Jak rabowano i ratowano arrasy wawelskie

wawel-pap_19610116_00B.jpg, default, Wyładunek skrzyń zawierających część tzw. Skarbu Narodowego. Do gdyńskiego portu zawinął statek MS Krynica przewożący z Kanady eksponaty pochodzące z

#dziedzictwo

#sztuki wizualne

Przez cztery stulecia arrasy nie tylko zdobiły zamkowe wnętrza, ale też były przewożone pod pokładem statków – albo chłopskimi furmankami. Padały łupem silniejszych, były prute i cięte, mokły i pleśniały. To, że od ponad pół wieku znowu sobie spokojnie wiszą na Wawelu, można śmiało postrzegać w kategoriach muzealnego cudu.

1571–1795. Prolog

Gdy na rok przed śmiercią Zygmunt August spisuje testament, w którym ufundowany przez siebie zbiór arrasów przekazuje w dożywotnie użytkowanie swoim trzem siostrom, a po ich śmierci na własność Rzeczpospolitej, unikatowa kolekcja wydaje się zabezpieczona. Nie trzeba jednak długo czekać na pierwsze próby jej zawłaszczenia, przehandlowania i zrabowania.

W czasach Wazów wola ostatniego Jagiellona jest kwestionowana, kolejni władcy zapisują tapiserie następcom jako prywatny majątek. W roku 1669, wraz z abdykacją Jana Kazimierza, zbiór zostaje zastawiony u Franciszka Gratty – poczmistrza gdańskiego i bankiera. Wykupiony zostanie przez skarb państwa dopiero ponad pół wieku później.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Arrasy na otwarciu wystawy „Wszystkie arrasy króla. Powroty 2021-1961-1921” na Zamku Królewskim na Wawelu w Krakowie, Kraków, 2021, fot. Łukasz Gągulski /PAP

Obrazek

wawel-pap_20210316_0JQ.jpg

Przewiezione w roku 1764 do Warszawy arrasy ozdobią wnętrza Zamku Królewskiego z okazji koronacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pozostaną w warszawskim zamku przez cztery lata. W tym czasie część ulegnie uszkodzeniom, fragmenty tapiserii zostaną wycięte. O stanie chylącej się ku upadkowi Rzeczpospolitej wymownie świadczy proceder wypruwania z arrasów złotych nici, topionych dla pozyskania kruszcu. Ze skutkiem mizernym nie tylko dla dzieł – złote nici są z reguły tylko złoconym srebrem. Choć gwoli sprawiedliwości trzeba przyznać, że takie prucie nie było specjalnością wyłącznie polską – w ten sposób niemal masowo niszczone są po rewolucji tapiserie z królewskich zbiorów we Francji.

Z zamku arrasy w lepszym lub gorszym stanie trafiają do Pałacu Rzeczypospolitej (dzisiejszy Pałac Krasińskich w Warszawie), gdzie mieszczą się wówczas państwowe archiwa. O włos unikają zniszczenia – w 1782 roku pałac płonie, na szczęście niedługo wcześniej tkaniny zostają zabrane do klasztoru karmelickiego na Krakowskim Przedmieściu. Do odbudowanego pałacu arrasy wracają w roku 1785. Pozostaną tam jednak tylko dekadę, nawet nierozpakowane. Po ostatnim traktacie rozbiorowym oddziały rosyjskie skrzętnie realizują wytyczne osobiście sporządzone przez carycę, dokładnie instruującą, co należy zagrabić.

1795–1876. Bóg wie, gdzie się podziały

Tapiserie gromadzone przez Zygmunta Augusta zostają zagrabione nie tylko fizycznie, ale i symbolicznie – zaborca skrzętnie ukrywa ich proweniencję, pamięć o nich praktycznie ginie. Wskrzesza ją Julian Ursyn Niemcewicz w wydanym w roku 1822 Zbiorze pamiętników historycznych o dawnej Polszcze. Przytacza w nim opis arrasów z panegiryku Stanisława Orzechowskiego powstałego z okazji ślubu Zygmunta Augusta z Katarzyną Habsburżanką. Jak pisze Niemcewicz, arrasy i inne królewskie skarby „Bóg wie gdzie się podziały. Ostatnie szpalery, którem ja jeszcze za Stanisława Augusta widział […] w r. 1764 zabrane i wywiezione z kraju”.

Informacje Niemcewicza są mocno nieprecyzyjne, podobnie jak Sebastiano Campiego, filologa klasycznego z uniwersytetu w Pizie, który po dwóch pobytach w Polsce publikuje w 1831 roku tekst również wzmiankujący sprawę arrasów. Wówczas stawką jest w ogóle udowodnienie, że polski władca rzeczywiście posiadał taką bogatą kolekcję. Stan wiedzy na ich temat jest tak znikomy, że Campi w swoich tezach znacznie przestrzeliwuje – uznaje, że arrasy były wykonane na podstawie projektów Rafaela i utożsamia je z tapiseriami znajdującymi się w Dreźnie, uznając, że trafiły tam z Krakowa za czasów saskich.

Poszukiwania archiwalne kontynuuje Ambroży Grabowski, kolekcjoner polskich starożytności. W 1845 roku pisze: „Gdzie by się te obicia teraz znajdowały, nie jest wiadomo: znalazłem ja w pismach niejakie ich ślady, alem niepewny, czy to są te same, a może później kto wyjaśni, co się z nimi stało lub gdzie takowe są”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kufry z arrasami i innymi skarbami narodowymi złożone tymczasowo w Muzeum Narodowym w Warszawie, 17 stycznia 1961 roku, fot. Janusz Uklejewski /PAP

Obrazek

wawel-pap_19610117_001.jpg

Powoli jednak udaje się natrafić na pierwsze tropy. W roku 1853 Edward Rastawiecki odnajduje inwentarz arrasów z 1764 roku, sporządzony przy okazji koronacji Stanisława Augusta. Przełom przychodzi ponad 20 lat później, w roku 1876, za sprawą Lucjana Siemieńskiego, który pisze o 14 arrasach przechowywanych w carskim pałacu w Gatczynie nieopodal Petersburga.

W roku 1890 Alfred Römer prezentuje krakowskiej Akademii Umiejętności wykonaną w Gatczynie fotografię jednego z nich. W kolejnych latach do pałacu w Gatczynie pielgrzymują Marian Sokołowski i Adolf Szyszko-Bohusz, wraz z członkami założonego w 1906 roku Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Szykowany jest w ten sposób grunt pod rewindykację arrasów po odzyskaniu niepodległości. Szczególnie istotną pracę wykonuje historyk Aleksander Czołowski, inicjator Muzeum Historycznego Miasta Lwowa, który przez kilka miesięcy od obalenia caratu do rewolucji październikowej współpracuje z komisją zajmującą się przygotowaniem do rewindykacji i inwentaryzujący arrasy.

1921–1928. Ukryte na widoku

Po podpisaniu traktatu ryskiego rusza proces odzyskiwania nie tylko pamięci, ale i samych dzieł. Ale traktaty traktatami, a Rosja Rosją. Polscy delegaci do komisji zajmującej się rewindykacją po przyjeździe do Moskwy początkowo śpią w wagonach na dworcu towarowym. Rozmowy toczą się powoli i w konfliktowej atmosferze. W pierwszych miesiącach udaje się co prawda odzyskać 19 arrasów, później jednak sprawa utyka w martwym punkcie. Strona radziecka deklaruje, że wszystkie pozostałe… zaginęły podczas ewakuacji z Petersburga przed wojskami pruskimi, a ich poszukiwania mogą potrwać lata. Parafrazując klasyka – nie mamy pańskich tapiserii i co pan nam zrobi?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Arrasy zagrabione po trzecim rozbiorze przez Rosję powróciły z ZSRR na Wawel, Kraków, w latach 20. XX wieku, fot. CAF/PAP

Obrazek

wawel-pap_20041203_068.jpg

Po interwencji dyplomatycznej zguba się jednak odnajduje – w magazynach petersburskiego Ermitażu, gdzie arrasy zdołały nie tylko po ewakuacji wrócić, ale nawet zostać obfotografowane. Widać, najciemniej pod latarnią. Polacy zabiegają o kolejne mniejsze i większe grupy tkanin z rozproszonej kolekcji, do jesieni 1922 roku udaje się pozyskać 91 ze 157 (być może za czasów Zygmunta Augusta było ich jeszcze więcej). W kolejnym roku przybywa – zaledwie jedna, za to szczególnie cenna – tapiseria Budowa wieży Babel z cyklu biblijnego, należąca do największych arrasów w całym zbiorze. Taszczy ją w pojedynkę jeden z polskich delegatów, przewożąc pakunek z Moskwy do Warszawy pociągiem w wagonie sypialnym. W kolejnych latach mozolnie wydobywane są z ZSRR kolejne, niewielkie partie. Wreszcie ostatnia z nich dociera z transportem wiosną roku 1928. Łącznie arrasów udaje się odzyskać 136.

Samo odzyskiwanie to dopiero połowa zmartwienia. Została jeszcze kwestia konserwacji. A biorąc pod uwagę skalę zniszczeń, do których doszło w XIX wieku w Rosji, wcześniejsze wypruwanie złotych nici wydaje się niewinną dworską igraszką. Niektóre z werdiur przechowywanych w Gatczynie zostały pocięte i wykorzystane jako obicia pałacowych mebli. Z innych wycięto… otwory na nawiewy do pieców. Naprawa przypomina układanie puzzli. W samych tkaninach też urządzili się lokatorzy – kierująca konserwacją na Wawelu Bronisława Łukaszewiczowa notuje, że znaleziono w nich około 1100 gąsienic moli.

1938–1939. A więc wojna?

Po triumfalnym powrocie na Wawel część arrasów znów spełnia reprezentacyjne funkcje – dekorują odnawiane komnaty, stanowią oprawę wydarzeń od rautów prezydenta Mościckiego po pogrzeb marszałka Piłsudskiego. Zabezpieczone są tak starannie, jak to możliwe – w salach montowane są hydromierze i termometry, tapiserie wiszą w lekkim dystansie od ścian, zapewniającym cyrkulację powietrza, nocne dyżury przy nich pełni – oprócz stróża – policjant. Wkrótce jednak trzeba zacząć myśleć o innego rodzaju bezpieczeństwie.

Gdy w 1938 roku następuje anschluss Austrii, kiedy napięcie na linii Warszawa–Berlin rośnie, a plany ekspansji Rzeszy stają się coraz bardziej oczywiste, polskie Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zaczyna na poważnie szykować się do zabezpieczenia rodzimych zabytków na wypadek wojny. By przygotować się na ewentualność ataku bronią chemiczną, muzea mają przejść specyficzną modernizację: wydzielić uszczelnione pomieszczenia dla personelu i wyposażyć się w maski oraz środki odkażające. Dla usprawnienia ewentualnej ewakuacji zabytki mają przejść selekcję – w pierwszej kolejności ratowane będą te najcenniejsze.

W dokumencie z zaleceniami jako szczególnie ważne wskazane zostają polonica, ponieważ „strata ich byłaby dla Państwa niewspółmiernie większa niż rzeczy obcych”. Ich ratowanie ma być przez obywateli traktowane jako obowiązek, „choćby z największym poświęceniem i narażeniem się na niebezpieczeństwo”. Określone zostają sposoby pakowania (do drewnianych skrzyń możliwie niewielkich rozmiarów, dla ułatwienia transportu, wypełnionych wewnątrz makulaturą, nie słomą) oraz opisania ewakuowanych muzealiów (w co najmniej trzech egzemplarzach: dla instytucji, z której pochodzą, dla ministerstwa oraz do zapakowania z obiektami).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Oficjalna wizyta w Polsce delegacji Republiki Ghany, której przewodniczy prezydent i premier rządu Ghany Kwame Nkrumah. Zwiedzanie Zamku Królewskiego na Wawelu. Na zdjęciu: m.in. Kwame Nkrumah (P) w Sali Poselskiej, Zamek Królewski na Wawelu, 1961, fot. Stanisław Dąbrowiecki/PAP

Obrazek

wawel-pap_19610726_005.jpg

Wiosną 1939 roku ministerstwo żąda już od muzeów pilnego przesłania list najcenniejszych obiektów. W kolejnym dokumencie z wytycznymi zabytki mające podlegać szczególnej ochronie zostają podzielone na dwie kategorie – te wymagające ewakuacji i te, które muszą zostać zabezpieczone na miejscu.

Częściowa ewakuacja zabytków ruchomych zaczyna się w czerwcu 1939 roku. W Krakowie pod koniec sierpnia zdemontowany i ukryty zostaje ołtarz mariacki Wita Stwosza, wywożone są również zbiory Muzeum Czartoryskich. Ale ewakuacja najcenniejszych obiektów z wawelskiego wzgórza, na którym każdy centymetr kwadratowy pamięta kilkunastu królów, to jednak przedsięwzięcie bardziej skomplikowane niż w przypadku większości muzeów – nawet jeśli zbiory Wawelu nie są wówczas ogromne. By właściwie zabezpieczyć kolekcję samych arrasów, potrzeba ponad 20 ocynkowanych skrzyń o wymiarach 110 x 70 x 50 cm, a także blaszanych futerałów o średnicy 35 cm i długości 185 cm. Już jesienią roku 1938 kustosz Stanisław Świerz-Zaleski zwrócił się do ministerstwa o środki na przygotowanie opakowań. Pierwsza dziesiątka była gotowa dopiero w kwietniu 1939.

Wrzesień 1939. Arka

W sobotę 2 września dowodzona przez generała Antoniego Szyllinga Armia „Kraków” rozpoczyna odwrót. Na zamku wawelskim kustosz zbiorów Świerz-Zaleski, dyrektor administracyjny Stanisław Taszkowski oraz Józef Krzywda-Polkowski (pracujący w ekipie Adolfa Szyszko-Bohusza jako jeden z kreślarzy zaangażowanych w odbudowę zamku) podejmują decyzję o ewakuacji. Szyszko-Bohusz, dyrektor zamku, a także jeden z czołowych architektów i konserwatorów międzywojnia z bólem wyraża zgodę.

Zapakowane chwilę wcześniej skrzynie przewożone są traktorem z przyczepą do przystani na Wiśle. Zgodnie z planem miały podróżować pociągiem, jednak ataki na infrastrukturę komunikacyjną szybko wykluczają ten scenariusz. Jak notował Świerz-Zaleski: „Pociągi już nie odchodziły, pozostawała jedynie droga wodna w postaci galarów”.

Skrzynie ze 136 arrasami zostają załadowane do galaru, jakim na co dzień spławiano węgiel, i nakryte dywanami. Tak niepozornym wehikułem mogą być transportowane bezpieczniej niż lądem, choć nadal trudno mówić o swobodnej podróży. Łódź wypływa w niedzielę o godzinie 22:00 i porusza się głównie nocami, chwilami kryjąc się przed oczami pilotów Luftwaffe w szuwarach. Zaczyna się jedna z najbardziej spektakularnych operacji ratowania dóbr kultury w czasie II wojny światowej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wyładunek skrzyń zawierających część tzw. Skarbu Narodowego. Do gdyńskiego portu zawinął statek MS Krynica przewożący z Kanady eksponaty pochodzące z Muzeum Zamku na Wawelu, które po wybuchu II Wojny Światowej ewakuowane zostały do Kanady, Gdynia, 1961, fot. Janusz Uklejewski /PAP

Obrazek

wawel-pap_19610116_00C.jpg

Przy całej grozie sytuacji, jest coś poetyckiego w wizji arrasów – zawierających m.in. przedstawienia biblijnej historii Noego i rojących się od egzotycznych zwierząt – ratowanych od zagłady na pokładzie rzecznego statku. Tylko ludzi jest tu więcej niż w biblijnej opowieści – zamiast rodziny Noego mamy tu wyżej wspomnianą trójkę z Wawelu, a także zamkowych woźnych i kościelnych z katedry wraz z rodzinami – łącznie aż kilkadziesiąt osób.

O świcie galar dociera do Niepołomic. W nocy z poniedziałku na wtorek pokonuje trasę do Nowego Korczyna – stamtąd przez pewien czas ciągnie ją holownik. W międzyczasie załoga próbuje rozeznać się w sytuacji na froncie, choć trudno ocenić wiarygodność zbieranych po drodze strzępków informacji. Jak się okazuje, ratowanie arrasów rozpoczęło się w ostatniej chwili – 6 września wojska niemieckie zajmują Kraków. Płynąc samym środkiem linii frontu, w czwartkowy poranek 7 września galar z arrasami dobija do Sandomierza. Stamtąd zgodnie z planem transport miał się odbywać koleją w kierunku Jarosławia. Załoga zastaje jednak zbombardowane, opustoszałe ruiny.

„Wywóz tych rzeczy był obliczony na krótką podróż, gdzieś na wschód, gdzieby się dało łatwo wszystko w dobrym ukryciu przechować”, wspominał Bohdan Treter. Tymczasem nie pozostaje nic innego, jak ruszyć dalej w dół rzeki, do Kazimierza Dolnego, przez coraz bardziej upiorny krajobraz, mijając kolejne spalone wioski, opustoszałe miasteczka i zburzone mosty. W Kazimierzu nad Wisłą ładunek przeładowywany zostaje na kilkanaście chłopskich furmanek. Tu odłącza się większość pasażerów konwoju. Nad arrasami czuwają organizatorzy ewakuacji z Wawelu, powoli posuwając się chłopskim konwojem, a po drodze jeszcze dwukrotnie przeładowując skrzynie na kolejne wozy.

Wreszcie udaje się pozyskać transport zmotoryzowany – ciężarówkę i trzy miejskie autobusy. Plan dalszej trasy opracowywany jest na bieżąco, wiadomo już jednak, że żadna kryjówka w kraju nie będzie bezpieczna. Kierunek jest więc jasny – za najbliższą bezpieczną granicę, do Rumunii. 17 września, gdy konwój jest już przy przejściu w Kutach, załogę zaczyna niepokoić zmiana zachowania stacjonujących tu oficerów, niezrozumiałe rozkazy wydawane półgłosem. Dociera do nich wieść o ataku ZSRR. Skarby wawelskie przekraczają polsko-rumuńską granicę niemal w tym samym momencie, co ewakuujący się z kraju polski rząd – w nocy z 17 na 18 września.

Wrzesień 1939 – maj 1940. Przykre niespodzianki

Droga do Bukaresztu zajmuje 10 dni, pojazdy co jakiś czas psują się po drodze, trzeba czekać, organizować zastępczy transport. Część skrzyń ukryta zostaje w polskiej ambasadzie, pozostała – w garażu ambasady brytyjskiej. Najtrudniejszy etap ewakuacji już minął, ale Rumunia nie wygląda na bezpieczne schronienie. Wawelski zespół szuka więc kolejnego. Zwraca się do Watykanu – bez skutku. Pius XII, znany później ze swojego milczenia podczas wojny, przedkładający zakulisowe działania nad otwarte zajmowanie stanowiska, umywa ręce: to nie są zbiory kościelne. Tymczasem w Krakowie Hans Frank 29 października przemianowuje Wawel na Krakauer Burg. Na dziedzińcu arkadowym, gdzie podczas państwowych uroczystości rozwieszano wybrane arrasy, zawisną inne tkaniny – proporce ze swastykami.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Poczty sztandarowe NSDAP i żołnierze na dziedzińcu Wawelu, 1942, fot. Tempel Marek/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

Obrazek

NSDAP-wawel-NAC.jpg

Po dwóch miesiącach w Rumunii arrasy wypływają w kolejny rejs – już nie na rzecznym galarze, a na pokładzie statku „Ardeal”, w stronę Francji. Podróż trwa niemal dwa miesiące, wliczając w to dłuższy, przymusowy przystanek na Malcie, dokąd przekierowuje statek brytyjska wojskowa straż morska. 8 stycznia 1940 roku dobija do Marsylii. Do ataku Rzeszy na Francję zostały cztery miesiące.

Odkąd udało się bezpiecznie przekroczyć polską granicę, ewakuacja arrasów odbywa się w sposób znacznie bardziej poukładany niż w pierwszych dniach, gdy decyzje podejmowane są spontanicznie, na podstawie skąpych informacji. We francuskim porcie czeka już przedstawiciel polskiego rządu, który zorganizował kolejną kryjówkę. Bardzo adekwatną – miasteczko Aubusson to od czasów nowożytnych jeden z najważniejszych ośrodków produkcji gobelinów. Akurat tapiserie wawelskie wykonane zostały w warsztatach brukselskich, ale po raz pierwszy w swojej długiej historii trafiają niemal do źródeł.

Wokół nie latają już pociski, ale warunki wciąż bywają ekstremalne. Wyładunek odbywa się w trakcie ulewy, trzydniowa podróż koleją – w siarczystym mrozie. Po dotarciu do Aubusson skrzynie, niektóre mocno uszkodzone, po raz pierwszy zostają rozpakowane. Ze względów konserwatorskich tkaniny nie mogły być na czas dłuższego transportu i magazynowania pakowane w szczelne materiały – sprzyjałoby to rozwojowi grzybów, pleśni i bakterii i rozpadowi nici. Podczas rumuńsko-francuskiego etapu arrasy płynęły więc w rozszczelnionych skrzyniach, tyle że podczas pośpiesznego pakowania na Wawelu – wówczas z myślą tylko o niedługim spławieniu skrzyń rzeką – trudno było trzymać się podręcznikowych rozwiązań. Nie udało się też uniknąć wstrząsów i mechanicznych uszkodzeń, transportowi nie sprzyjała również pora roku – jesień i zima. Po rozpakowaniu niektóre tapiserie okazują się „zaparzone” albo przemoczone i zapleśniałe. Na szczęście większość zachowuje się w dobrym stanie.

W Aubusson ruszają prace konserwatorskie nad uszkodzonymi arrasami. Przerywa je atak Rzeszy na Francję. Karol Estreicher, historyk sztuki i sekretarz premiera Władysława Sikorskiego, który po wojnie odegra ważną rolę przy rewindykacji zagrabionych dzieł, kupuje ciężarówkę, która wywiezie dzieła z Aubusson. Polska ekipa razem z pracownikami francuskiej manufaktury starannie pakuje tkaniny w ponad 70 nowych skrzyń. Arrasy nie wyruszają w dalszą drogę same – z Paryża docierają inne uratowane z Polski artefakty, wśród nich m.in. Szczerbiec i rękopisy Chopina. Rozpoczyna się trzeci, najdalszy rejs.

Maj–lipiec 1940. Ratuj Pan sam

Znowu cel – jak w pierwszych dniach września poprzedniego roku – jest niepewny. Krajobraz nieco inny, ale cała sytuacja wywołuje wrażenie przykrego déjà vu. Polski rząd w pośpiechu ewakuuje się za granicę, a wawelskie skarby wiezione są pierwszym możliwym środkiem transportu, byle do portu. Piecza nad skarbami powierzona zostaje trzydziestoczteroletniemu Estreicherowi, który dostaje od Sikorskiego wolną rękę. We wspomnieniach zapisuje wymianę zdań:

Text

– Panie Generale, ratuj Pan Skarbiec Wawelski.
– Ratuj Pan sam, ja muszę ratować Rząd Rzeczypospolitej.

Estreicherowi towarzyszą Świerz-Zaleski i Krzywda-Polskowski. 18 czerwca w Bordeaux ciężarówka wjeżdża – na rympał, ignorując wszelkie procedury celne – na pokład statku „Chorzów”, który ma płynąć do Anglii. Nie jest to trasa o wiele bezpieczniejsza od spływu galarem przez Wisłę. „Chorzowa” na morzu nie da się ukryć w zaroślach, jedyne pocieszenie, że w razie czego można na ostrzał Luftwaffe odpowiedzieć ogniem z przeciwlotniczych karabinów. Tradycji musi się stać zadość – gdzie zostają złożone skrzynie z arrasami? Jak notuje Estreicher: „w małej luce pod pokładem, gdzie zwykle węgiel składają”. Staje się ona także kajutą dla trójki ratujących dzieła Polaków, którzy pilnują skarbu… śpiąc na skrzyniach. Szczerbiec leży pod ręką, poza skrzyniami – na wypadek, gdyby trzeba było porzucać tonący ładunek i uciekać do szalup.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Przeładunek ze statku "Krynica" arrasów przywiezionych z Kanady, Gdynia, 1961, fot. Janusz Uklejewski /PAP

Obrazek

wawel-pap_19610100_00C.jpg

Z portu w Falmouth ładunek rusza koleją do Londynu. W polskiej ambasadzie wreszcie ma być bezpieczny. Nie minie nawet miesiąc, nim niemieckie bomby zaczną spadać na stolicę Anglii.

Tym razem Polacy jednak są już przygotowani. Tuż po przyjeździe, gdy widmo inwazji na wyspy brytyjskie staje się wyraźne, zapada decyzja o kolejnej – jak się okaże, już ostatniej ewakuacji – za ocean. Kanada zgadza się udzielić schronienia ewakuowanym z Europy zabytkom. Jeszcze większa woda i jeszcze większy statek – tym razem „Batory”. Ale teraz ładunek jest naprawdę solidnie chroniony, bo tak się składa, że nasz rodzimy „Batory” przewozi także złoto brytyjskiej korony. Wawelskie skarby konwojowane są więc przez dwa okręty angielskiej marynarki wojennej.

12 lipca statek przybija do portu w Halifaksie. Arrasy zostają złożone w konsulacie RP w Ottawie. W końcu można je bezpiecznie rozpakować. Pojawia się nawet pomysł wystawy, Estreicher jednak się nie zgadza. Jak pisze: „arrasy trzeba ukryć, a nie robić koło nich reklamę”.

1940–1961. „Nigdy się tak dobrze nie działo arrasom”

Pieczę nad zbiorem, który wreszcie zostaje w odpowiednich warunkach umieszczony w magazynie Archiwum Narodowego w Ottawie, wciąż trzymają Świerz-Zaleski i Krzywda-Polkowski. Organizują też kilkadziesiąt nowych, bardzo solidnych skrzyń. Na wszelki wypadek. Gdy po dwóch latach do Ottawy zawita Estreicher, z zadowoleniem stwierdzi, że „nigdy się tak dobrze nie działo arrasom”.

Gdy wojna światowa wreszcie się kończy, zaczyna się wojna polsko-polska o legitymizację władzy. Pojałtański porządek powoduje nowy dylemat – czy arrasy wrócić mają do Polski, jeśli jest to Polska Ludowa? Rząd na uchodźctwie ma na ten temat jasne zdanie – w końcu to jego ludzie przez ostatnie lata się nimi opiekowali. Dodatkowo Londyn boi się powtórki z rozrywki, tym razem według scenariusza z XIX wieku – czyli tego, że Stalin okaże się zaskakująco podobny do carycy Katarzyny i rozkradnie skarb, wymazując jeden ze składników polskiej tożsamości. Kanadyjski epizod i próby przejęcia arrasów przypomina zimnowojenny thriller szpiegowski.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Otwarcie wystawy czasowej „Skarby Narodowe” w Muzeum Narodowym. 16 stycznia 1961 roku, fot. Stanisław Czarnogórski/PAP

Obrazek

wawel-pap_19610101_0EA.jpg

Czas zatem na kolejną „ewakuację” – potajemną wywózkę do klasztoru Sainte-Anne-de-Beaupré nieopodal Quebecu, zorganizowaną przez dyplomatę pozostającego na stałe w Kanadzie Wacława Babińskiego. Dla niepoznaki w archiwum ottawskim zostają nieco mniej znaczące artefakty.

Wkrótce do Kanady przybywa wysłannik rządu komunistycznej Polski Alfred Fiderkiewicz, by starać się o zwrot ewakuowanych dzieł. Tymczasem na miejscu dawny wawelski duet wciąż jest co prawda nierozerwalny, ale po 1945 roku już niekoniecznie zgodny. Krzywda-Polkowski – który później we wspomnieniach nie taił niechęci do Świerza-Zaleskiego i oskarżał go o uchylanie się od odpowiedzialności za zbiory na każdym etapie ewakuacji – podejrzewa teraz pryncypała o to, że może przystać do nowych władz. Organizuje więc wraz z Babińskim kolejny transport w tajemnicy przed nim – do szpitala augustianek w Quebecu. Świerz-Zaleski rzeczywiście w 1948 roku wraca do pozostałych w Polsce żony i dzieci – i przywozi ze sobą 20 artefaktów, ale arrasów wśród nich nie ma. Jednocześnie przywozi inwentarze muzealne sporządzone w 1939 roku – co później pomoże w odzyskaniu kolekcji.

W lutym 1948 roku, na polecenie Maurice’a Duplessisa, skrajnie prawicowego premiera kanadyjskiego Quebecu, miejscowa policja wywozi arrasy z klasztoru i zamyka je na lata w schowku w Muzeum Prowincji Quebec. Duplessis wykorzystuje je do prowadzenia prywatnej antykomunistycznej krucjaty – i potwierdzania autonomii prowincji. Mimo że federalny rząd kanadyjski dawno już uznał władze Polski Ludowej, arrasy pozostają za oceanem jeszcze przez lata, starania o ich odzyskanie odbywają się z wieloma przepychankami dyplomatycznymi po drodze, również na forum ONZ i UNESCO. Patową sytuację kończy dopiero śmierć Duplessisa w 1959 roku i przejęcie władzy w Quebecu przez liberałów. 16 stycznia 1961 statek „Krynica” z arrasami na pokładzie wpłynął do portu w Gdyni. 19 stycznia dotarły do Krakowa.

1972. Epilog

Podczas zorganizowanego na Kremlu w 1972 roku pokazu arrasów przypadkiem okazuje się, że nie wszystko, co rosyjski zaborca wywiózł pod koniec XVIII wieku, wróciło do Polski w latach 20. W samym sercu sowieckiego imperium odnajduje się jeszcze arras Upadek moralny ludzkości, niezwrócony wcześniej, bo nieobecny w inwentarzu stanowiącym podstawę roszczeń. Po pięciu latach starań wraca do kraju – jako dar dla odbudowanego Zamku Królewskiego w Warszawie.

Źródła:
M. Hennel-Bernasikowa, Dzieje arrasów króla Zygmunta Augusta, Kraków 2011
Wszystkie arrasy króla. Powroty: 2021-1961-1921, red. J. Ziętkiewicz-Kotz, Kraków 2021
B. Treter, Wspomnienia z podróży z arrasami wawelskimi z Krakowa do Bukaresztu w 1939 r., „Ochrona Zabytków”, t. 14, 1961, nr 1-2, s. 18-32.
A. Fischinger, K. Piskozub, „Problemy konserwatorskie arrasów wawelskich”, „Ochrona Zabytków”, t. 14, 1961, nr 1-2, s. 42-62.
A. Merta-Staszczak, Zasady zabezpieczenia i ochrony zabytków wobec zagrożenia wojną w Polsce w latach 1918-1939, „Ochrona Zabytków”, 2019, nr 2, s. 121–146.
S. E. Nahlik, Tak zwana sprawa arrasów w świetle dokumentów, „Studia do dziejów Wawelu”, 1978, z. 4, s. 361–396.

Język Polish