęsami, "mruga" do nas, aż w końcu wypada.

Film zrealizowany w tym samym roku, w którym odbywały się "Antyciała" doczekał się szybko interpretacji w perspektywie feministycznej. Oko z pracy Żebrowskiej widziano przede wszystkim jako odwzajemniające uprzedmiotowiające męskie spojrzenie, jakby rewers słynnego "Początku świata" Courbeta. Ale w tym prostym wizerunku mieszczą się także inne skojarzenia, bardziej mistyczne i ezoteryczne.

W 2024 roku w Gdańskiej Galerii Miejskiej odbyła się wystawa Żebrowskiej o tytule zaczerpniętym właśnie z tej pracy. "Tajemnica patrzy. Prace z czasu transformacji", kuratorowana przez Jakuba Banasiaka, to w pewnym stopniu pokłosie wcześniejszej monumentalnej ekspozycji "Ruchy tektoniczne", przygotowanej przez Banasiaka w Muzeum Sztuki w Łodzi i komplikującej pokutujący długo w rodzimej historii sztuki najnowszej uproszczony obraz sztuki czasów transformacji. Żebrowska także okazuje się twórczynią o wiele mniej jednoznaczną niż początkowo opisywano. Z jednej strony emancypacyjną, z drugiej strony sugerującą prawicowe polityczne sympatie, posługującą się naturalistycznym konkretem, ale i ezoteryczną metaforą, skoncentrowaną na cielesności, ale też gnostyckiej, newage'owej duchowości.

Jak pisała o "Tajemnicy…" Marta Kudelska:

Text

Pojawiające się w pracy oko jest jednym z najstarszych symboli obecnych w kulturze. W starożytnym Egipcie Oko Horusa oznaczało odrodzenie i powrót do zdrowia. W późniejszym okresie oko zostało zamknięte w kształt trójkąta i stało się symbolem chrześcijańskiej Trójcy Świętej. Pojawia się również w ikonografii wolnomularskiej, gdzie znane jest jako Delta Świetlista i ma reprezentować wszystkowidzącego Boga, przypominając, że działania masonerii są zawsze przez niego obserwowane. Żebrowska […] zinterpretowała ten motyw po swojemu, dokładając do niego figurę pra-matki Gai, która stwarza, a właściwie rodzi, za sprawą spojrzenia, nowy świat, zarazem bacznie mu się przyglądając.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Rebis Versum I/Dziwne Stany Istnienia" z cyklu "Onone - Świat Po Świecie", 1998, fotografia barwna, fot. dzięki uprzejmości artystki

Obrazek

Rebis Versum I/Dziwne Stany Istnienia/ z cyklu Onone - Świat Po Świecie. 1998. fotografia barwna, fot. dzięki uprzejmości artystki

Synkretyczne ezoteryczne fascynacje splatają się u Żebrowskiej z cielesnym konkretem, odzwierciedlając transformacyjne napięcia na kilku poziomach – od rozkwitu alternatywnych form duchowości po formowanie się nowych wzorców płciowych w klinczu pomiędzy dwoma siłami: Kościołem katolickim i przyswajanymi z zachodu dyskursami emancypacyjnymi. Żebrowska, zainteresowana rozkładaniem na części pierwsze "rzeczywistości wirtualnych" próbuje się w tym nowym polu społecznym odnaleźć nie tyle zapisując się do określonego ideowego obozu, co koncentrując wzrok na tym, co z pola widzenia usuwane. Jak pisała w "Didaskaliach" Dorota Sosnowska: "Wydaje się […], że obsceniczność jest w jej sztuce narzędziem kontestacji znaczeń, a nie ich produkcji, odrzucenia reprezentacji, a nie jej konstruowania".

W realiach, w których prawo aborcyjne zostaje radykalnie ograniczone ustawą z 1993 roku, a krzyczące z gazet, bilboardów i ekranów telewizyjnych kolorowe reklamy promują konkretne wzorce płciowe równie subtelnie, jak propaganda ery Bieruta krzewiła zmaskulinizowany ideał pozornie wyemancypowanych robotnic, sztuka podejmuje próbę ich dekonstrukcji. Zbigniew Libera projektuje zestaw do kulturystycznych ćwiczeń dla bobasów i uwiecznia na wideo "tresowanie" kilkuletniej dziewczynki do performowania roli kobiety makijażem, strojem i gestami. Katarzyna Kozyra zagląda z ukrycia za drzwi męskiej i żeńskiej łaźni. Obok wyjaskrawienia i chłodnej obserwacji, artystki i artyści oddają się również fantazjom o przekroczeniu ograniczeń binarnego modelu płciowości.

Libera jeszcze w 1986 roku kręci film "Hermafrodyta", ukazujący taniec małego chłopca, nagiego, ale z genitaliami zasłoniętymi w taki sposób, że przypomina dziewczynkę. Ze zniszczonego jeszcze w latach 80. przez autora w obawie przez wykorzystaniem jako kompromat wideo zachowało się tylko kilka kadrów. W pracy "Ktoś inny" Libera sam performuje cross-dressingową przemianę. Żebrowska idzie o krok dalej – zamiast wykonywać dokamerowy performans, w pracy "Kiedy inny staje się swoim" kieruje obiektyw na Sarę, przechodzącą procedurę uzgodnienia płci i odnajdywania na nowo swojego ciała.

Pośród rozmaitych prób przekroczenia heteronormy, w swoim zainteresowaniu realnym doświadczeniem osoby transpłciowej Żebrowska pozostaje w transformacyjnym polu sztuki wyjątkowa. Nie mniej unikatowe jest jej podejście do całkiem popularnej w sztuce lat 90. figury androgyne. Obraz człowieka przekraczającego binarny podział pojawia się w tym czasie m.in. w pracy "Androgyne Gyneandros" Moniki Mamzety. Wykorzystując lustrzane odbicia, artystka nakłada na siebie wizerunki nagiej kobiety i mężczyzny. Pionowa linia dzieląca ciała na dwie połówki w mocno dosłowny, ilustracyjny sposób ukazuje połączenie rozdzielonych połówek, jednocześnie kierując uwagę raczej na owo pęknięcie niż ukazując dwupłciową pełnię. Barbara Konopka w "Iluminacjach" ogrywa temat inaczej – zaciera płciowe atrybuty, przemieniony w nową androgyniczną istotę człowiek zostaje po prostu pozbawiony cech wpisujących go w dualistyczny porządek. Żebrowska w jednym ze swoich bardziej złożonych i ambitnych projektów "Onone – świat po świecie" (1995–1999) wybiera drogę dokładnie przeciwną.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Instalacja Alicji Żebrowskiej , "Lola - otwór wzrokowo-słuchowo-zapachowy", 2007, Muzeum Sztuki w Łodzi, fot. Michał Tuliński/Forum

Obrazek

zebrowska_alicja_tumi_160107_15.jpg

Wideoinstalacja oraz towarzysząca jej seria fotografii zrealizowane zostały w konwencji gdzieś na pograniczu baśni i sci-fi, a punktem wyjścia do nich stał się sen artystki sprzed lat:

Text

Jechałam w nim dziwnym, kosmiczno-starodawnym pojazdem, poruszałam się kolorową drogą pod górę. Poczułam integrację z przyrodą, jakbym sama była rośliną. Widziałam też infrastrukturę, techniczne urządzenia, które umożliwiały rozwój tej przyrody i pozostawały z nią w symbiozie. Nie było napięcia między techniką a naturą. Ten sen był dla mnie bardzo intensywnym doświadczeniem i długo stanowił punkt odniesienia…

relacjonowała artystka w rozmowie z Łukaszem Białkowskim, dodając: "W tym śnie byłam hermafrodytą, podobnie jak postać pojawiająca się w «Onone», który opowiada o 10 fazach przemiany alchemicznej".

W wersji Żebrowskiej androgyne to bynajmniej nie postać pozbawiona cech płciowych, przeciwnie – są one podwójne i wyolbrzymione. Nagie, niekiedy przyodziane tylko w futurystyczne, całkowicie przezroczyste kostiumy istoty posiadają między innymi piersi z długimi wypustkami oraz długie, wężowate penisy, którymi same są w stanie się zaspokoić. W pełni samowystarczalne Onone w wizji artystki nie muszą się już nawet komunikować, pozostają idealnymi narcystycznymi monadami. Egzystując w quasi-arkadyjskiej scenerii nawet nie umierają, a wyruszają w kosmiczną podróż, po której powracają w nowej postaci. Projekt powstający przez kilka lat nie został nigdy całkowicie ukończony, w swoim narracyjnym niedomknięciu jedynie podkreślając pozaczasową, oniryczną naturę opowieści.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Alicja Żebrowska, "Światowid", 1988-1992, żywica epoksydowa, piaskowiec, lustro. Post-dyplom Wiedeń 1992, fot. dzięki uprzejmości artystki

Obrazek

Alicja Żebrowska, "Światowid", 1988-1992, żywica epoksydowa, piaskowiec, lustro. Post-dyplom Wiedeń 1992, fot. dzięki uprzejmości artystki

Karol Sienkiewicz, recenzując w "Dwutygodniku" gdańską wystawę Żebrowskiej, stwierdzał: "Ta praca Żebrowskiej nie zestarzała się dobrze, pod przykrywką futurystycznej fantazji sprowadza bowiem problem niebinarności i transpłciowości do kwestii anatomicznych". Jednak anatomia to tylko jeden element złożonej układanki, raczej narzędzie niż cel. Żebrowska nie tylko łączy pierwiastki żeński i męski, ale i w nieoczekiwany sposób przekracza inne podziały: na to, co naturalne i sztuczne, ludzkie, biologiczne i technologiczne. Jak pisała Marta Maksymowicz:

Text

W "Onone – Świat po świecie" tym, co łączy świat natury i kultury jest seksualność. Artystka scalając naukę i naturę, jednoczy tym samym ciało i Logos, znosząc być może równocześnie pozostałe dualizmy, takie jak: żeńskie-męskie, przeszłość-teraźniejszość czy życie-śmierć.

Onone doświadczają fizycznej rozkoszy nie tylko zaspokajając same siebie, ale też przez wymyślną technologię łącząc się z wybujałą przyrodą. Tego rodzaju zespolenie to przy tym rozwinięcie motywów, które Żebrowska podejmowała jeszcze w pracach z przełomu lat 80. i 90., jak wykonane z żywicy rzeźby "Rekonstrukcja popędu", "Portyk" i "Światowid", dziś prezentowane na wystawie kolekcji Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Jak opisywał je Jakub Banasiak: "W poszczególnych figurach przenikają się pierwiastki męski i żeński, tworząc nierozerwalną całość: hybrydę rozumu i popędu, ciała i ducha. Ramą jest architektura: dowód na doskonałość stworzenia".

Jeszcze w 1997 roku, przy okazji prezentacji projektu "Onone" w CSW Zamek Ujazdowski, Paweł Leszkowicz pisał, że Żebrowskiej "bliższa jest antyczna mitologia i fantazje science-fiction niż realność polityki tożsamości". Dziś sformułowanie "polityka tożsamości" w publicznym dyskursie powraca o wiele częściej, nadając pracy sprzed trzech dekad zaskakującej aktualności. Jak podkreślał Leszkowicz, w wizji Żebrowskiej, jednocześnie podkreślony jest biologizm – połączenie z naturą i wyolbrzymione genitalia – jak i konstruowana natura płciowości: gesty, kostiumy, rekwizyty. Płeć biologiczna i kulturowa zostają zdekonstruowane i scalone jednocześnie.

Wyolbrzymienie elementów anatomicznych, tak charakterystyczne dla Żebrowskiej w pracach wideo jak "Tajemnica patrzy", w tym przypadku traci jednak prowokacyjny charakter przez swoją fantastyczno-mitologiczną otoczkę. Dziś, niemal trzy dekady po swoim powstaniu, "Onone" nie tylko zdają się w pewien sposób antycypować cały szereg wyobrażeń queerowych utopii takich jak "All the stories I have ever told you were fiction" Kuby Stępnia, ale i pokazywać możliwość otwartego mówienia o wykraczającej poza sztywną heteronormę seksualności tak, by nie dać się wciągnąć w wojny kulturowe.

Język Polish