"Halo, centralo!" Po co czytać stare książki telefoniczne?

centrala_telefoniczna_nac.jpg, default, Centrala telefoniczna. Telefonistka podczas pracy w centrali telefonicznej, fot. NAC

#dziedzictwo

#literatura

Wydawałoby się, że nieaktualne książki telefoniczne i adresowe to najnudniejsza lektura na świecie. Mogą one jednak poruszać wyobraźnię i odkrywać zaginione światy, a także być źródłem przydatnej wiedzy.

Halo, proszę nie rozłączać!
Nie, to nie międzymiastowa,
To międzyludzka!
– śpiewała Kalina Jędrusik w jednej z piosenek Kabaretu Starszych Panów

Stare książki telefoniczne, wraz z takimi dokumentami jak akty urodzenia czy ślubu, są czasem jedynymi dokumentami, dzięki którym trafimy na ślad ludzi, których nie dostrzegła "wielka" historia. Mogą być cennym źródłem wiedzy dla historyków, biografistów czy osób zgłębiających swoje drzewo genealogiczne, a także dla różnego rodzaju naciągaczy i oszustów (nie będziemy tu jednak zdradzać szczegółów).

Poniżej garść ciekawostek wyłowionych ze spisów abonentów sieci telefonicznej m. st. Warszawy z lat 1930, 1939, 1945, 1948 i 1955. Czytelniczki i czytelników z góry przepraszam za tę warszawskocentryczność – przeglądanie książek telefonicznych bywa zajęciem fascynującym, co nie zmienia faktu, że musiałem nieco ograniczyć zakres materiału.

1930

Prezydent Warszawy, Zygmunt Słomiński, napisał we wstępie do tej publikacji: “Wydanie »CAŁEJ WARSZAWY« uważam za rzecz konieczną i dlatego wysiłki Towarzystwa Wydawniczego »POLSKIE INFORMACYJNE KSIĄŻKI ADRESOWE« zasługują ze wszech miar na poparcie i uznanie”.

"Cała Warszawa" ma tytuł adekwatny do zawartości – jej twórcy na ponad 1200 stronach starali się zebrać niemal wszystkie dziedziny stołecznego życia, które tylko dało się ułożyć w alfabetyczny lub numeryczny spis. W piętnastu działach znajdziemy m.in. wykaz "ciekawszych i bardziej artystycznych budowli", boisk i kortów, cukierni i mleczarni, kościołów i aptek. A także alfabetyczne spisy ulic, spisy nieruchomości wraz z podaniem nazwisk właścicieli, spisy zarejestrowanych w Warszawie stowarzyszeń, związków, cechów i giełd. Do tego spis właścicieli samochodów wraz z numerami rejestracyjnymi pojazdów i rozkłady tramwajów, pociągów i samolotów wylatujących ze stolicy. I wreszcie, w ostatnim piętnastym dziale: "alfabetyczny spis właścicieli mieszkań z podaniem zawodu, adresu i nr telefonu".

Spis rozpoczyna Ababczyk Mordka, blacharz z ulicy Waliców 5 (nie posiadający aparatu telefonicznego), a kończy Żywociński Stanisław, urzędnik z Bonifraterskiej 9 (również bez telefonu). Pobieżne przekartkowanie tego spisu uświadomi nam, jak wielokulturowe społeczeństwo tworzyło przedwojenną Warszawę. Pod losowo wybraną literą “C” natrafimy na pastora anglikańskiego Hermana Carpentiera, chemika Fernanda Chevalota, urzędnika Abdula Churanowicza i cukiernika Nikolasa Coceinalisa; Johna Coxe'a, księgarza z Górnośląskiej i Villarda Crama, nauczyciela z Mokotowskiej. Dowiemy się o istnieniu pań Campioni, Carossi, de Cartenag i Cazsiboni, jak i panów Cessanisa, Chambersa, Chamerszlaga, Chajzenfusa i Cytrynblata.

Thumbnail — Kobieta i mężczyzna rozmawiający przez telefon, 1920-1940, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Znajdziemy tu też kilka sławnych postaci, np. Tuwim Juljan, literat, Czerniakowska 184 – w 1930 roku bez telefonu. Telefon miał za to jego kolega ze "Skamandra", Kazimierz Wierzyński (zam. przy ul. Hożej) i zamieszkały przy Smolnej Tadeusz "Boy" Żeleński.

Interesujące rzeczy dzieją się także w spisach różnych przedsiębiorstw. Zacznijmy od gastronomii. Możemy tylko gdybać, co serwowano w zaliczonych do kategorii "pierwszorzędne" barach Kokos (Nowy Świat 43) czy Chińskie Oko (Śniadeckich 5), a co w znajdującym się w kategorii "bary i restauracje pozostałe" barze Mikado (Chłodna 25), barze dla Wszystkich (Chłodna 26), barze Wstępnym (Chmielna 54) czy barze Ostatni Grosz (11 listopada 64). Czy powodzeniem cieszył się koncept kawiarnio-paszteciarni, jak zaanonsowano "Przebój" z ulicy Hożej? Kto stołował się w dwóch stołecznych jadłodajniach jarskich: "Spółdzielni Spożywczej Braterstwo" (Marszałkowska 120) i w lokalu Warszawskiego Zrzeszenia Jaroszów (Jerozolimska 25)?

W Warszawie 1930 roku mieściło się 25 biur ogłoszeń; 21 wytwórni filmowych, 10 przedsiębiorstw zajmujących się dewocjonaliami, 5 sklepów z bronią i 5 sklepów filatelistycznych, 5 cukierni wytwarzających chałwę, trzy biura windykacyjne i trzy wywiadowcze. Zakłady kołodziejskie ostały się dwa – obydwa na Woli. Produkcja manekinów, wytwarzanie jogurtów, handel żywymi rakami, organizacja biurowości – to w Warszawie 1930 roku niszowe zajęcia, bo na każde z nich przypada tylko jeden adres, skrupulatnie odnotowany w branżowym spisie.

Pora na przegląd prasy: w Warszawie mieściły się redakcje dziewiętnastu tytułów kościelnych i religijnych, piętnastu chłopskich, siedmiu leśnych i myśliwskich, dwóch pism o tematyce eugenicznej ("Trzeźwość" i "Zagadnienia Rasy") i tylko trzech pism dla dzieci. W spisie "prasa obcojęzyczna" pojawiają się adresy trzydziestu dziewięciu redakcji publikujących w jidysz, sześciu po francusku, pięciu po angielsku, trzech po rosyjsku, dwóch ukraińskich i dwóch hebrajskich.

W Warszawie 1930 roku były zarejestrowane dwa Towarzystwa Hodowli Gołębi Pocztowych, jedno z siedzibą na Nowolipkach, drugie na Brackiej. Czy dzieliło ich podejście do hodowli tych ptaków, czy może, patrząc na adresy i znając realia przedwojennej Polski, jedno zrzeszało gołębiarzy wyznania mojżeszowego, a drugie chrześcijańskich? Działały też takie intrygujące organizacje jak Zjednoczeni Psychotechnicy czy Zjednoczenie Przedmieść Warszawy (z siedzibą w sercu Śródmieścia, przy ulicy Wilczej). Barokowe nazwy miały związki arystokratyczne, na przykład: Związek Rodziny Henryka i Marji z Rutkowskich, Małżonków Ciechomskich, pieczętujących się dawniej herbem Wąż. Dalsza lektura spisu rodzi kolejne pytania… Czym zajmował się "Związek dla Popierania Instytucji Książąt Mazowieckich" – czy byli to separatyści mazowieccy? Czyjej czci broniła Liga Obrony Czci?

1939

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Centrala telefoniczna. Telefonistki przy tablicach rozdzielczych podczas pracy, 1927, fot. NAC

Obrazek

centrala_telefony_nac_2.jpg

"Podczas burzy telefonować nie należy" – głosi ostatni, dziewiąty punkt instrukcji używania aparatów telefonicznych zamieszczonej w "Spisie abonentów sieci telefonicznej m.st. Warszawy P.A.S.T. Warszawskiej Sieci Okręg P.P.T.T. rok 1938/1939".

To już książka telefoniczna z prawdziwego zdarzenia, którą poprzedza kilkudziesięciostronicowy wstęp pełen regulaminów i cenników, z których dowiadujemy się interesujących rzeczy na temat funkcjonowania usług telekomunikacyjnych w latach 30. Na przykład tego, że w ramach abonamentu wykupywało się "kontyngent rozmów" – płaciło się za połączenie, a nie za minuty (w podstawowym abonamencie mieściło się 75 rozmów dowolnej długości).

Zakres usług PAST był bardzo szeroki. Dołączony do spisu cennik obejmuje takie pozycje jak "każdorazowe obudzenie telefoniczne", "telefoniczne sprawdzenie czy osoba pozostawiona [...] do pilnowania lokalu znajduję się tam [...] o oznaczonej porze" i "podanie zleceniodawcy programu wskazanego kina, teatru, sali koncertowej, itp.". Każda z tych usług kosztowała 20 groszy. Najciekawszą usługą jest chyba zamówienie rozmowy z osobą nieposiadającą telefonu – centrala telefoniczna wysyłała do niej posłańca z wiadomością, że o wskazanej godzinie ma stawić się w rozmównicy publicznej. Rozmównice publiczne w Warszawie 1939 znaleźlibyśmy nie tylko w urzędach pocztowych i gmachach instytucji państwowych, ale także w lepszych kawiarniach i kinoteatrach, a nawet w Cyrku Staniewskich, zakładzie fryzjerskim Jana Żłobeckiego (Senatorska 22) czy w sklepie wędliniarskim Szmula Tajtelbauma (Chmielna 43).

Połączenia międzymiastowe i międzynarodowe były drogie, a ich cena uzależniona była od godziny i odległości. Połączenie ze Lwowem lub Wilnem między 8 a 19 kosztowała 4 złote, lecz gdybyśmy zadzwonili w środku nocy, to zapłacilibyśmy złoty dwadzieścia – niewiele więcej niż połączenie za dnia z Sochaczewem czy Pułtuskiem. Najdroższa była rozmowa z Zaleszczykami – w godzinach szczytu okrągłe 5 złotych. To prawie tyle co transgraniczna rozmowa z Wolnym Miastem Gdańsk (5,4 zł za trzy minuty połączenia). O połączeniach międzynarodowych lepiej nie mówić: trzy minuty rozmowy z Londynem czy Paryżem kosztowały tyle co wykwintna kolacja wraz z napitkami, a połączenia międzykontynentalne oscylowały w okolicach równowartości miesięcznej pensji listonosza czy górnika.

Zajrzyjmy do spisu abonentów. Fani mogli bez problemu znaleźć numer Eugeniusza Bodo czy Mieczysława Fogga. W książce znajdziemy też kilka popularnych postaci ze świata literatury, m.in. Jana Brzechwę, Polę Gojawiczyńską, Stanisława Ignacego Witkiewicza (jeśli akurat był w swoim mieszkaniu w Warszawie, a nie bawił w Zakopanem). W spisie abonentów wymieniony jest także Andrzej Strug, który zmarł w 1937 roku. Tuwimowi wciąż najprawdopodobniej nie podłączono telefonu – nie widnieje w spisie.

Pod koniec lat 30. telefon przestawał być już takim luksusem jak wcześniej, aparaty posiadało 30 stołecznych piekarni, 18 owocarni, a nawet składzik zajmujący się dostarczaniem wypranych szmat do czyszczenia maszyn. Nie była to powszechna praktyka, ale w spisie znajdziemy przykłady na to, że niekiedy jeden aparat utrzymywała grupa sąsiadów ("lokatorzy VI piętra, Sienna 30" czy "lokatorzy domu, Piusa XI 16b").

Możemy też prześledzić pewne trendy nazewnicze. Dowiemy się na przykład tego, że "pol" w nazwie firmy nie jest wynalazkiem czasów transformacji – już w latach trzydziestych działały firmy Nóżpol, Łóżpol czy Elektropol. "Nowoczesność" w nazwie miały m.in. dwie ajencje reklamowe, skład apteczny, drukarnia, introligatornia, piekarnia, kuchnia jarska, owocarnia. Wśród firm sprzedających jakiekolwiek urządzenia, które można podłączyć do prądu, dobrze widziane było dodawanie przedrostka "elektro": "Elektromuzyka", "Elektrodom", "Elektropraga", "Elektro-Radio-Sport". Szybkość i postęp oddawały w swoich nazwach drukarnie: "Błysk", "Energia", "Iskra", "Meteor", "Planeta" "Popęd", "Progress", "Tempo", "Siła", itd. W różnych branżach popularny był przyrostek "lux". Magazyny mody i salony fryzjerskie chętnie sięgały po nazwy z francuskiego. Sklepy meblarskie postawiły na zabawy słowotwórcze: "Mebelko", "Meblanko", "Meblowanko", "Meblostyl", “Meblosprzęt”, “Mebloskład” to niektóre z nich. Moimi faworytami są także zakład fotograficzny "Uśmiechnij się" i sklep z gaśnicami "Polski Knockout".

1945

To być może jedna z najbardziej przygnębiających książek telefonicznych, jakie kiedykolwiek wydrukowano. Ukazała się w listopadzie 1945 roku, liczy sobie zaledwie 32 strony (ostatnie tego typu wydawnictwo sprzed wojny miało stron ponad sześćset), a ćwierć jej objętości wypełniają reklamy – tyle zostało z sieci abonenckiej niegdyś milionowego miasta.

W spisie dominują ministerstwa i urzędy (ulokowane jeszcze przede wszystkim na mniej zniszczonej Pradze), różnego rodzaju centrale i zjednoczenia (z co bardziej malowniczych nazw wspomnijmy o Zjednoczeniu Przemysłu Surogatów Kawowych i Namiastek Spożywczych).

Nieliczni abonenci wymienieni z nazwiska to inżynierowie, dyrektorzy instytucji, wysoko postawieni wojskowi (często z rosyjskimi nazwiskami), ministrowie czy członkowie prezydium KRN. Jest jeszcze tajemniczy pan Ławrinienko rezydujący w "Hotelu Bristol" – nie ma podanego imienia, zawodu czy stopnia, ale zgaduję, że kto miał wiedzieć, ten wiedział, o kogo chodzi.

Nie ma tu co prawda podanego bezpośredniego numeru telefonu do Bolesława Bieruta (podany jest tylko numer do jego sekretariatu), ale odważny żartowniś mógłby połączyć się z generałem Świerczewskim (ulica Dobra 2) czy marszałkiem Rolą-Żymierskim (dokładnego adresu nie podano, wskazano tylko, iż mieszka w dzielnicy Włochy).

1948

Powojenna telefonizacja jako tako przebiega – spis liczy już 126 stron. Niewielu znajdziemy tu twórców kultury, a jeśli już to z reguły tych, którzy żyli dobrze z ówczesną władzą, jak Władysław Broniewski, Aleksander Ford (który jest, co prawda, podpisany jako pułkownik, a nie reżyser), Leon Kruczkowski. Telefonu dorobił się wreszcie Julian Tuwim. Dodzwonilibyśmy się także do Witolda Lutosławskiego czy Mai Berezowskiej. Sporo jest za to drobnych przedsiębiorców, wytwórców i sklepikarzy, którzy jeszcze nie przegrali bitwy o handel. Na tym polu nieśmiało powraca inwencja słowotwórcza, wspomnijmy choćby "Taniozbyt" czy "Lustromil". W spisie funkcjonują jeszcze przedwojenne nazwy kapitalistycznych spółek, takich jak Philips czy Ericsson, lecz są opatrzone dopiskiem "pod zarządem państwowym". A tam, gdzie przed wojną wetkniętoby reklamy, pojawiają się cytaty z przemówień Bieruta.

Z książki dowiemy się też, że choć oficjalnie "imperializm w płynie" pojawił się w Polsce na sklepowych półkach dopiero w gierkowskiej dekadzie, to już w 1948 roku przy ulicy Środkowej 32 działała "Cola S.p. z o.o. rozlewnia piwa i wytwórnia wód gazowanych", niewiele sobie robiąc z zastrzeżonych znaków towarowych.

Wciąż gołym okiem widoczna jest jednak przepaść w porównaniu z czasami przedwojennymi, choćby w dziedzinie telefonizacji lokali gastronomicznych. W spisie podano numery do zaledwie trzech barów, a każdy z nich znajdował się na Pradze – otaczały one wianuszkiem Bazar Różyckiego i znajdujące się bliżej Dworca Wschodniego "Ciuchy". Były to bar "Zagłoba" przy Ząbkowskiej 17, bar "Wschodni" przy Targowej 22 i sławny "Schron u Marynarza" z ulicy Brzeskiej, wspominany później u Hłaski czy Nowakowskiego (doczekał się też odcinka Kroniki Filmowej na swój temat).

W spisie dostrzeżemy też próby odbudowania żydowskiego życia społecznego przez ocalałych z Zagłady. Natrafimy na kilka organizacji politycznych, młodzieżowych i kulturalnych, które nie przetrwają kolejnej dekady i wielkich fal wyjazdów w 1956 i 1968 roku.

1955

Spis abonentów z 1955 roku jest dwukrotnie obszerniejszy niż omawiany wyżej spis sprzed siedmiu lat. Widać w nim jednak ogromne zmiany społeczno-ekonomiczne, które zaszły w Polsce czasów Bieruta. Wyparowała z niego praktycznie prywatna inicjatywa, tak szeroko reprezentowana w książce telefonicznej z 1948 roku.

Tak jak w przedwojennej Polsce, telefony najczęściej instalują w swoich mieszkaniach inżynierowie, lekarze, adwokaci. Wciąż niewielu literatów dorobiło się aparatów telefonicznych, ale z pomocą owego spisu moglibyśmy zadzwonić m.in. do Marii Dąbrowskiej, Stanisława Dygata, Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Zofii Nałkowskiej, Aleksandra Wata czy Stanisława "Wiecha" Wiecheckiego.

*
Książki telefoniczne swoje złote lata ponownie przeżyły w kapitalistycznym boomie lat 90. Rozwój telefonii komórkowej i komunikatorów internetowych sprawił, że w XXI wieku straciły na znaczeniu. Telemarketerzy i tak radzą sobie doskonale bez nich. Nie ma co po nich płakać: koszty środowiskowe ich produkcji były ogromne, a przepisy o ochronie danych osobowych sprawiały, że znajdowali się w nich wyłącznie abonenci, którzy wyrazili na to zgodę, co w praktyce sprowadzało się do tego, że były opasłymi tomami ogłoszeń reklamowych. Ostatnia polska książka telefoniczna została wydana i rozdystrybuowana w 2011 roku, kiedy rynek wyszukiwań przeniósł się prawie całkowicie do Internetu.

Język Polish

warszawa po wojnie

warszawa przedwojenna

prl