Woda to medium troski. Hydrofeminizm i zlewisko sztuk

fot_Kolektyw Hydroza.jpg, default, Akcja "Przytul wodę" w czasie 15. edycji festiwalu Narracje, fot. Jadwiga Janowska / Kolektyw Hydroza

#sztuki wizualne

#teatr

#taniec

#muzyka

Pojęcie hydrofeminizmu, choć może brzmieć ekskluzywnie, odnosi się w zasadzie do absolutnie podstawowej jakości naszego bycia w świecie. Wszyscy składamy się w przeważającej mierze z wody. Rozwijaliśmy się w wodach płodowych, a rodząc się, dołączyliśmy do rzeczywistości wyłonionej z hipermorza – przepastnego środowiska wodnego, dzięki któremu wyewoluować mogło życie na lądzie.

Współmyśląc z wodą

Rozlewisko Narwi, fot. Mariusz Cieszewski / Agencja Wyborcza

Podejście łączące etykę feministyczną z koncentracją na wodnym aspekcie istnienia zaproponowała Astrida Neimanis, badaczka kultury zainteresowana przede wszystkim relacją feminizmu i humanistyki środowiskowej. W lecie 2024 roku nakładem wydawnictwa Pamoja Press ukazało się tłumaczenie jej książki "Ciała wodne. Posthumanistyczna fenomenologia feministyczna" (opublikowanej pierwotnie w 2017 roku). Wcześniej Neimanis współredagowała także, między innymi, tom "Thinking with Water" ("Współmyśląc z wodą"). To właśnie jej rozważania przełożone na język polski przez Sławomira Królaka zwiększyły zainteresowanie perspektywą hydrofeministyczną w polu rodzimych sztuk wizualnych i performatywnych, choć – oczywiście – działania dające się osadzić w tym nurcie można było zaobserwować już wcześniej. Gdyby spróbować okiełznać słownie żywioł hydrofeminizmu w zwięzłej formie, można by zwrócić się ku kilku słowom-kluczom, na przykład: wspólnota, przepływy, relacje, płynność, przeobrażenie, ciało. Ponieważ, jak pisze Neimanis "wszyscy jesteśmy ciałami z wody" – to, co lokalne i nam bliskie ma jednocześnie skalę globalną. Dlatego też nie jesteśmy odłączone/odłączeni od środowiska, na które składają się byty ożywione i nieożywione, w tym technologie, antybiotyki, czy koncepcje ekonomiczne. Wszystkie i wszyscy tworzymy splątany ekosystem. Feministyczny wymiar tego podejścia ujawnia się natomiast, kiedy uświadomimy sobie, że postrzeganie istnienia jako stałego, indywidualnego, mocno osadzonego w rzeczywistości jest elementem myślenia patriarchalnego. Dlatego właśnie skłonienie się ku płynności istnienia – w tym metaforycznym, ale i całkiem dosłownym sensie – ożywia potencjały estetyczne, etyczne i polityczne hydrofeminizmu.

Rezydencja na statku

Premiera przełożonej na polski książki Neimanis odbyła się w ramach inauguracji projektu Pawilon Płynnych Przejawień (Liquid Becomings) organizowanego przy wsparciu European Cultural Foundation. To wędrowny pawilon artystyczny zaaranżowany na łodziach płynących po Wiśle, Renie, Dunaju i Tagu. Wiślana edycja na pokładzie galaru (statku rzecznego o płaskim dnie bez kabiny) kuratorowana była przez Agnieszkę Brzeżańską, Ewę Ciepielewską i Marię Magdalenę Kozłowską. Dwie pierwsze twórczynie od 2015 roku prowadzą eksperymentalną inicjatywę Flow/Przepływ, cykl działań usytuowanych w bliskości rzek określony jako "ćwiczenie z innej ekonomii, z dzielenia się i wytwarzania niebędącego trybikiem obiegu finansowego ani struktur instytucjonalnych". W Pawilonie Płynnych Przejawień rzeka stała się nie tylko przedmiotem refleksji, ale przede wszystkim partnerką w procesie twórczym, gospodynią tego procesu i jego życzliwym środowiskiem, umożliwiającym ruch. Płynność to jednak nie tylko ekscytujące, lecz także nieoczekiwane i mniej pożądane przemiany, czego uczestniczki i uczestnicy Pawilonu Płynnych Przejawień doświadczyli na własnej skórze.

W trakcie podróży Pawilonem Płynnych Przejawień doświadczyłyśmy wezbrania na Wiśle w związku ze spiętrzeniem się wody w innej rzece. Musieliśmy zatem zostać dłużej w jednym miejscu, mierzyć się z silniejszymi prądami i rumoszem drzewnym (ang. debris) pojawiającymi się razem z wezbraniem. Co ciekawe, najtrudniejsze było nie spiętrzenie wody, ale jej opadanie. Prawie utknęłyśmy i potrzebowałyśmy ekipy ratunkowej, żeby wrócić na rzekę. Poczucie bycia razem było naprawdę wspaniałe: znaleźliśmy się w sytuacji awaryjnej i musieliśmy działać szybko i zespołowo.

– opowiadały kuratorki w ramach rozmów-refleksji wokół poszczególnych edycji Liquid Becomings¹.

Kostiumy z upcyklingu

Jagoda Witkowska, Mo Tomaszewska, Lukas Wójcicki, „Jestem rzeką”, performans, fot. Tomasz Koszewnik/Pawilon Poznań

Fragmenty tekstu Neimanis zatytułowanego "Hydrofeminizm, czyli stawanie się ciałem wodnym" poddane zostały adaptacji w ramach pracy "Jestem rzeką" z 2024 roku, stanowiącej mariaż performansu i instalacji audiowizualnej. Dzieło według koncepcji kuratorki Jagody Witkowskiej, artystki wizualnej, performerki i hydrofeministki Mo Tomaszewskiej oraz performera, tancerza i artywisty Lukasa Wójcickiego, określone zostało przez twórczynie jako działanie performatywno-aktywistyczne – wykorzystujące środki artystyczne do zaadresowania problemu zaniedbania środowisk rzecznych. W "Jestem rzeką" ujawnia się właśnie podkreślana przez hydrofeminizm nierozłączność skali lokalnej i globalnej – w pracy zrealizowanej we współpracy z poznańskim Pawilonem Otwartym wykorzystano nagrania terenowe znad rzeki Cybiny, jednego z dopływów Warty, ale tematem stał się tu także szeroko rozumiany katastrofalny wymiar antropocenu. Troska o środowisko, podobnie jak w przypadku Pawilonu Płynnych Przejawień, nie jest jedynie teoretyzowana, ale zostaje zmaterializowana w upcyklingowych kostiumach i scenografii stworzonych z plastiku.

Przepływ i helikoptery

Agata Polak, "Ślepiotka 2022, fot. dzięki uprzejmości artystki

Podobną strategię – obdarzenie uwagą lokalnej rzeki poprzez (prze)tworzenie nagrań terenowych – zastosowała w projekcie "Wzmocnienie głosu rzeki miejskiej: Ślepiotka 2022" Agata PLK Polak, artystka interdyscyplinarna i kompozytorka eksperymentująca z dźwiękiem w ramach, jak sama określa, badania "platformy hydrofeminizmu, ekologii akustycznej i mappingu anomalii dźwiękowych w środowisku przyrodniczym". Ślepiotka jest ośmiokilometrowym potokiem, dopływem Kłodnicy przepływającym przez Katowice (między innymi przez rezerwat przyrody "Ochojec"), którego naturalny bieg został w drugiej połowie XX wieku zdewastowany przez ludzką ingerencję – wyłożenie koryta rzeki betonowymi płytami. Zaangażowanie Ślepiotki do pracy artystycznej to istotny etycznie gest zwrócenia się ku temu, co marginalne, choć obecne w splocie ludzkich i nie-ludzkich relacji. O tym zresztą jasno mówi tytuł pracy mający – niczym sam hydrofeminizm – zarówno przenośny, jak i dosłowny wymiar. "Wzmocnienie głosu rzeki miejskiej: Ślepiotka 2022" wydane zostało jako album zawierający utwory "Źródło", "Środek" i "Ujście", całość była także prezentowana w ramach performansu podczas konferencji "Deep Sea Babies: Navigating Between Dystopias and Utopias For The Blue Planet". Określenie "blue planet" (niebieska planeta) odsyła nas także do pojęcia błękitnej humanistyki – nurtu, który życie postrzega jako przede wszystkim wodne, podkreślając, że niemal trzy czwarte Ziemi to w rzeczywistości Ocean. W utworach Agaty PLK Polak współbrzmią dźwięki wody, owadów, ludzkich głosów, syren pogotowia czy śmigieł helikopterów lądujących przy pobliskim oddziale ratunkowym. Słychać także kroki samej artystki przedzierającej się przez gęsto porośnięty brzeg potoku. W domykającym płytę utworze "Ujście" odgłosy potoku ustępują stopniowo szumowi ulicy i silników przejeżdżających obok aut. Przyroda spotyka się tutaj z technologią, ludzką codziennością i prędkością maszyn, tworząc hybrydyczny krajobraz dźwiękowy współczesnej rzeczywistości naturokulturowej.

Warkocze rzeki

Marsz żałobny w Warszawie w sprawie skażonej Odry, 2022, fot. Sławomir Kamiński / Agencja Wyborcza

Happeningi i performanse z myślą o rzekach i w ich obronie tworzy od 2018 roku założony przez Cecylię Malik kolektyw Siostry Rzeki. Nazwa grupy sugeruje osadzenie troski wobec środowiska w kontekście feministycznych genealogii – to kobiece relacje i ich macierzysty (to odniesienie do macierzy, nie macierzyństwa) potencjał mogą uratować to, co porządek patriarchalnego kapitalizmu pragnie podbić i zdewastować. Artystki zrealizowały między innymi akcję artystyczną "Moda na rzeki" – spływ galarem z Krakowa do Gdańska połączony z pokazem strojów kąpielowych z drugiej ręki, na których wyhaftowano cekinowe, błyszczące hasła w obronie rzek, takie jak: "Wisła moja miłość", "Let it flow" czy "STOP SIARZEWO" (w ramach protestu wobec planów budowy zapory wodnej w Siarzewie, na 708. kilometrze Wisły).

Chrzest Sióstr Rzek w Warszawie, 2023, fot. Jacek Marczewski / Agencja Wyborcza

Siostry Rzeki organizowały liczne happeningi, w trakcie których ubrane na niebiesko kobiety z naniesionymi na tablice nazwami ulubionych rzek wykonywały pieśń stworzoną przez Agatę Bargiel, holistyczną terapeutkę głosu i członkinię kolektywu. Happeningi te połączone były z wystąpieniami eksperckimi Koalicji Ratujmy Rzeki. Malik już we wcześniejszych latach wielokrotnie angażowała się w wodne projekty artywistyczne. W 2013 roku zainicjowała akcję "Warkocze Białki" w obronie tytułowej rzeki – dopływu Dunajca – przed jej regulacją i tym samym zniszczeniem naturalnego warkoczowego układu koryt. Malik zainicjowała wspólne plecenie warkoczy w krakowskim Bunkrze Sztuki, a następnie rozplecenie ich nad Białką. Pod wodzą artystki przez miesiąc stworzono aż 5.5 kilometra warkoczy. Performansowi nad rzeką towarzyszył piknik z grillem, nadając całości (hydro)wspólnotowego charakteru.

Maskotka z kurortu

Wspominany już esej "Hydrofeminizm, czyli stawanie się ciałem wodnym" posłużył także jako tekst założycielski Kolektywu Hydroza, tworzonego od 2022 roku przez grupę artystek wizualnych i fotografek: Jadwigę Janowską, Jagodę Malanin, Igę Mroziak, Kasię Rysiak, Milenę Soporowską i Kasię Ślesińską. Inspirując się dorobkiem współczesnych teoretyczek feministycznych, artystki eksplorują rozmaite potencjały, jakie niesie ze sobą koncepcja ciała wodnego. Ich pierwszym projektem była wystawa zatytułowana "Kto będzie płakał ostatni?" twórczo opracowująca zarówno życiodajną, jak i melancholijną naturę wody. W trakcie tegorocznej edycji gdańskiego festiwalu Narracje kolektyw zaprezentował performans "Przytul wodę", w ramach którego członkinie przebrane za maskotkę – smutną Kroplę Wody (inspirowaną postaciami obecnymi na promenadach wielu kurortów) – wchodziły w interakcje z uczestniczkami i uczestnikami festiwalu. Smutna buzia domyślnie wesołej maskotki to rodzaj symbolicznej rany nawiązującej do antropogenicznego niszczenia środowiska wodnego. Kostium Kropelki – jej główna część, lecz także fantazyjne, błyszczące buciki, rękawiczki i spodnie na szelkach – uszyty został z materiałów z drugiej ręki, stając się jednocześnie plastycznym wyrazem troski o planetę i jej zasoby. Krytyczny stosunek do działalności człowieka został tutaj – nomen omen – ubrany w środki przywodzące na myśl ciepło, miękkość, a także dowcip, dowodząc, że sztuka angażująca się w ważkie społecznie sprawy może wpływać na świadomość również poprzez czułość i atmosferę komfortu. W kolejnej pracy artystki Hydrozy zamierzają odnieść się do książki "Re-enchanting the World: Feminism and the Politics of the Common" ("Ponowne zaczarowanie świata. Feminizm i polityki tego, co wspólne") autorstwa Silvii Federici, czołowej współczesnej badaczki i aktywistki feministycznej.

Czy sztuka uratuje rzeki? Trudno powiedzieć, bo dyskusja o tym, czy działania artystyczne mogą realnie wpłynąć na rzeczywistość polityczno-społeczną jest kwestią wiecznie otwartą. Niewątpliwie jednak sojusz feminizmu i troski wobec środowiska wodnego w kontekście sztuki owocuje realnym zaangażowaniem "płynnych ciał" we wspólną sprawę, jaką jest przyszłość świata zorganizowanego – jak pisze Neimanis – według zasad hydro-logiki.

1. Oryginalna wypowiedź w języku angielskim dostępna jest na stronie https://liquidbecomings.eu/rewilding-to-become-anew/. Przekład cytowanego fragmentu na polski: Marcelina Obarska.

Język Polish

feministyczne archiwum

sztuka hydrofeministyczna